Adhyaya 62

Verse 1

विष्णुरुवाच । कुंडलस्याश्रमं गत्वा सत्यधर्म समाकुलम् । सुकर्माणं ततो दृष्ट्वा पितृमातृपरायणम्

विष्णु म्हणाले—सत्यधर्माने परिपूर्ण अशा कुंडलाच्या आश्रमात जाऊन त्याने तेथे पितृमातृसेवेत तत्पर असलेला सुकर्मा पाहिला।

Verse 2

शुश्रूषंतं महात्मानं गुरूसत्यपराक्रमम् । महारूपं महातेजं महाज्ञानसमाकुलम्

तो त्या महात्म्याची भक्तिभावाने शुश्रूषा करीत होता—जो गुरु होता, सत्याधिष्ठित पराक्रमाचा; महारूप, महातेजस्वी आणि महाज्ञानाने परिपूर्ण।

Verse 3

मातापित्रोः पदांते तमुपविष्टं ददर्श सः । महाभक्त्यान्वितं शांतं सर्वज्ञानमहानिधिम्

त्याने त्याला आई-वडिलांच्या चरणांजवळ बसलेला पाहिले—महाभक्तियुक्त, शांत, आणि सर्वज्ञानाचा महान निधी।

Verse 4

कुंडलस्यापि पुत्रेण सुकर्मणा महात्मना । आगतं पिप्पलं दृष्ट्वा द्वारदेशे महामतिम्

तेव्हा कुंडलाचा महात्मा पुत्र सुकर्मा याने द्वाराजवळ आलेल्या महामती पिप्पल मुनींना पाहिले।

Verse 5

आसनात्तूर्णमुत्थाय अभ्युत्थानं कृतं पुनः । आगच्छ त्वं महाभाग विद्याधर महामते

तो आसनावरून त्वरित उठून उभा राहिला, पुन्हा आदराने अभ्युत्थान केले आणि म्हणाला—“या, हे महाभाग! हे विद्याधर! हे महामते!”

Verse 6

आसनं पाद्यमर्घं च ददौ तस्मै महामतिः । निर्विघ्नोऽसि महाप्राज्ञ कुशलेन प्रवर्त्तसे

महामतीने त्यांना आसन, पाद्य व अर्घ्य अर्पण केले. मग म्हणाला—“हे महाप्राज्ञ, तू निर्विघ्न राहो; कुशलतेने प्रवर्त हो.”

Verse 7

निरामयं च पप्रच्छ पिप्पलं तं समागतम् । यस्मादागमनं तेद्य तत्सर्वं प्रवदाम्यहम्

त्यांनी नुकतेच आलेल्या पिप्पलास कुशल-क्षेम विचारले—“आज तू कुठून आला आहेस? ते सर्व मला सांग; मी सर्व निवेदन करीन.”

Verse 8

वर्षाणां च सहस्राणि त्रीणि यावत्त्वया तपः । तप्तमेव महाभाग सुरेभ्यः प्राप्तवान्वरम्

तीन सहस्र वर्षे तू तप केलेस. हे महाभाग, त्या तपामुळेच तुला देवांकडून वर प्राप्त झाला.

Verse 9

वश्यत्वं च त्वया प्राप्तं कामचारस्तथैव च । तेन मत्तो न जानासि गर्वमुद्वहसे वृथा

तुला वश्यत्वाची शक्ती आणि इच्छेनुसार वावरण्याचा अधिकार मिळाला आहे. म्हणून तू मला ओळखत नाहीस आणि उगीचच गर्व वाहतोस.

Verse 10

दृष्ट्वा ते चेष्टितं सर्वं सारसेन महात्मना । ममाभिधानं कथितं मम ज्ञानमनुत्तमम्

महात्मा सारसाने तुझे सर्व आचरण पाहून माझे नाव प्रकट केले आणि माझे अनुपम ज्ञानही उघड केले.

Verse 11

पिप्पल उवाच । योसौ मां सारसो विप्र सरित्तीरे प्रयुक्तवान् । सर्वं ज्ञानं वदेन्मां हि स तु कः प्रभुरीश्वरः

पिप्पल म्हणाला—हे विप्र! नदीतीरी सारस-रूपाने ज्याने मला नियुक्त केले आणि माझ्याकडून सर्व ज्ञान सांगण्यास लावले, तो प्रभु परमेश्वर कोण आहे?

Verse 12

सुकर्मोवाच । भवंतमुक्तवान्यो वै सरित्तीरे तु सारसः । ब्रह्माणं त्वं महाज्ञानं तं विद्धि परमेश्वरम्

सुकर्मा म्हणाला—हे महाज्ञ! नदीतीरी जो सारस तुझ्याशी बोलला, तोच ब्रह्मा आहे असे जाण; तोच परमेश्वर आहे.

Verse 13

अन्यत्किं पृच्छसे ब्रूहि तमेवं प्रवदाम्यहम् । विष्णुरुवाच । एवमुक्तः स धर्मात्मा सुकर्मा नृपनंदन

“आणखी काय विचारतोस? सांग; मी याच प्रकारे तुला स्पष्ट करीन.” विष्णू म्हणाले—हे नृपनंदना! असे म्हटल्यावर तो धर्मात्मा सुकर्मा…

Verse 14

पिप्पल उवाच । त्वयि वश्यं जगत्सर्वमिति शुश्रुम भूतले । तन्मे त्वं कौतुकं विप्र दर्शयस्व प्रयत्नतः

पिप्पल म्हणाला—भूतलावर आम्ही ऐकले आहे की सर्व जगत् तुझ्या वशात आहे. म्हणून, हे विप्र! ते अद्भुत सामर्थ्य मला प्रयत्नपूर्वक दाखव.

Verse 15

पश्य कौतुकमेवाद्य त्वं वश्यावश्यकारणम् । तमुवाच स धर्मात्मा सुकर्मा पिप्पलं प्रति

“आज हे कौतुक पाहा—वश्य व अवश्य करण्याचे कारण तूच आहेस.” असे म्हणून त्या धर्मात्मा सुकर्माने पिप्पलास सांगितले.

Verse 16

अथ सस्मार वै देवान्सुकर्मा प्रत्ययाय वै । इंद्राद्या लोकपालाश्च देवाश्चाग्निपुरोगमाः

तेव्हा सुकर्माने प्रत्यय व साहाय्यासाठी देवांचे स्मरण केले—इंद्रादी लोकपालांचे आणि अग्निपुरोगामी देवगणांचे।

Verse 17

समागताः समाहूता नाना विद्याधरास्तथा । सुकर्माणं ततः प्रोचुर्देवाश्चाग्निपुरोगमाः

समाहूत केलेले नानाविध विद्याधर एकत्र आले; मग अग्निपुरोगामी देवांनी सुकर्मास उद्देशून बोलले।

Verse 18

कस्मात्स्मृतास्त्वया विप्र ततोर्थकारणं वद । सुकर्मोवाच । अयमेष सुसंप्राप्तो विद्याधरो हि पिप्पलः

ते म्हणाले, “हे विप्र, तू त्याचे स्मरण का केलेस? त्याचे कारण सांग.” सुकर्मा म्हणाला, “हा तोच विद्याधर पिप्पल आता येथे कुशलतेने आला आहे.”

Verse 19

मामेवं भाषते विप्र वश्यावश्यत्वकारणम् । प्रत्ययार्थं समाहूता अस्यैव च महात्मनः

हे विप्र, वश्य-अवश्यत्वाच्या कारणाविषयी मी असे बोलत असताना, प्रत्ययासाठी त्या महात्म्यानेच मला बोलावले.

Verse 20

स्वंस्वं स्थानं प्रगच्छध्वमित्युवाच सुरान्प्रति । तमूचुस्ते ततो देवाः सुकर्माणं महामतिम्

त्याने देवांना म्हटले, “तुम्ही सर्वांनी आपापल्या स्थानी परत जा.” तेव्हा ते देव महाबुद्धिमान सुकर्मास म्हणाले.

Verse 21

अस्माकं दर्शनं व्रिप्र न मोघं जायते वरम् । वरं वरय भद्रं ते मनसा यद्धिरोचते

हे ब्राह्मणा, आमचे दर्शन कधीही निष्फळ होत नाही। म्हणून तुझे कल्याण होवो—मनाला जे खरेच रुचते तोच वर माग।

Verse 22

तत्ते दद्मो न संदेहस्त्वेवमूचुः सुरोत्तमाः । भक्त्या प्रणम्य तान्देवान्ययाचे स द्विजोत्तमः

“तेच तुला देऊ—यात संशय नाही,” असे देवश्रेष्ठ म्हणाले. मग तो द्विजोत्तम भक्तीने त्या देवांना नमस्कार करून आपली याचना करू लागला.

Verse 23

अचलां दत्त देवेंद्रा सुःभक्तिं भावसंयुताम् । मातापित्रोश्च मे नित्यं तद्वै वरमनुत्तमम्

हे देवेंद्र, मला भावयुक्त अचल सुभक्ती द्या. तसेच माझ्या माता-पित्यांची नित्य सेवा घडो—हाच अनुत्तम वर आहे.

Verse 24

पिता मे वैष्णवं लोकं प्रयात्वेतद्वरोत्तमम् । तद्वन्माता च देवेशा वरमन्यं न याचये

माझे पिता वैष्णव लोकास जावोत—हा सर्वोत्तम वर आहे. तसेच माझी माता, हे देवेशा, तशीच गती पावो; मी दुसरा वर मागत नाही.

Verse 25

देवा ऊचुः । पितृभक्तोसि विप्रेंद्र भक्त्या तव वयं द्विज । सुकर्मञ्छ्रूयतां वाक्यं प्रीत्या युक्ता सदैव ते

देव म्हणाले—हे विप्रेंद्र, तू पितृभक्त आहेस. हे द्विजा, तुझ्या भक्तीमुळे आम्ही सदैव तुझ्यावर प्रसन्न आहोत. म्हणून प्रेमयुक्त आमचे वचन ऐक—ते नेहमी तुझ्या हितासाठी आहे.

Verse 26

एवमुक्त्वा गता देवाः स्वर्लोकं नृपनंदन । सर्वमैश्वर्यमेतेन तस्याग्रे परिदर्शितम्

असे बोलून देव स्वर्लोकास निघून गेले, हे नृपनंदना। त्याने त्याच्या समोर सर्व प्रकारचे ऐश्वर्य-वैभव प्रकट करून दाखविले।

Verse 27

दृष्टं तु पिप्पलेनापि कौतुकं च महाद्भुतम् । तमुवाच स धर्मात्मा पिप्पलं कुंडलात्मजम्

पिप्पलनेही ते महान् अद्भुत कौतुक पाहिले, जे पाहून विस्मय वाटे। मग त्या धर्मात्म्याने कुंडलपुत्र पिप्पलाला संबोधिले।

Verse 28

अर्वाचीनं त्विदं रूपं पराचीनं च कीदृशम् । प्रभावमुभयोश्चैव वदस्व वदतां वर

हे रूप तर उत्तरकालीन आहे—मग पूर्वकालीन रूप कसे आहे? आणि दोन्हींचा प्रभावही सांगावे; हे वक्त्यांतील श्रेष्ठ, कृपा करून वद।

Verse 29

सुकर्मोवाच । पराचीनस्य रूपस्य लिंगमेव वदामि ते । येनलोकाः प्रमोदंते इंद्राद्याः सचराचराः

सुकर्म म्हणाला—परात्पर रूपाचे लिंग (चिन्ह)च मी तुला सांगतो; ज्यामुळे इंद्रादि सहित चराचर सर्व लोक आनंदित होतात।

Verse 30

अयमेव जगन्नाथः सर्वगो व्यापकः प्रभुः । अस्य रूपं न दृष्टं हि केनाप्येव हि योगिना

तोच जगन्नाथ आहे—सर्वत्र स्थित, सर्वव्यापक, परम प्रभू। खरेच कोणत्याही योगीने त्याचे पूर्ण स्वरूप दर्शन केलेले नाही।

Verse 31

श्रुतिरेव वदत्येवं तं वक्तुं शंकितेव सा । अपाणिपादनासश्च अकर्णो मुखवर्जितः

श्रुतीच असेच सांगते—तरीही त्याचे वर्णन करावयास ती जणू संकोचते: तो हात-पाय व नाक नसलेला, कानरहित आणि मुखवर्जित आहे।

Verse 32

सर्वं पश्यति वै कर्म कृतं त्रैलोक्यवासिनाम् । तेषामुक्तमकर्णश्च स शृणोति सुसाक्ष्यदः

त्रैलोक्यवासिनांनी केलेले सर्व कर्म तो पाहतो; आणि कान नसतानाही त्यांच्या बोललेल्या वचनांना तो ऐकतो—तो परम साक्षी, सत्य साक्ष्य देणारा आहे।

Verse 33

गतिहीनो व्रजेत्सोपि स हि सर्वत्र दृश्यते । पाणिहीनोपि गृह्णाति पादहीनः प्रधावति

गती नसतानाही तो जातो—तो सर्वत्र दिसतो. हात नसतानाही तो ग्रहण करतो; पाय नसतानाही तो वेगाने धावतो।

Verse 34

सर्वत्र दृश्यते विप्र व्यापकः पादवर्जितः । यं न पश्यंति देवेंद्रा मुनयस्तत्त्वदर्शिनः

हे विप्र, तो सर्वत्र दिसतो—सर्वव्यापक असूनही पायवर्जित आहे; आणि ज्याला देवेंद्र व तत्त्वदर्शी मुनीही पाहू शकत नाहीत।

Verse 35

स च पश्यति तान्सर्वान्सत्यासत्यपदे स्थितान् । व्यापकं विमलं सिद्धं सिद्धिदं सर्वनायकम्

आणि तो सत्य-असत्य अशा अवस्थांत स्थित असलेल्या त्या सर्वांना पाहतो; तो सर्वव्यापक, निर्मळ, नित्यसिद्ध—सिद्धिदाता आणि सर्वांचा नायक आहे।

Verse 36

यं जानाति महायोगी व्यासो धर्मार्थकोविदः । तेजोमूर्तिः स चाकाशमेकवर्णमनंतकम्

ज्याला धर्म-अर्थात निपुण महायोगी व्यास जाणतो—तो शुद्ध तेजोमूर्ती आहे; तोच एकरस, अनंत आकाशस्वरूप परम आहे.

Verse 37

तदेतन्निर्मलं रूपं श्रुतिराख्याति निश्चितम् । व्यासश्चैव हि जानाति मार्कंडेयश्च तत्पदम्

श्रुती निश्चयाने ह्याच रूपाला निर्मळ, निष्कलंक असे सांगते. व्यास ते जाणतो आणि मार्कंडेयही त्या परम पदाला जाणतो.

Verse 38

अर्वाचीनं प्रवक्ष्यामि शृणुष्वैकाग्रमानसः । यदा संहृत्य भूतात्मा स्वयमेकः प्रगच्छति

आता पुढील गोष्ट सांगतो—एकाग्र मनाने ऐक. जेव्हा देहधारी आत्मा सर्व संहृत करून, स्वतः एकटा पुढे प्रस्थान करतो.

Verse 39

अप्सु शय्यां समास्थाय शेषभोगासनस्थितः । तमाश्रित्य स्वपित्येको बहुकालं जनार्दनः

जलातील शय्येवर विराजमान होऊन, शेषनागाच्या फण्यांना आसन करून, त्याचाच आश्रय घेऊन जनार्दन एकटा दीर्घकाळ शयन करीत होता.

Verse 40

जलांधकारसंतप्तो मार्कंडेयो महामुनिः । स्थानमिच्छन्स योगात्मा निर्विण्णो भ्रमणेन सः

जलमय अंधाराने संतप्त महर्षी मार्कंडेय, योगनिष्ठ, भ्रमणाने कंटाळून एका निवासस्थानाची इच्छा करू लागला.

Verse 41

भ्रममाणः स ददृशे शेषपर्यंकशायिनम् । सूर्यकोटिप्रतीकाशं दिव्याभरणभूषितम्

भ्रमंती करत असता त्याने शेष-पर्यंकावर शयन करणाऱ्या प्रभूचे दर्शन घेतले—कोटी सूर्यांसारखा तेजस्वी, दिव्य अलंकारांनी विभूषित।

Verse 42

दिव्यमाल्यांबरधरं सर्वव्यापिनमीश्वरम् । योगनिद्रा गतं कांतं शंखचक्रगदाधरम्

दिव्य माळा व वस्त्रे धारण करणारा, सर्वव्यापी ईश्वर—योगनिद्रेत स्थित कांत—शंख, चक्र व गदा धारण करणारा।

Verse 43

एका नारी महाभागा कृष्णांजनचयोपमा । दंष्ट्राकरालवदना भीमरूपा द्विजोत्तम

हे द्विजोत्तम! तेथे एकच महाभागा स्त्री होती—कृष्ण अंजनराशीप्रमाणे श्याम; दंष्ट्रांनी कराळ मुख असलेली, आणि भीम रूपाची।

Verse 44

तयोक्तोसौ मुनिश्रेष्ठो मा भैरिति महामुनिः । पद्मपत्रं सुविस्तीर्णं पंचयोजनमायतम्

त्यांच्या म्हणण्यावर मुनिश्रेष्ठ महामुनी म्हणाला—“भिऊ नका”; आणि त्याने पाच योजन लांब, अतिविस्तीर्ण कमळपान प्रकट केले।

Verse 45

तस्मिन्पत्रे महादेव्या मार्कण्डेयो निवेशितः । केशवे सति सुप्तेपि नास्त्यत्र च भयं तव

त्या पत्रावर महादेवीने मार्कंडेयाला बसविले। केशव जरी सुप्त असला तरी येथे तुला कोणतेही भय नाही।

Verse 46

तामुवाच स योगींद्र का त्वं भवसि भामिनि । अस्मिन्विनिर्जिते चैका भवती परिबृंहिता

तेव्हा योगींद्रांनी तिला विचारले—“हे भामिनि, तू कोण आहेस? या जिंकलेल्या स्थानी तूच एकटी वाढून-फुलून समृद्ध दिसतेस.”

Verse 47

पृष्टैवं मुनिना देवी सादरं प्राह भूसुर । नागभोगांकपर्यंके स यः स्वपिति केशवः

मुनिने असे विचारताच देवी आदराने म्हणाली—“हे भूसुर (ब्राह्मण), जो केशव नागाच्या वेटोळ्यांच्या शय्येवर शयन करतो.”

Verse 48

अस्याहं वैष्णवी शक्तिः कालरात्रिरिहोच्यते । मामेवं विद्धि विप्रेंद्र सर्वमायासमन्विताम्

मी त्याची वैष्णवी शक्ती आहे; येथे मला ‘कालरात्रि’ असे म्हणतात. हे विप्रेंद्र, मला असेच जाण—मी सर्व माया-शक्तींनी युक्त आहे.

Verse 49

महामाया पुराणेषु जगन्मोहाय कथ्यते । इत्युक्त्वा सा गता देवी अंतर्धानं हि पिप्पलः

पुराणांत तिला ‘महामाया’ असे म्हणतात—जी जगाला मोहात पाडते. असे बोलून देवी निघून गेली आणि पिंपळ (अश्वत्थ) वृक्षाजवळ अंतर्धान पावली.

Verse 50

देव्यामनुगतायां तु मार्कंडेयस्य पश्यतः । तस्य नाभ्यां समुत्पन्नं पंकजं हाटकप्रभम्

देवी पुढे जात असता, मार्कंडेय पाहत असतानाच, त्याच्या नाभीतून सुवर्णप्रभ कमळ उत्पन्न झाले.

Verse 51

तस्माज्जज्ञे महातेजा ब्रह्मा लोकपितामहः । तस्माद्विजज्ञिरे लोकाः सर्वे स्थावरजंगमाः

त्याच्यापासून महातेजस्वी ब्रह्मा, लोकांचा पितामह, उत्पन्न झाला। आणि त्याच्यापासूनच पुढे सर्व लोक—स्थावर व जंगम सहित—प्रकट झाले।

Verse 52

इंद्राद्या लोकपालाश्च देवाश्चाग्निपुरोगमाः । अर्वाचीनं स्वरूपं तु दर्शितं हि मया नृप

हे नृपा! इंद्रादी लोकपाल आणि अग्नि-प्रमुख देवगण—यांचे वर्तमान (प्रकट) स्वरूप मी तुला निश्चयाने दाखविले आहे।

Verse 53

अर्वाचीनस्वरूपोयं पराचीनो निराश्रयः । यदा स दर्शयेत्कायं कायरूपा भवंति ते

हे तत्त्व प्रकट रूपाने जरी उत्तरकालीन दिसते, तरी ते स्वतः आद्य व निराधार आहे। जेव्हा तो देह प्रकट करतो, तेव्हा तेही देहरूप धारण करतात।

Verse 54

ब्रह्माद्याः सर्वलोकाश्च अर्वाचीना हि पिप्पल । अर्वाचीना अमी लोका ये भवंति जगत्त्रये

हे पिप्पल! ब्रह्मा आदि आणि सर्व लोक निश्चयाने खाली (अर्वाचीन) आहेत. त्रिजगतात जे लोक आहेत, ते सर्वही खालीच आहेत।

Verse 55

पराचीनः स भूतात्मा यं सुपश्यंति योगिनः । मोक्षरूपं परं स्थानं परब्रह्मस्वरूपकम्

तो भूतात्मा (अंतरात्मा) बाह्याभिमुखतेपासून परावृत्त आहे; ज्याला योगीजन स्पष्ट पाहतात—तेच मोक्षस्वरूप परम धाम, परब्रह्माचे स्वरूप आहे।

Verse 56

अव्यक्तमक्षरं हंसं शुद्धं सिद्धिसमन्वितम् । पराचीनस्य यद्रूपं विद्याधर तवाग्रतः

अव्यक्त, अक्षर हंस—शुद्ध व सिद्धिसंपन्न—पराचीनाचे तेच रूप, हे विद्याधर, तुझ्या समोर प्रकट आहे।

Verse 57

सर्वमेव मया ख्यातमन्यत्किं ते वदाम्यहम् । पिप्पल उवाच । कस्मादेतन्महाज्ञानमुद्भूतं तव सुव्रत

“मी सर्व काही सांगितले; आता तुला आणखी काय सांगू?” पिप्पल म्हणाले—“हे सुव्रत, हे महाज्ञान तुझ्यात कुठून उद्भवले?”

Verse 58

अर्वाचीनगतिं विद्वान्पराचीनगतिं तथा । त्रैलोक्यस्य परं ज्ञानं त्वय्येवं परिवर्तते

हे विद्वन्, अग्रगती व प्रतिगती—दोन्ही जाणून—त्रैलोक्याचे परम ज्ञान तुझ्यात असेच परिवर्तित होत राहते.

Verse 59

तपसो नैव पश्यामि परां निष्ठां हि सुव्रत । यजनंयाजनंतीर्थंतपोवाकृतवानसि

हे सुव्रत, तपाची याहून श्रेष्ठ पराकाष्ठा मला दिसत नाही—तू यज्ञ केला, इतरांसाठी यज्ञ करविला, तीर्थसेवन केले आणि तप आचरलेस.

Verse 60

तत्प्रभावं वदस्वैवं केन ज्ञानं तवाखिलम् । सुकर्मोवाच । तप एव न जानामि न कृतं कायशोषणम्

“याचा प्रभाव सांग—कोणत्या उपायाने तुला हे सर्व ज्ञान प्राप्त झाले?” सुकर्म म्हणाले—“मला तप मुळीच माहीत नाही; देह शोषून टाकणारा कोणताही कायक्लेश मी केलेला नाही.”

Verse 61

यजनं याजनं वापि न जाने तीर्थसाधनम् । न मया साधितं ध्यानं पुण्यकालं सुकर्मजम्

मला यजन करणेही माहीत नाही, दुसऱ्यांसाठी याजन करणेही नाही, तसेच तीर्थसाधनेची विधीही ठाऊक नाही। मी ध्यान साधलेले नाही, सुकर्मातून उत्पन्न पुण्यकाळही पाळलेला नाही।

Verse 62

इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखंडे वेनोपाख्याने मातृपितृतीर्थ । माहात्म्ये द्विषष्टितमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीपद्मपुराणातील भूमिखंडात, वेनोपाख्यानांतर्गत ‘मातृ-पितृतीर्थ-माहात्म्य’ नावाचा बासष्टावा अध्याय समाप्त झाला।

Verse 63

पादप्रक्षालनं पुण्यं स्वयमेव करोम्यहम् । अंगसंवाहनं स्नानं भोजनादिकमेव च

तुमचे पाय धुणे हे पुण्य आहे—ते मी स्वतः करीन। तसेच अंगसंवाहन, स्नानाची व्यवस्था आणि भोजन इत्यादी सर्व सेवा मी करीन।

Verse 64

त्रिकालेध्यानसंलीनः साधयामि दिनेदिने । पादोदकं तयोश्चैव मातापित्रोर्दिनेदिने

दिवसाच्या तीन संधिकाळी ध्यानात लीन होऊन मी दररोज साधना करतो; आणि दररोजच माता-पित्यांच्या—दोघांच्या चरणोदकाचेही अर्पण/सेवन करतो।

Verse 65

भक्तिभावेन विंदामि पूजयामि सुभावतः । गुरू मे जीवमानौ तु यावत्कालं हि पिप्पल

भक्तिभावाने मी त्यांना शोधून प्राप्त करतो आणि शुभभावाने त्यांची पूजा करतो। हे पिप्पल! माझे गुरुजन जिवंत आहेत तोवर—खरे तर जोवर काळ आहे तोवर—

Verse 66

तावत्कालं हि मे लाभो ह्यतुलश्च प्रजायते । त्रिकालं पूजयाम्येतौ शुद्धभावेन चेतसा

तेवढ्याच काळात मला अतुल आध्यात्मिक लाभ प्राप्त होतो। शुद्ध भाव व निर्मळ चित्ताने मी या दोघांची त्रिकाळ पूजा करतो।

Verse 67

स्वच्छंदलीलासंचारी वर्ताम्येव हि पिप्पल । किं मे चान्येन तपसा किं मे कायस्य शोषणैः

हे पिप्पल! मी स्वच्छंद लीलाभावाने मुक्तपणे संचार करीत राहतो. मग मला दुसऱ्या तपश्चर्येची काय गरज? देह कृश करण्याचे काय प्रयोजन?

Verse 68

किं मे सुतीर्थयात्राभिरन्यैः पुण्यैश्च सांप्रतम् । मखानामेव सर्वेषां यत्फलं प्राप्यते द्विज

हे द्विज! आता मला उत्तम तीर्थयात्रा किंवा इतर पुण्यकर्मांची काय गरज, जेव्हा सर्व यज्ञांचे फळ येथेच प्राप्त होत आहे?

Verse 69

तत्फलं तु मया दृष्टं पितुः शुश्रूषणादपि । मातुः शुश्रूषणं तद्वत्पुत्राणां गतिदायकम्

ते फळ मी पित्याच्या सेवेतूनही प्राप्त होताना पाहिले आहे. त्याचप्रमाणे मातेची सेवा पुत्रांना परम गती देणारी आहे.

Verse 70

सर्वकर्मसुसर्वस्वं सारभूतं जगत्रये । पुत्रस्य जायते लोको मातुः शुश्रूषणादपि

सर्व कर्मांमध्ये, त्रिलोकीत हेच सार व सर्वस्व आहे—मातेची शुश्रूषा केल्यानेही पुत्राला शुभ लोक प्राप्त होतो.

Verse 71

पितुः शुश्रूषणे तद्वन्महत्पुण्यं प्रजायते । तत्र गंगा गयातीर्थं तत्र पुष्करमेव च

पित्याची भक्तिभावाने सेवा केली असता तद्वत् महान् पुण्य उत्पन्न होते। त्या सेवेत गंगा, गया-तीर्थ आणि पुष्कर यांचेही फल समाविष्ट आहे.

Verse 72

यत्र मातापिता तिष्ठेत्पुत्रस्यापि न संशयः । अन्यानि तत्र तीर्थानि पुण्यानि विविधानि च

जिथे माता-पिता निवास करतात, तिथे—पुत्रासाठीही—निःसंशय तेच स्थान तीर्थ ठरते. तिथे विविध प्रकारची इतरही पुण्यदायक तीर्थे असतात.

Verse 73

भवंत्येतानि पुत्रस्य पितुः शुश्रूषणादपि । पितुः शुश्रूषणात्तस्य दानस्य तपसः फलम्

ही सर्व पुण्ये पुत्राला पित्याच्या सेवेमुळेही प्राप्त होतात. पितृशुश्रूषेमुळे तो दान व तपस्येचे फल मिळवितो.

Verse 74

सत्पुत्रस्य भवेद्विप्र अन्य धर्मः श्रमायते । पितुः शुश्रूषणात्पुण्यं पुत्रः प्राप्नोत्यनुत्तमम्

हे विप्र! सत्पुत्रासाठी इतर धर्मकर्म केवळ श्रमासारखे ठरतात. पित्याची भक्तिसेवा केल्याने पुत्र अनुत्तम पुण्य प्राप्त करतो.

Verse 75

स्वकर्मणस्तु सर्वस्वमिहैव च परत्र च । जीवमानौ गुरूत्वेतौ स्वमातापितरौ तथा

स्वकर्म हेच मनुष्याचे सर्वस्व आहे—इहलोकीही आणि परलोकीही. आणि माता-पिता जिवंत असतील तर त्यांना गुरुसमान मानावे.

Verse 76

शुश्रूषते सुतो भूत्वा तस्य पुण्यफलं शृणु । देवास्तस्यापि तुष्यंति ऋषयः पुण्यवत्सलाः

जो पुत्र आज्ञाधारक व सेवाभावी होतो, त्याचे पुण्यफळ ऐक. त्याच्यावर देवही प्रसन्न होतात आणि पुण्यप्रिय ऋषिमुनीही संतुष्ट होतात.

Verse 77

त्रयोलोकास्तु तुष्यंति पितुः शुश्रूषणादिह । मातापित्रोस्तु यः पादौ नित्यमेव हि क्षालयेत्

इहलोकी पित्याची भक्तीने सेवा केल्याने त्रैलोक्य तुष्ट होते. जो नित्य माता-पित्यांचे पाय धुतो, तो त्यांना अत्यंत संतुष्ट करतो.

Verse 78

तस्य भागीरथीस्नानमहन्यहनि जायते । पुण्यैर्मिष्टान्नपानैर्यः पितरं मातरं तथा

जो पुण्ययुक्त मिष्टान्न व पानांनी पिता व मातेला यथाविधी पूजतो-सत्कारतो, त्याला दररोज भागीरथीत स्नान केल्यासारखे फळ मिळते.

Verse 79

भक्त्या भोजयते नित्यं तस्य पुण्यं वदाम्यहम् । अश्वमेधस्य यज्ञस्य फलं पुत्रस्य जायते

जो नित्य भक्तीने (अतिथी/ब्राह्मणांना) भोजन घालतो, त्याचे पुण्य मी सांगतो—त्याच्या पुत्राला अश्वमेध यज्ञाचे फळ प्राप्त होते.

Verse 80

तांबूलैश्छादनैश्चैव पानैश्चाशनकैस्तथा । भक्त्या चान्नेन पुण्येन गुरू येनाभिपूजितौ

तांबूल, वस्त्रे, पेये व अन्न—आणि भक्तीने पुण्ययुक्त अन्नाने—ज्यायोगे दोन्ही गुरुजन यथायोग्य पूजिले जातात.

Verse 81

सर्वज्ञानी भवेत्सोपि यशःकीर्तिमवाप्नुयात् । मातरं पितरं दृष्ट्वा हर्षात्संभाषयेत्सुतः

तोही सर्वज्ञ होतो आणि यश व कीर्ती प्राप्त करतो। माता-पित्यांना पाहून पुत्राने आनंदाने नमस्कार करून प्रेमाने त्यांच्याशी संवाद करावा।

Verse 82

निधयस्तस्य संतुष्टास्तस्य गेहे वसंति ते । गावः सौहृद्यमायांति पुत्रस्य सुखदाः सदा

त्याच्या घरी संतुष्ट होऊन निधी वास करतात. गायी स्नेहाने त्याच्याकडे येतात आणि त्याच्या पुत्राला सदैव सुख देतात.