Adhyaya 84
Description of the Greatness of the Mother-and-Father Tīrtha
या अध्यायात माता‑पिता आणि गुरु यांना ‘जिवंत तीर्थ’ म्हणून अत्युच्च स्थान दिले आहे. त्यांची सेवा—पाय धुणे, अभ्यंग/मालिश करणे, अन्न‑वस्त्र‑स्नान देणे व आज्ञापालन—ही तीर्थयात्रेसमान पुण्यदायी असून गंगास्नान व अश्वमेध‑सदृश फलाचीही तुलना केली आहे। ययातीच्या पुत्रांचे (पूरु, तुरु, यदु इ.) दृष्टांत देऊन पित्याचा प्रसाद किंवा कोप वंशावर कसा प्रभाव टाकतो हे सांगितले आहे; माता‑पित्याच्या हाकेला श्रद्धेने तत्काळ प्रतिसाद देणे हेही तीर्थसेवेइतके पुण्यकारक मानले आहे। तसेच कठोर इशारा आहे—माता‑पित्याची निंदा रौरव नरकास नेते, वृद्ध माता‑पित्याची उपेक्षा दुःख देते, आणि गुरुनिंदा प्रायश्चित्तातीत म्हटली आहे। शेवटी वेन‑प्रसंगात नित्य माता‑पिता‑गुरूंचे पूज्यभावाने आचरण हे ज्ञान, समृद्धी व आध्यात्मिक उन्नतीचे मूळ ठरविले आहे।
Shlokas
Verse 1
सुकर्मोवाच । एतत्ते सर्वमाख्यातं चरित्रं पापनाशनम् । पुत्राणां तारकं दिव्यं बहुपुण्यप्रदायकम्
सुकर्म म्हणाला—हे सर्व पापनाशक चरित्र तुला सांगितले; ते पुत्रांना दिव्य तारक असून विपुल पुण्य देणारे आहे.
Verse 2
प्रत्यक्षं दृश्यते लोके ययातिचरितं श्रुतम् । पूरुणाप्तं महद्राज्यं दुर्गतिं गतवांस्तुरुः
जगात ययातीचे हे प्रसिद्ध चरित्र प्रत्यक्ष दृष्टांतासारखे दिसते; पूरूला महान राज्य मिळाले आणि तुरू दुर्गतिला गेला.
Verse 3
पितृप्रसादात्कोपाच्च यथा जातं तथा पुनः । पुत्राणां तारकं पुण्यं यशस्यं धनधान्यदम्
पित्याच्या प्रसादाने वा कोपाने—जसे घडो तसे; तरीही ते पुन्हा पुत्रांना तारक, पुण्यदायक, यश देणारे व धनधान्य देणारे ठरते.
Verse 4
शापयुक्ताविमौ चोभौ तुरुश्च यदुरेव च । पितृमातृसमं नास्ति अभीष्टफलदायकम्
हे दोघे—तुरु आणि यदु—शापयुक्त होते. पिता-मातेच्या समान कोणी नाही; तेच इष्ट फल देणारे आहेत.
Verse 5
साभिलाषेण भावेन पिता पुत्रं समाह्वयेत् । माता च पुत्रपुत्रेति तस्य पुण्यफलं शृणु
स्नेहयुक्त अभिलाषेने पिता पुत्राला हाक मारील, आणि माता ‘पुत्र, पुत्र’ असे म्हणत बोलावील—त्याचे पुण्यफळ ऐक.
Verse 6
समाहूतो यथा पुत्रः प्रयाति मातरं प्रति । यो याति हर्षसंयुक्तो गंगास्नानफलं लभेत्
हाक मारल्यावर जसा पुत्र मातेकडे जातो, तसा जो हर्षयुक्त होऊन जातो, तो गंगास्नानाचे फळ मिळवितो.
Verse 7
पादप्रक्षालनं यस्तु कुरुते च महायशाः । सर्वतीर्थफलं भुंक्ते प्रसादात्तु तयोः सुतः
हे महायशस्वी! जो पूज्यांचे पादप्रक्षालन करतो, तो सर्व तीर्थांचे फळ भोगतो; आणि त्यांच्या प्रसादाने त्याचा पुत्रही तो लाभ पावतो.
Verse 8
अंगसंवाहनाच्चान्यदश्वमेधफलं लभेत् । भोजनाच्छादनस्नानैर्गुरुं यः पोषयेत्सुतः
गुरूच्या अंगसंवाहनाने अश्वमेधाचे फळ मिळते. जो पुत्र भोजन, वस्त्र व स्नानसेवेने गुरूचे पोषण करतो, तो महान फळ पावतो.
Verse 9
पृथ्वीदानसमं पुण्यं तत्पुत्रे हि प्रजायते । सर्वतीर्थमयी गंगा तथा माता न संशयः
पृथ्वीदानासमान पुण्य निश्चयाने तिच्या पुत्रात उत्पन्न होते। गंगा सर्वतीर्थमयी आहे, तसेच माता देखील—यात संशय नाही।
Verse 10
बहुपुण्यमयः सिंधुर्यथा लोके प्रतिष्ठितः । अस्मिल्लोंके पिता तद्वत्पुराणकवयो विदुः
जसा लोकी सिंधू नदी अत्यंत पुण्यमय म्हणून प्रतिष्ठित आहे, तसाच या लोकी पिता देखील तितक्याच महिमेचा आहे—असे पुराणकवी ऋषी जाणतात।
Verse 11
सुकर्मोवाच । भ्रंशते क्रोशते यस्तु पितरं मातरं पुनः । स पुत्रो नरकं याति रौरवाख्यं न संशयः
सुकर्म म्हणाला—जो पुत्र पित्याला व मातेला वारंवार अपमानित करतो आणि ओरडतो, तो ‘रौरव’ नावाच्या नरकात जातो—यात संशय नाही।
Verse 12
मातरं पितरं वृद्धौ गृहस्थो यो न पोषयेत् । स पुत्रो नरकं याति वेदनां प्राप्नुयाद्ध्रुवम्
जो गृहस्थ वृद्धावस्थेत आई-वडिलांचे पालनपोषण करत नाही, तो पुत्र नरकात जातो आणि निश्चितच वेदना भोगतो।
Verse 13
कुत्सते पापकर्ता यो गुरुं पुत्रः सुदुर्मतिः । निष्कृतिर्नैव दृष्टा वै पुराणैः कविभिः कदा
जो पापकर्ता दुर्मती पुत्र आपल्या गुरूची निंदा करतो, त्याच्यासाठी पुराणकवी ऋषींनी कधीही कोणतेही प्रायश्चित्त सांगितलेले नाही।
Verse 14
एवंज्ञात्वाह्यहंविप्रपूजयामिदिनेदिने । मातरं पितरं नित्यं भक्त्या नमितकंधरः
हे ब्राह्मण! हे जाणून मी दिवसेंदिवस तुमची पूजा करतो; आणि माता-पित्यांना नित्य भक्तीने, मान वाकवून, नमस्कार करतो।
Verse 15
कृत्याकृत्यं वदेच्चैव समाहूय गुरुर्मम । तत्करोम्यविचारेण शक्त्या स्वस्य च पिप्पल
हे पिप्पल! माझे गुरु मला बोलावून काय करावे व काय करू नये ते सांगतात; आणि मी माझ्या शक्तीनुसार विचार न करता ते करतो।
Verse 16
तेन मे परमं ज्ञानं संजातं गतिदायकम् । एतयोश्च प्रसादेन संसारे परिवर्तते
त्यामुळे माझ्यात परम ज्ञान उत्पन्न झाले आहे, जे परम गती देणारे आहे; आणि या दोघांच्या कृपेने संसारातील मनुष्याची वाटचाल बदलून जाते।
Verse 17
यच्चकिंचित्प्रकुर्वंति मानवा भुवि संस्थिताः । गृहस्थस्तदहं जाने यच्च स्वर्गे प्रवर्तते
पृथ्वीवर राहून मानव जे काही करतात—त्याचे मूळ कारण मी गृहस्थालाच मानतो; आणि स्वर्गात जे काही प्रवर्तते तेही त्याच्याशीच निगडित आहे।
Verse 18
नागानां च इहस्थोपि चारं जानामि पिप्पल । एतयोश्च प्रसादाच्च त्रैलोक्यं मम वश्यताम्
हे पिप्पल! येथेच राहूनही मी नागांची चाल-ढाल जाणतो; आणि या दोघांच्या कृपेने त्रैलोक्य माझ्या वशात येवो।
Verse 19
गतं विद्याधरश्रेष्ठ भवानर्चतु माधवम् । विष्णुरुवाच । एवं संचोदितस्तेन पिप्पलो हि स्वकर्मणा
जा, हे विद्याधरश्रेष्ठ; तू माधव (विष्णू) याची आराधना कर. विष्णू म्हणाले—त्याने प्रेरित केल्यावर पिप्पल आपल्या पूर्वकर्माच्या वशाने तसेच आचरण करू लागला.
Verse 20
आनम्य तं द्विजश्रेष्ठं लज्जितोऽपि दिवं ययौ । सुकर्मासोऽपि धर्मात्मा गुरुं शुश्रूषते नृप
त्या द्विजश्रेष्ठाला नमस्कार करून, लज्जित असूनही तो स्वर्गास गेला. हे नृपा, धर्मात्मा सुकर्माससुद्धा गुरूची भक्तीने शुश्रूषा करीत असे.
Verse 21
एतत्ते सर्वमाख्यातं पितृतीर्थानुगं मया । अन्यत्किं ते प्रवक्ष्यामि वद वेन महामते
पितृतिर्थांच्या अनुक्रमाने हे सर्व मी तुला सांगितले. आता आणखी काय सांगू? हे महामती वेन, तूच सांग.
Verse 84
इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखंडेवेनोपाख्याने मातापितृतीर्थमाहात्म्यवर्णनंनाम चतुरशीतितमोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीपद्मपुराणातील भूमिखंडात, वेनोपाख्यानांतर्गत ‘माता-पिता तीर्थमाहात्म्यवर्णन’ नामक चौर्याऐंशीवा अध्याय समाप्त झाला.