Adhyaya 90
The Deeds of Cyavana (in the Context of Guru-tirtha Glorification)
या अध्यायात सूत मुनी कुञ्जलाचे वचन सांगतात—संशय नष्ट करणारी व पापहर अशी कथा तो निवेदन करील. पुढे प्रसंग इंद्राच्या दिव्य सभेत येतो; नारद मुनी तेथे येताच अर्घ्य, पाद्य व आसन देऊन विधिपूर्वक सत्कार केला जातो. तेथे प्रश्न उपस्थित होतो की तीर्थांमध्ये असा कोणता विशेष प्रभाव आहे जो ब्रह्महत्या, सुरापान, गोहत्या, हिरण्यस्तेय इत्यादी महापातकांचेही निवारण करतो. इंद्र पृथ्वीवरील तीर्थांना आवाहन करतो. तीर्थे देहधारी, तेजस्वी व अलंकृत रूपाने प्रकट होतात; गंगा, नर्मदा अशा नद्या आणि प्रयाग, पुष्कर, वाराणसी, प्रभास, अवंती, नैमिष इत्यादी क्षेत्रांची नावे येतात. इंद्र विचारतो—प्रायश्चित्ताविना देखील अत्यंत घोर पापांचा नाश करणारे महातीर्थ कोणते? समवेत तीर्थे आपली सामान्य पापहर क्षमता मान्य करतात, पण महापातकांच्या बाबतीत मर्यादा दर्शवितात; तरीही प्रयाग, पुष्कर, अर्घतीर्थ आणि वाराणसी यांना विशेष श्रेष्ठ फलदायी म्हणतात. शेवटी इंद्र स्तुती करतो आणि हा प्रसंग वेनकथा व गुरुतीर्थ-महिमेशी जोडून अध्यायाचा उपसंहार होतो.
Shlokas
Verse 1
सूतौवाच । एवमाकर्ण्य तत्सर्वं समुज्ज्वलस्य भाषितम् । कुंजलः स हि धर्मात्मा प्रत्युवाच सुतं प्रति
सूत म्हणाले—समुज्ज्वलाने सांगितलेले सर्व ऐकून धर्मात्मा कुंजलाने आपल्या पुत्राला प्रत्युत्तर दिले।
Verse 2
कुंजल उवाच । संप्रवक्ष्याम्यहं तात श्रूयतां स्थिरमानसः । सर्वसंदेहविध्वंसं चरित्रं पापनाशनम्
कुंजल म्हणाला—तात, आता मी सांगतो; स्थिर मनाने ऐका। हे चरित्र सर्व संशयांचा नाश करणारे व पापहरण करणारे आहे।
Verse 3
इंद्रलोके प्रववृते संवादो देव कौतुकः । सभायां तस्य देवस्य इंद्रस्यापि महात्मनः
इंद्रलोकी देवकौतुकाने परिपूर्ण असा संवाद सुरू झाला—त्या महात्मा देव इंद्राच्या सभेतही।
Verse 4
देवं द्रष्टुं सहस्राक्षं नारदस्त्वरितं ययौ । समागतं सहस्राक्षः सूर्यतेजःसमप्रभम्
सहस्राक्ष देव इंद्रांचे दर्शन घ्यावे म्हणून नारद घाईने गेले. तेथे सहस्राक्ष सूर्यतेजासमान प्रभेने दीप्त होऊन प्रकट झाले.
Verse 5
तं दृष्ट्वा हर्षमायातः समुत्थाय महामतिः । ददावर्घं च पाद्यं च भक्त्या प्रणतमानसः
त्यांना पाहताच तो महामती आनंदित झाला; उठून, भक्तीने नतमस्तक मनाने अर्घ्य व पाद्य अर्पण केले.
Verse 6
बद्धांजलिपुटोभूत्वा प्रणाममकरोत्तदा । आसने कोमले पुण्ये विनिवेश्य द्विजोत्तमम्
मग त्याने हात जोडून प्रणाम केला; आणि त्या श्रेष्ठ द्विजाला कोमल व पवित्र आसनावर बसवून सत्कार केला.
Verse 7
पप्रच्छ प्रणतो भूत्वा श्रद्धया परया युतः । कस्माच्चागमनं तेऽद्य कारणं वद सांप्रतम्
प्रणाम करून, परम श्रद्धेने युक्त होऊन तो विचारू लागला—“आज तुमचे येथे आगमन कशामुळे झाले? आत्ताच कारण सांगा.”
Verse 8
इत्युक्तो देवराजेन प्रत्युवाच महामुनिः । भवंतं द्रष्टुमायातः पृथिव्यास्तु पुरंदरः
देवराजाने असे म्हटल्यावर महामुनी उत्तरले— “हे पुरंदर! तू पृथ्वीचे दर्शन घेण्यासाठी येथे आला आहेस.”
Verse 9
स्नात्वा पुण्यप्रदेशेषु तीर्थेषु च सुश्रद्धया । देवान्पितॄन्समभ्यर्च्य दृष्ट्वा तीर्थान्यनेकशः
पुण्यप्रदेशातील तीर्थांत अत्यंत श्रद्धेने स्नान करून, देव व पितरांचे विधिपूर्वक पूजन करून, (त्याने) अनेकदा अनेक तीर्थांचे दर्शन केले.
Verse 10
एतत्ते सर्वमाख्यातं यत्त्वया पृच्छितं पुरा । देवेंद्र उवाच । दृष्टानि पुण्यतीर्थानि सुक्षेत्राणि त्वया मुने
“तू पूर्वी जे विचारलेस ते सर्व मी तुला सांगितले.” देवेन्द्र म्हणाले— “हे मुने! तू पुण्यतीर्थे व शुभ क्षेत्रे पाहिली आहेत.”
Verse 11
किं तीर्थं प्राप्य मुच्येत ब्रह्मघ्नो ब्रह्महत्यया । सुरापोमुच्यतेपापाद्गोघ्नोहेमापहारकः
कोणते तीर्थ प्राप्त केल्याने ब्राह्मणहंता ब्रह्महत्येच्या पापातून मुक्त होतो? आणि कोणत्या (तीर्थाने) सुरापान करणारा, गोहंता व सुवर्णचोरही पापमुक्त होतो?
Verse 12
स्वामिद्रोहान्महाभाग नारीहंता कथं सुखी । नारद उवाच । यानि कानि च तीर्थानि गयादीनि सुरेश्वर
हे महाभाग! स्वामिद्रोह करणारा आणि स्त्रीहंता कसा सुखी होईल? नारद म्हणाले— “हे सुरेश्वर! गया इत्यादी जी जी तीर्थे आहेत…”
Verse 13
तेषां नैव प्रजानामि विशेषं पापनाशनम् । सुपुण्यानि सुदिव्यानि पापघ्नानि समानि च
त्या तीर्थांमध्ये पाप-नाशक सामर्थ्याचा कोणताही विशेष भेद मला मुळीच ज्ञात नाही; सर्वच समान रीतीने अतिपुण्यदायी, दिव्य आणि पापहर आहेत।
Verse 14
सर्वाण्येव सुतीर्थानि जानाम्यहं पुरंदर । अविशेषं विशेषं वै नैव जानामि सांप्रतम्
हे पुरंदर! सर्व उत्तम तीर्थे मला ज्ञात आहेत; पण सध्या त्यांत ‘सामान्य’ आणि ‘विशेष’ असा भेद मला कळत नाही।
Verse 15
प्रत्ययं क्रियतां देव तीर्थानां गतिदायकम् । एवमाकर्ण्य तद्वाक्यं नारदस्य महात्मनः
हे देव! तीर्थप्राप्ती देणारा दृढ प्रत्यय/आश्वासन द्या—असे म्हणत महात्मा नारदाचे वचन ऐकून…
Verse 16
समाहूतानि चेंद्रेण तीर्थानि भूगतानि च । मूर्तिवर्तीनि दिव्यानि समायातानि शासनात्
इंद्राने बोलावल्यावर, पृथ्वीवर स्थित तीर्थेही—दिव्य व मूर्तिमान—त्याच्या आज्ञेने एकत्र येऊन उपस्थित झाली।
Verse 17
बद्धांजलीनि दिव्यानि भूषितानि सुभूषणैः । दिव्यांबराणि स्निग्धानि तेजोवंति च सुव्रत
ती दिव्य तीर्थे हात जोडून उभी होती; उत्तम अलंकारांनी विभूषित, दिव्य वस्त्रधारी, स्निग्ध व तेजस्वी—हे सुव्रत!
Verse 18
स्त्रीपुंसोश्च स्वरूपाणि कृतानि च विशेषतः । हेमचंदनकाशानि दिव्यरूपधराणि च
विशेषतः स्त्री-पुरुषांची रूपे घडविली गेली—सोन्या व चंदनासारखी कांति असलेली, दिव्य रूप धारण करणारी।
Verse 19
मुक्ताफलस्यवर्णेन प्रभासंति नरेश्वर । तप्तकांचनवर्णानि सारुण्यानि च तत्र वै
हे नरेश्वर, ते मोत्यांच्या वर्णाने झळकतात; आणि तेथे तप्त सुवर्णासारखे, किंचित् अरुणिमायुक्त वर्णही दिसतात।
Verse 20
कति शुक्ल सुपीतानि प्रभावंति सभांतरे । कानि पद्मनिभान्येव मूर्तिवर्तीनि तानि तु
सभेमध्ये किती शुभ्र आणि किती गडद पिवळ्या वर्णाचे तेजस्वी आहेत? आणि त्यांत कोणती कमलासारखी, साकार मूर्ती आहेत?
Verse 21
सूर्यतेजः प्रकाशानि तडित्तेजः समानि च । पावकाभानि चान्यानि प्रभासंति सभांतरे
सभेमध्ये अनेक तेज प्रकट झाले—काही सूर्यतेजाने उजळलेले, काही विजेच्या चमकेसमान, आणि काही अग्निप्रभेसारखे।
Verse 22
सर्वाभरणशोभाढ्यैः प्रशोभंते नरेश्वर । हारकंकणकेयूरमालाभिस्तु सुचंदनैः
हे नरेश्वर, ते सर्व अलंकारांच्या शोभेने अतिशय उजळतात; हार, कंकण, केयूर व माळा धारण करून, उत्तम चंदनाने अनुलेपित आहेत।
Verse 23
दिव्यचंदनदिग्धानि सुरभीणि गुरूणि च । कमंडलुकराण्येव आयातानि सभांतरे
दिव्य चंदनाने लेपित, सुगंधित व वजनदार कमंडलू इत्यादी पात्रे सभामंडपाच्या मध्यभागी येऊन पोहोचली।
Verse 24
गंगा च नर्मदा पुण्या चंद्रभागा सरस्वती । देविका बिंबिका कुब्जा कुंजला मंजुला श्रुता
पवित्र नद्या—गंगा, नर्मदा, पुण्या, चंद्रभागा व सरस्वती; तसेच देविका, बिंबिका, कुब्जा, कुंजला, मंजुला आणि श्रुता।
Verse 25
रंभा भानुमती पुण्या पारा चैव सुघर्घरा । शोणा च सिंधुसौवीरा कावेरी कपिला तथा
रंभा, भानुमती, पुण्या, तसेच पारा व सुघर्घरा; आणि शोणा, सिंधु-सौवीरा, कावेरी व कपिला ह्याही (पवित्र नद्या) आहेत।
Verse 26
कुमुदा वेदनदी पुण्या सुपुण्या च महेश्वरी । चर्मण्वती तथा ख्याता लोपा चान्या सुकौशिकी
कुमुदा, वेदनदी, पुण्या, सुपुण्या व महेश्वरी; तसेच प्रसिद्ध चर्मण्वती; आणि लोपा व दुसरी सुकौशिकी (नदी) आहेत।
Verse 27
सुहंसी हंसपादा च हंसवेगा मनोरथा । सुरुथास्वारुणा वेणा भद्र वेणा सुपद्मिनी
सुहंसी, हंसपादा, हंसवेगा, मनोरथा; सुरुथा, स्वारुणा, वेणा, भद्रा, वेणा आणि सुपद्मिनी—ही (नद्यांची) नावे सांगितली आहेत।
Verse 28
नाहलीसुमरी चान्या पुण्या चान्या पुलिंदिका । हेमा मनोरथा दिव्या चंद्रिका वेदसंक्रमा
एक नाहलीसुमरी, दुसरी पुण्या, तिसरी पुलिंदिका; तसेच हेमा, मनोरथा, दिव्या, चंद्रिका आणि वेदसंक्रमा—ही (नावे) सांगितली आहेत।
Verse 29
ज्वालाहुताशनी स्वाहा काला चैव कपिंजला । स्वधा च सुकला लिंगा गंभीरा भीमवाहिनी
ज्वालाहुताशनी, स्वाहा, काला आणि कपिंजला; तसेच स्वधा, सुकला, लिंगा, गंभीरा आणि भीमवाहिनी—ही (नावे) क्रमाने सांगितली आहेत।
Verse 30
देवद्रीची वीरवाहा लक्षहोमा अघापहा । पाराशरी हेमगर्भा सुभद्रा वसुपुत्रिका
देवद्रीची, वीरवाहा, लक्षहोमा, पापहरिणी; तसेच पाराशरी, हेमगर्भा, सुभद्रा आणि वसुपुत्रिका—ही (तिची) नावे आहेत।
Verse 31
एता नद्यो महापुण्या मूर्तिमत्यो नरेश्वर । सर्वाभरणशोभाढ्याः कुंभहस्ताः सुपूजिताः
हे नरेश्वर! या नद्या महापुण्यदायिनी आहेत—दिव्य मूर्तिमती; सर्व आभूषणांच्या शोभेने युक्त, हातात कुंभ धारण करणाऱ्या आणि विधिपूर्वक पूजिलेल्या आहेत।
Verse 32
प्रयागः पुष्करश्चैव अर्घदीर्घो मनोरथा । वाराणसी महापुण्या ब्रह्महत्या व्यपोहिनी
प्रयाग व पुष्कर, तसेच अर्घदीर्घ व मनोरथा; आणि महापुण्यवती वाराणसी—ही तीर्थे ब्रह्महत्येचे पापही दूर करतात।
Verse 33
द्वारावती प्रभासश्च अवंती नैमिषस्तथा । चंडकश्च महारत्नो महेश्वरकलेश्वरौ
द्वारावती, प्रभास, अवंती तसेच नैमिष; आणि चंडक, महारत्न, तसेच दोन पवित्र क्षेत्रे—महेश्वर व कलेश्वर।
Verse 34
कलिंजरो ब्रह्मक्षेत्रं माथुरो मानवाहकः । मायाकांती तथान्यानि दिव्यानि विविधानि च
कलिंजर, ब्रह्मक्षेत्र, मथुरा व मानवाहक; तसेच मायाकांती—आणि इतरही नानाविध दिव्य तीर्थे।
Verse 35
अष्टषष्टिः सुतीर्थानि नदीनां शतकोटयः । गोदावरीमुखाः सर्वा समायातास्तदाज्ञया
अडुसष्ट उत्तम तीर्थे आणि नद्यांचे शतकोटी समूह—गोदावरीपासून आरंभ करून—त्याच्या आज्ञेने सर्व येथे समागम पावले।
Verse 36
द्वीपानां तु समस्तानि सुतीर्थानि महांति च । मूर्तिलिंगधराण्येव सहस्राक्षं सुरेश्वरम्
सर्व द्वीपांतील जे जे उत्तम व महान तीर्थ आहेत, तसेच जे मूर्ती व लिंग धारण करणारे पवित्र रूप आहेत—ते सर्व देवेश्वर सहस्राक्षाचे पूजन करीत आहेत।
Verse 37
समाजग्मुः समस्तानि तदादेशकराणि च । प्रणेमुर्देवदेवेशं नतशीर्षाणि सर्वशः
मग त्याची आज्ञा पाळणारे ते सर्वजण एकत्र जमले; आणि सर्व बाजूंनी मस्तक नमवून देवांचा देव, देवेश्वर यांस प्रणाम केला।
Verse 38
सूत उवाच । तैः प्रोक्तं तु महातीर्थैर्देवराजं यशस्विनम् । कस्मात्त्वया समाहूता देवदेव वदस्व नः
सूत म्हणाले—मग त्या महातीर्थांनी यशस्वी देवराजास म्हटले—“हे देवदेव! तू आम्हांस कशासाठी बोलाविले आहेस? आम्हांस सांग।”
Verse 39
ब्रूहि नः कारणं सर्वं नमस्तुभ्यं सुराधिप । एवमाकर्ण्य तद्वाक्यं देवराजोभ्यभाषत
“हे सुराधिप! सर्व कारण आम्हांस सांग; तुला नमस्कार।” असे त्यांचे वचन ऐकून देवराज बोलला।
Verse 40
कः समर्थो महातीर्थो ब्रह्महत्यां व्यपोहितुम् । गोवधाख्यं महापापं स्त्रीवधाख्यमनुत्तमम्
कोणते महातीर्थ ब्रह्महत्येचे पाप, तसेच गोवध नावाचे महापाप आणि स्त्रीवध नावाचे अतिशय पाप दूर करण्यास समर्थ आहे?
Verse 41
स्वामिद्रोहाच्च संभूतं सुरापानाच्च दारुणम् । हेमस्तेयात्तथा जातं गुरुनिंदा समुद्भवम्
हे स्वामिद्रोहातून उत्पन्न होते, सुरापानामुळे अत्यंत दारुण ठरते; हे सुवर्णचोरीतूनही जन्मते आणि गुरुनिंदेतून उद्भवते।
Verse 42
भ्रूणहत्यां महाघोरां नाशयेत्कः समर्थवान् । राजद्रोहान्महापापं बहुपीडाप्रदायकम्
अत्यंत घोर भ्रूणहत्येचे पाप कोण नष्ट करू शकतो? आणि राजद्रोहातून उत्पन्न, अनेक पीडा देणारे ते महापाप कोण दूर करू शकतो?
Verse 43
मित्रद्रोहात्तथा चान्यदन्यद्विश्वासघातकम् । देवभेदं तथा चान्यं लिंगभेदमतः परम्
मित्रद्रोह तसेच विश्वासघात करणारे अन्य कोणतेही कृत्य; देवांमध्ये फूट पाडणे, आणि त्याहून पुढे लिंग-चिन्हांवरून संप्रदायभेद निर्माण करणे।
Verse 44
वृत्तिच्छेदं च विप्राणां गोप्रचारप्रणाशनम् । आगारदहनं चान्यद्गृहदीपनकं तथा
विप्रांची उपजीविका तोडणे, गायींच्या चराई-फिरण्याचा नाश करणे, घरे जाळणे, आणि तसेच अन्य कृत्ये—जसे निवासस्थानी आग लावणे।
Verse 45
षोडशैते महापापा अगम्यागमनं तथा । स्वामित्यागात्समुद्भूतं रणस्थानात्पलायनात्
ही सोळा महापापे आहेत—जसे अगम्याजवळ जाणे; आणि स्वामीत्यागातून उद्भवणारे घोर पाप, म्हणजे रणभूमीतून पळ काढणे।
Verse 46
एतानि नाशयेत्को वै समर्थस्तीर्थौत्तमः । समर्थो भवतां मध्ये प्रायश्चित्तं विना ध्रुवम्
हे तीर्थोत्तमा! या पापांचा नाश करण्यास कोण समर्थ आहे? तुमच्यामध्ये निश्चयच असा एक समर्थ आहे, जो प्रायश्चित्ताविना देखील यांचा नाश करू शकतो।
Verse 47
पश्यतां देवतानां च नारदस्य च पश्यतः । ब्रुवंतु सर्वे संचिंत्य विचार्यैवं सुनिश्चितम्
देवता पाहत असताना आणि नारदही साक्षी असताना, सर्वांनी नीट चिंतन-विचार करून, हा निर्णय दृढ करून बोलावे।
Verse 48
एवमुक्ते शुभे वाक्ये देवराज्ञामहात्मना । संमंत्र्य तीर्थराजेन प्रोचुः शक्रं सभागतम्
महात्मा देवराजाने अशी शुभ वाणी उच्चारल्यावर, त्यांनी तीर्थराजाशी सल्लामसलत करून सभेत आलेल्या शक्र (इंद्रा)ला संबोधिले।
Verse 49
तीर्थान्यूचुः । श्रूयतामभिधास्यामो देवराज नमोस्तु ते । संति वै सर्वतीर्थानि सर्वपापहराणि च
तीर्थांनी म्हटले—“ऐका, आम्ही सांगतो. हे देवराज, तुला नमस्कार. खरोखर सर्व तीर्थे आहेत आणि ती सर्व पापांचे हरण करणारी आहेत.”
Verse 50
ब्रह्महत्यादिकान्यांश्च त्वया प्रोक्तान्सुरेश्वर । महाघोरान्सुदीप्तांश्च नाशितुं नैव शक्नुमः
हे सुरेश्वरा, तू सांगितलेल्या ब्रह्महत्या इत्यादी व इतर अत्यंत घोर, ज्वलंत पापांचा नाश करण्यास आम्ही समर्थ नाही.
Verse 51
प्रयागः पुष्करश्चैव अर्घतीर्थमनुत्तमम् । वाराणसी महाभाग समर्था पापनाशिनी
प्रयाग व पुष्कर, तसेच अनुपम अर्घतीर्थ; आणि हे महाभागा, वाराणसी—ही सर्व पाप नाश करण्यास समर्थ आहेत.
Verse 52
महापातकनाशार्थे चत्वारोमितविक्रमाः । उपपातकनाशार्थं चत्वारोमितविक्रमाः
महापातकांचा नाश करण्यासाठी चार ‘मित-विक्रम’ (नियत पावले) सांगितली आहेत; आणि उपपातकांच्या नाशासाठीही चार ‘मित-विक्रम’च सांगितली आहेत.
Verse 53
सृष्टा धात्रा च देवेंद्र पुष्कराद्या महाबलाः । एवमाकर्ण्य तद्वाक्यं तीर्थानां सुरराट् ततः
हे देवेन्द्र! धाता (स्रष्टा) यांनी पुष्करादि महाबल तीर्थांची निर्मिती केली. तीर्थांविषयीचे ते वचन ऐकून मग देवांचा राजा इंद्र पुढे (उत्तर देऊ लागला/कृतीस प्रवृत्त झाला)।
Verse 54
हर्षेण महताविष्टस्तेषां स्तोत्रं चकार सः
तो महान हर्षाने भरून जाऊन त्यांच्यासाठी स्तोत्र रचू लागला।
Verse 90
इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखंडे वेनोपाख्याने गुरुतीर्थमाहात्म्ये । च्यवनचरित्रे नवतितमोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्री पद्मपुराणातील भूमिखंडात, वेनोपाख्यान व गुरु-तीर्थ-माहात्म्य अंतर्गत ‘च्यवनचरित्र’ हा नव्वदावा अध्याय समाप्त झाला।