Adhyaya 71

Verse 1

ययातिरुवाच । यत्त्वया सर्वमाख्यातं धर्माधर्ममनुत्तमम् । शृण्वतोऽथ मम श्रद्धा पुनरेव प्रवर्तते

ययाति म्हणाला—तुम्ही धर्म-अधर्माचे जे अनुपम विवेचन सर्व सांगितले, ते ऐकताना माझी श्रद्धा पुन्हा जागृत होते.

Verse 2

देवानां लोकसंस्थानां वद संख्याः प्रकीर्तिताः । यस्य पुण्यप्रसंगेन येन प्राप्तं च मातले

हे मातले! देवांच्या लोकांची प्रसिद्ध संख्या व त्यांची रचना सांग. कोणाच्या पुण्यसंगाने आणि कोणामुळे हे (स्थान) प्राप्त झाले?

Verse 3

मातलिरुवाच । योगयुक्तं प्रवक्ष्यामि तपसा यदुपार्जितम् । देवानां लोकसंस्थानं सुखभोगप्रदायकम्

मातलि म्हणाला—योगयुक्त व तपाने उपार्जित देव-लोकांची जी व्यवस्था आहे, जी सुख व भोग देणारी आहे, ती मी सांगतो.

Verse 4

धर्मभावं प्रवक्ष्यामि आयासैरर्जितं पृथक् । उपरिष्टाच्च लोकानां स्वरूपं चाप्यनुक्रमात्

मी धर्मभाव सांगीन—जो प्रयत्नांनी वेगळेपणाने अर्जित होतो; आणि क्रमाने वरच्या लोकांचे स्वरूपही वर्णन करीन।

Verse 5

तत्राष्टगुणमैश्वर्यं पार्थिवं पिशिताशिनाम् । तस्मात्सद्यो गतानां च नराणां तत्समं स्मृतम्

तेथे मांसाहार करणाऱ्यांचे पार्थिव ऐश्वर्य आठगुणे सांगितले आहे; म्हणून जे मनुष्य नुकतेच देहत्याग करून गेले, त्यांची स्थितीही त्यासमान मानली आहे।

Verse 6

रक्षसां षोडशगुणं पार्थिवानां च तद्विधम् । एवं निरवशेषं च यच्छेषं कुलतेजसाम्

राक्षसांचे ते सोळागुणे आहे, आणि पृथ्वीवरील राजांचेही तद्विधच; अशा रीतीने जे काही उरते, ते कुलतेजाशी संबंधित आहे।

Verse 7

गंधर्वाणां च वायव्यं याक्षं च सकलं स्मृतम् । पांचभौतिकमिंद्रस्य चत्वारिंशद्गुणं महत्

गंधर्वांचे ते वायव्य स्वभावाचे म्हटले आहे, आणि यक्षांचे ते त्याच वर्गाचे पूर्ण असे स्मृत; इंद्राचे ते पंचभौतिक व महान—चाळीसगुणे सांगितले आहे।

Verse 8

सोमस्य मानसं दिव्यं विश्वेशं पांचभौतिकम् । सौम्यं प्रजापतीशानामहंकारगुणाधिकम्

सोमाचे मानसजन्य रूप दिव्य आहे—विश्वेश्वर, पंचभौतिक; स्वभावाने सौम्य, प्रजापतींचा ईश, आणि अहंकार-गुणाने अधिक युक्त।

Verse 9

चतुष्षष्टिगुणं ब्राह्मं बौधमैश्वर्यमुत्तमम् । विष्णोः प्राधानिकं तंत्रमैश्वर्यं ब्रह्मणः पदम्

ब्रह्म्य ऐश्वर्य चौंसष्टिगुण असे सांगितले आहे; बुद्धाचे ऐश्वर्य सर्वोत्तम आहे। विष्णूचे तंत्र आद्य व प्रधान आहे; आणि ऐश्वर्य हेच ब्रह्माचे परम पद आहे।

Verse 10

श्रीमच्छिवपुरे दिव्ये ऐश्वर्यं सर्वकामिकम् । अनंतगुणमैश्वर्यं शिवस्यात्मगुणं महत्

दिव्य व श्रीमंत शिवपुरात सर्व कामना पूर्ण करणारे ऐश्वर्य आहे। अनंत गुणांनी युक्त तेच प्रभुत्व स्वयं शिवाचे महान आत्मगुण आहे।

Verse 11

आदिमध्यांतरहितं विशुद्धं तत्त्वलक्षणम् । सर्वावभासकं सूक्ष्ममनौपम्यं परात्परम्

ते तत्त्व आदि-मध्य-अंत रहित, परम शुद्ध व सत्यलक्षण आहे; सर्वांना प्रकाशित करणारे, सूक्ष्म, अनुपम आणि परात्पर आहे।

Verse 12

सुसंपूर्णं जगद्वेषं पशुपाशाविमोक्षणम् । यो यत्स्थानमनुप्राप्तस्तस्य भोगस्तदात्मकः

हा (उपदेश) जगातील द्वेषाचे पूर्ण निरूपण करतो आणि पशुपाशाच्या बंधनातून विमोचन सांगतो। जो ज्या स्थितीस पोहोचतो, त्याचा भोग त्या स्थितीच्याच स्वरूपाचा असतो।

Verse 13

विमानं तत्समानं च भवेदीशप्रसादतः । नानारूपाणि ताराणां दृश्यंते कोटयस्त्विमा

ईश्वरकृपेने त्या (दिव्य) विमानासारखेच विमान प्राप्त होते. आणि तेथे नानारूप ताऱ्यांच्या या कोट्यवधी रचना दिसून येतात.

Verse 14

अष्टविंशतिरेवं ते संदीप्ताः सुकृतात्मनाम् । ये कुर्वंति नमस्कारमीश्वराय क्वचित्क्वचित्

अशा रीतीने सुकृतात्म्यांसाठी हे अठ्ठावीस फल तेजस्वी होतात—जे कधी कधी ईश्वराला नमस्कार अर्पित करतात।

Verse 15

संपर्कात्कौतुकाल्लोभात्तद्विमानं लभंति ते । नामसंकीर्तनाद्वापि प्रसंगेन शिवस्य यः

संगतीने, कुतूहलाने किंवा लोभानेही ते ते दिव्य विमान प्राप्त करतात; आणि जो प्रसंगवश शिवनाम-संकीर्तन करतो, तोही तेच मिळवतो।

Verse 16

कुर्याद्वापि नमस्कारं न तस्य विलयो भवेत् । इत्येता गतयस्तत्र महत्यः शिवकर्मणि

जो केवळ नमस्कारही करील, त्याचा अधःपात होत नाही; शिवकर्मात तेथे अशाच महान गती व फळे उत्पन्न होतात।

Verse 17

कर्मणाभ्यंतरेणापि पुंसामीशानभावतः । प्रसंगेनापि ये कुर्युः शंकरस्मरणं नराः

कर्मात गुंतलेले असतानाही जे पुरुष ईशान (शिव) भावाने, प्रसंगवशही शंकराचे स्मरण करतात, ते पुण्याचे भागी ठरतात।

Verse 18

तैर्लभ्यं त्वतुलं सौख्यं किं पुनस्तत्परायणैः । विष्णुचिंतां प्रकुर्वंति ध्यानेन गतमानसाः

त्यांच्यामुळे अतुल सुख मिळते—मग जे पूर्णतः त्याच्यावर परायण आहेत, त्यांचे तर काय सांगावे; ध्यानात लीन मनाने ते निरंतर विष्णुचिंतन करतात।

Verse 19

ते यांति परमं स्थानं तद्विष्णोः परमं पदम् । शैवं च वैष्णवं रूपमेकरूपं नरोत्तम

ते परम स्थानास जातात—विष्णूच्या त्या परम पदास. हे नरोत्तम! शैव व वैष्णव रूपे खरे तर एकच स्वरूप आहेत.

Verse 20

द्वयोश्च अंतरं नास्ति एकरूपमहात्मनोः । शिवाय विष्णुरूपाय शिवरूपाय विष्णवे

एकरूप महात्मा अशा त्या दोघांत काहीही अंतर नाही—विष्णुरूप शिवास नमस्कार, आणि शिवरूप विष्णूस नमस्कार.

Verse 21

शिवस्य हृदयं विष्णुर्विष्णोश्च हृदयं शिवः । एकमूर्तिस्त्रयो देवा ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः

शिवाचे हृदय विष्णू आहे आणि विष्णूचे हृदय शिव आहे. ब्रह्मा, विष्णू व महेश्वर—तीन रूपांनी दिसले तरी—एकच मूर्तितत्त्व आहेत.

Verse 22

त्रयाणामंतरं नास्ति गुणभेदाः प्रकीर्तिताः । शिवभक्तोसि राजेंद्र तथा भागवतोसि वै

त्या तिघांत खरा भेद नाही; गुणभेद फक्त सांगितले जातात. हे राजेंद्र! तू शिवभक्त आहेस आणि निश्चयच भागवत (विष्णु) भक्तही आहेस.

Verse 23

तेन देवाः प्रसन्नास्ते ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । सुप्रीता वरदा राजन्कर्मणस्तव सुव्रत

त्या कर्मामुळे ते देव—ब्रह्मा, विष्णू व महेश्वर—प्रसन्न झाले. हे राजन्, हे सुव्रत! तुझ्या त्या कृतीने ते अत्यंत तृप्त होऊन वरदाते झाले.

Verse 24

इंद्रादेशात्समायातः सन्निधौ तव मानद । ऐंद्रमेनं पदं याहि पश्चाद्ब्राह्मं महेश्वरम्

इंद्राच्या आज्ञेने हा तुझ्या सन्निधीत आला आहे, हे मानद। याला प्रथम इंद्रपदास ने, आणि नंतर ब्रह्मलोकास, हे महेश्वर।

Verse 25

वैष्णवं च प्रयाहि त्वं दाहप्रलयवर्जितम् । अनेनापि विमानेन दिव्येन सर्वगामिना

आणि तूही वैष्णव लोकास जा, जो दाह व प्रलयापासून रहित आहे। या दिव्य सर्वगामी विमानाने तेथे गमन कर।

Verse 26

दिव्यमूर्तिरतो भुंक्ष्व दिव्यभोगान्मनोरमान् । समारुह्य विमानं त्वं पुष्पकं सुखगामिनम्

म्हणून दिव्य मूर्ती धारण करून मनोहर दिव्य भोगांचा उपभोग घे. मग सुखाने जाणाऱ्या पुष्पक विमानावर आरूढ होऊन आरामात प्रस्थान कर.

Verse 27

सुकर्मोवाच । एवमुक्त्वा द्विजश्रेष्ठ मौनवान्मातलिस्तदा । राजानं धर्मतत्त्वज्ञं ययातिं नहुषात्मजम्

सुकर्म म्हणाला—हे द्विजश्रेष्ठ, असे बोलून मातली तेव्हा धर्मतत्त्वज्ञ नहुषपुत्र राजा ययातीसमोर मौन झाला.

Verse 71

इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखंडे वेनोपाख्याने मातापितृतीर्थवर्णने ययाति । चरित्रे एकसप्ततितमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्री पद्मपुराणातील भूमिखंडात, वेनोपाख्यानांतर्गत मातापितृतीर्थवर्णन व ययातीचरित्रातील एकाहत्तरावा अध्याय समाप्त झाला.