Adhyaya 61
Vena’s Inquiry into Pitṛ-tīrtha: Pippala’s Austerity, the Vidyādhara Boon, and the Crane’s Rebuke of Pride
या अध्यायात वेन भगवान् विष्णूंना पितृ-तीर्थाचे माहात्म्य विचारतो—जे ‘पुत्रांच्या उद्धारासाठी’ परम मानले आहे. सूतही राजश्रेष्ठाला हा प्रसंग सांगत कथाप्रवाह पुढे नेतात. कुरुक्षेत्री कुण्डलपुत्र सुकर्मा याची स्तुती होते—तो अखंड गुरु-सेवा करतो, विनय व श्रद्धेने वागतो. तसेच माता-पित्यांची सेवा हीच धर्माची मुळे आहेत, असा उपदेश दिला जातो. मुख्य कथेत कश्यपपुत्र ब्राह्मण पिप्पल दशारण्यात सहस्रावधी वर्षे घोर तप करतो—सर्प, वाळवीचे ढिग, शीत-उष्ण, वारा-पाऊस इत्यादी क्लेश सहन करून. देव प्रसन्न होऊन वर देतात आणि त्याला विद्याधरपद प्राप्त होते. परंतु सिद्धीने त्याला गर्व येतो व तो सर्वाधिपत्याची इच्छा करतो. तेव्हा सारस (क्रेन) त्याचा अभिमान खंडित करून सांगतो—शुद्ध हेतू नसलेले तप केवळ सामर्थ्य देते, धर्म नाही; खरा धर्म विनय व ज्ञानयुक्त असतो. अखेरीस पिप्पलला आत्ममोहापलीकडे जाऊन गहन ज्ञान शोधण्याची दिशा मिळते.
Shlokas
Verse 1
वेन उवाच । भार्यातीर्थं समाख्यातं सर्वतीर्थोत्तमोत्तमम् । पितृतीर्थं समाख्याहि पुत्राणां तारणं परम्
वेन म्हणाला—‘भार्या-तीर्थ सर्व तीर्थांमध्ये उत्तमोत्तम म्हणून सांगितले आहे. आता पितृ-तीर्थ सांगावे, जे पुत्रांच्या तारण्यासाठी परम आहे.’
Verse 2
विष्णुरुवाच । कुरुक्षेत्रे महाक्षेत्रे कुंडलो नाम ब्राह्मणः । सुकर्मा नाम सत्पुत्रः कुंडलस्य महात्मनः
विष्णू म्हणाले—कुरुक्षेत्र या महाक्षेत्रात कुंडल नावाचा एक ब्राह्मण होता. त्या महात्मा कुंडलाचा सुकर्मा नावाचा सद्पुत्र होता.
Verse 3
गुरू तस्य महावृद्धौ धर्मज्ञौ शास्त्रकोविदौ । द्वावेतौ तु महात्मानौ जरया परिपीडितौ
त्याचे दोन गुरु अतिशय वृद्ध होते—धर्मज्ञ आणि शास्त्रकोविद. ते दोन्ही महात्मे जरेने पीडित होते.
Verse 4
तयोः शुश्रूषणं चक्रे भक्त्या च परया ततः । धर्मज्ञो भावसंयुक्तो अहर्निशमनारतम्
मग त्याने परम भक्तीने त्यांची शुश्रूषा केली. तो धर्मज्ञ, भावयुक्त आणि अहोरात्र सेवेत निरत असे.
Verse 5
तस्माद्वेदानधीते स पितुः शास्त्राण्यनेकशः । सर्वाचारपरो दक्षो धर्मज्ञो ज्ञानवत्सलः
म्हणून त्याने वेदांचे अध्ययन केले आणि पित्याची शास्त्रेही अनेकदा वाचली. तो सर्व सदाचारात तत्पर, दक्ष, धर्मज्ञ आणि ज्ञानवत्सल होता.
Verse 6
अंगसंवाहनं चक्रे गुर्वोश्च स्वयमेव सः । पादप्रक्षालनं चैव स्नानभोजनकीं क्रियाम्
त्याने स्वतःच दोन्ही गुरूंचे अंगसंवाहन केले. तसेच पादप्रक्षालन आणि स्नान-भोजनाशी संबंधित सेवा-क्रियाही त्यानेच केल्या.
Verse 7
भक्त्या चैव स्वभावेन तद्ध्याने तन्मयो भवेत् । मातापित्रोश्च राजेंद्र उपचर्यां प्रकारयेत्
भक्तीने आणि स्वभावानुसार मनुष्य त्या परम तत्त्वाच्या ध्यानात तन्मय होतो. हे राजेंद्र, माता-पित्यांची सेवा-शुश्रूषा विधिपूर्वक आणि काळजीपूर्वक करावी.
Verse 8
सूत उवाच । तद्वर्तमानकाले तु बभूव नृपसत्तम । पिप्पलो नाम वै विप्रः कश्यपस्य महात्मनः
सूत म्हणाले—हे नृपश्रेष्ठ, त्या काळी महात्मा कश्यपांचा पुत्र पिप्पल नावाचा एक ब्राह्मण होता.
Verse 9
तपस्तेपे निराहारो जितात्मा जितमत्सरः । दयादानदमोपेतः कामं क्रोधं विजित्य सः
तो निराहार राहून तप करीत असे; आत्मसंयमी व मत्सररहित होता. दया, दान आणि दम यांनी युक्त होऊन त्याने काम व क्रोध जिंकले.
Verse 10
दशारण्यगतो धीमाञ्ज्ञानशांतिपरायणः । सर्वेंद्रियाणि संयम्य तपस्तेपे महामनाः
तो धीमान दशारण्यात गेला; ज्ञान व अंतःशांतीत परायण होऊन सर्व इंद्रिये संयमून महात्म्याने तप केले.
Verse 11
तपःप्रभावतस्तस्य जंतवो गतविग्रहाः । वसंति सुयुगे तत्र एकोदरगता इव
त्याच्या तपाच्या प्रभावाने तेथील प्राणी देहबंधातून मुक्त झाले. त्या उत्तम युगात ते असे राहात, जणू एकाच उदरात प्रविष्ट झाले असावेत.
Verse 12
तत्तपस्तस्य मुनयो दृष्ट्वा विस्मयमाययुः । नेदृशं केनचित्तप्तं यथासौ तप्यते मुनिः
त्या मुनिचे तप पाहून इतर मुनि विस्मयचकित झाले—“असा तप कोणाही केलेला नाही; जसा हा मुनि तप करीत आहे।”
Verse 13
देवाश्च इंद्रप्रमुखाः परं विस्मयमाययुः । अहो अस्य तपस्तीव्रं शमश्चेंद्रियसंयमः
इंद्रप्रमुख देव परम विस्मयात पडले—“अहो! याचे तप किती तीव्र; याची शांती व इंद्रियनिग्रह किती महान!”
Verse 14
निर्विकारो निरुद्वेगः कामक्रोधविवर्जितः । शीतवातातपसहो धराधर इवस्थितः
तो निर्विकार, निरुद्विग्न, काम-क्रोधरहित; शीत-वारा-ताप सहन करणारा—पर्वतासारखा अचल उभा राहिला.
Verse 15
विषये विमुखो धीरो मनसोतीतसंग्रहम् । न शृणोति यथा शब्दं कस्यचिद्द्विजसत्तमः
विषयांपासून विमुख असा धीर पुरुष—ज्याचे मन सर्व आसक्तिग्रहणापलीकडे गेले—हे द्विजश्रेष्ठा, तो जणू कोणाचे शब्दही ऐकत नाही.
Verse 16
संस्थानं तादृशं गत्वा स्थित्वा एकाग्रमानसः । ब्रह्मध्यानमयो भूत्वा सानंदमुखपंकजः
अशा स्थानी जाऊन एकाग्र मनाने स्थिर राहिला; ब्रह्मध्यानात तन्मय होऊन त्याचे मुखकमळ आनंदाने फुलले.
Verse 17
अश्मकाष्ठमयो भूत्वा निश्चेष्टो गिरिवत्स्थितः । स्थाणुवद्दृश्यते चासौ सुस्थिरो धर्मवत्सलः
तो जणू दगड-काष्ठाचा झाल्यासारखा, निश्चेष्ट होऊन पर्वताप्रमाणे स्थिर उभा राहिला. खांबासारखा अचल दिसे—अतिशय स्थिर, संयमी आणि धर्मवत्सल।
Verse 18
तपःक्लिष्टशरीरोति श्रद्धावाननसूयकः । एवं वर्षसहस्रैकं संजातं तस्य धीमतः
तपश्चर्येमुळे त्याचे शरीर क्लिष्ट झाले होते, तरी तो श्रद्धावान व असूयारहित होता. अशा रीतीने त्या धीमानाचे एक सहस्र वर्षे व्यतीत झाली.
Verse 19
पिपीलिकाभिर्बह्वीभिः कृतं मृद्भारसंचयम् । तस्योपरि महाकायं वल्मीकं निजमंदिरम्
अनेक मुंग्यांनी मातीचा भार साठवून ढिगारा केला. त्यावर विशाल वल्मीक उभा राहिला—जणू तेच त्याचे स्वतःचे निवासस्थान।
Verse 20
वल्मीकोदरमध्यस्थो जडीभूत इवस्थितः । स एवं पिप्पलो विप्रस्तपते सुमहत्तपः
वल्मीकाच्या पोकळ भागात मध्यस्थ होऊन तो जड झाल्यासारखा स्थिर राहिला. अशा प्रकारे तो ब्राह्मण पिप्पल अत्यंत महान तप करीत राहिला.
Verse 21
कृष्णसर्पैस्तु सर्वत्र वेष्टितो द्विजसत्तमः । तमुग्रतेजसं विप्रं प्रदशंति विषोल्बणाः
तेव्हा श्रेष्ठ द्विज ब्राह्मण सर्वत्र काळ्या सर्पांनी वेढला गेला. ते उग्र, विषाने भरलेले सर्प त्या प्रचंड तेजस्वी ब्राह्मणाला दंश करू लागले.
Verse 22
संप्राप्य गात्रमर्माणि विषं तस्य न भेदयेत् । तेजसा तस्य विप्रस्य नागाः शांतिमथागमन्
त्याच्या देहातील मर्मस्थानी पोहोचूनही विष त्याला भेदू शकले नाही। त्या ब्राह्मणाच्या तेजामुळे नाग शांत होऊन शांतीस प्राप्त झाले।
Verse 23
तस्य कायात्समुद्भूता अर्चिषो दीप्ततेजसः । नानारूपाः सुबहुशो दृश्यंते च पृथक्पृथक्
त्याच्या देहातून दीप्त तेजाच्या ज्वाळा उत्पन्न झाल्या। त्या अनेक रूपे धारण करून पुष्कळ, वेगवेगळ्या प्रकारे स्वतंत्रपणे दिसत होत्या।
Verse 24
यथा वह्नेः खरतरास्तथाविधा नरोत्तम । यथामेघोदरे सूर्यः प्रविष्टो भाति रश्मिभिः
हे नरोत्तम! जशी अग्नीची अत्यंत तीव्र ज्वाळा तशीच प्रकट होते, तसाच मेघाच्या उदरात प्रवेश करूनही सूर्य किरणांनी प्रकाशमान राहतो।
Verse 25
वल्मीकस्थस्तथाविप्रः पिप्पलो भाति तेजसा । सर्पा दशंति विप्रं तं सक्रोधा दशनैरपि
वल्मीकात बसलेला तो ब्राह्मण पिंपळासारखा तेजाने उजळत होता। तरीही क्रोधाने भरलेले सर्प दातांनी त्या ब्राह्मणाला चावत राहिले।
Verse 26
न भिंदंति च दंष्ट्राग्राच्चर्म भित्त्वा नृपोत्तम । एवं वर्षसहस्रैकं तप आचरतस्ततः
हे नृपोत्तम! कातडी भेदूनही त्यांच्या दंष्ट्रांचे अग्रभाग तुटत नाहीत. अशा प्रकारे त्याने पुढे एक हजार वर्षे तप आचरले.
Verse 27
गतं तु राजराजेंद्र मुनेस्तस्य महात्मनः । त्रिकालं साध्यमानस्य शीतवर्षातपान्वितः
हे राजराजेंद्र! त्या महात्मा मुनीचा काळ सरत गेला; तो त्रिकाळ साधना करीत शीत, वर्षा व आतप सहन करीत राहिला।
Verse 28
गतः कालो महाराज पिप्पलस्य महात्मनः । तद्वच्च वायुभक्षं तु कृतं तेन महात्मना
हे महाराज! त्या महात्मा पिप्पलाचा काळही सरला; आणि त्याचप्रमाणे त्या महापुरुषाने वायुभक्षण, म्हणजे केवळ प्राणावर निर्वाह, स्वीकारला।
Verse 29
त्रीणि वर्षसहस्राणि गतानि तस्य तप्यतः । तस्य मूर्ध्नि ततो देवैः पुष्पवृष्टिः कृता पुरा
तप करीत असता त्याची तीन सहस्र वर्षे निघून गेली; तेव्हा पूर्वी देवांनी त्याच्या मस्तकावर पुष्पवृष्टी केली।
Verse 30
ब्रह्मज्ञोसि महाभाग धर्मज्ञोसि न संशयः । सर्वज्ञानमयोऽसि त्वं संजातः स्वेनकर्मणा
हे महाभाग! तू ब्रह्मज्ञ आहेस; तू धर्मज्ञ आहेस—यात संशय नाही. तू सर्वज्ञानमय आहेस; स्वकर्माच्या फलानेच तू असा उत्पन्न झालास।
Verse 31
यं यं त्वं वांछसे कामं तं तं प्राप्स्यसि नान्यथा । सर्वकामप्रसिद्धस्त्वं स्वत एव भविष्यसि
तू ज्या-ज्या कामना करशील, त्या-त्या निश्चयाने प्राप्त करशील; अन्यथा नाही. तू स्वतःच सर्वकामसिद्ध म्हणून प्रसिद्ध होशील।
Verse 32
समाकर्ण्य महद्वाक्यं पिप्पलोपि महामनाः । प्रणम्य देवताः सर्वा भक्त्या नमितकंधरः
ते महान वचन ऐकून महामना पिप्पलही नतमस्तक झाला. भक्तिभावाने त्याने सर्व देवतांना प्रणाम केला, मान श्रद्धेने झुकविली.
Verse 33
हर्षेण महताविष्टो वचनं प्रत्युवाच सः । इदं विश्वं जगत्सर्वं ममवश्यं यथा भवेत्
महान आनंदाने भरून तो म्हणाला—“हे संपूर्ण विश्व, हे सर्व जगत माझ्या वशात कसे येईल?”
Verse 34
तथा कुरुध्वं देवेंद्रा विद्याधरो भवाम्यहम् । एवमुक्त्वा स मेधावी विरराम नृपोत्तम
“तथास्तु—हे देवेन्द्र, तुम्हाला जसे योग्य वाटेल तसे करा; मी विद्याधर होईन.” असे बोलून तो मेधावी श्रेष्ठ नृप शांत झाला.
Verse 35
एवमस्त्विति ते प्रोचुर्द्विजश्रेष्ठं सुरास्तदा । दत्वा वरं महाभाग जग्मुस्तस्मै महात्मने
तेव्हा सुरांनी द्विजश्रेष्ठास म्हटले—“एवमस्तु.” हे महाभाग! वर देऊन ते त्या महात्म्यापासून निघून गेले.
Verse 36
गतेषु तेषु देवेषु पिप्पलो द्विजसत्तमः । ब्रह्मण्यं साधयेन्नित्यं विश्ववश्यं प्रचिंतयेत्
ते देव निघून गेल्यावर द्विजसत्तम पिप्पलाने नित्य ब्रह्मण्यभाव (ब्रह्मनिष्ठा व ब्राह्मणपूजन) साधावा आणि विश्ववश्यतेचे सतत चिंतन करावे.
Verse 37
तदाप्रभृति राजेंद्र पिप्पलो द्विजसत्तमः । विद्याधरपदं लब्ध्वा कामगामी महीयते
त्या वेळेपासून, हे राजेंद्र, द्विजश्रेष्ठ पिप्पलाने विद्याधरपद प्राप्त केले; तो इच्छेनुसार संचार करू लागला आणि मोठ्या मानाने गौरविला गेला।
Verse 38
एवं स पिप्पलो विप्रो विद्याधरपदं गतः । संजातो देवलोकेशः सर्वशास्त्रविशारदः
अशा प्रकारे तो ब्राह्मण पिप्पल विद्याधरपदास गेला; देवलोकात तो अधिपतीरूपाने उत्पन्न झाला आणि सर्व शास्त्रांत पारंगत झाला।
Verse 39
एकदा तु महातेजाः पिप्पलः पर्यचिंतयत् । विश्ववश्यं भवेत्सर्वं मम दत्तो वरोत्तमः
एकदा महातेजस्वी पिप्पल मनात विचार करू लागला—“मला मिळालेल्या या उत्तम वराने सर्व जग माझ्या अधीन व्हावे।”
Verse 40
तदर्थं प्रत्ययं कर्तुमुद्यतो द्विजपुंगवः । यं यं चिंतयते कर्तुं तं तं हि वशमानयेत्
तो हेतू सिद्ध करून दृढ प्रत्यय निर्माण करण्यासाठी तो द्विजपुंगव उद्यत झाला; जो-जो कार्य करण्याचा तो संकल्प करी, ते-ते निश्चयाने आपल्या वशात आणी।
Verse 41
एवं स प्रत्यये जाते मनसा पर्यकल्पयत् । द्वितीयो नास्ति वै लोके मत्समः पुरुषोत्तमः
असा प्रत्यय उत्पन्न झाल्यावर तो मनात म्हणाला—“हे पुरुषोत्तम! या लोकी माझ्यासारखा दुसरा कोणी नाही।”
Verse 42
सूत उवाच । एवं हि कल्पमानस्य पिप्पलस्य महात्मनः । ज्ञात्वा मानसिकं भावं सारसस्तमुवाच ह
सूत म्हणाले—अशा प्रकारे महात्मा पिप्पल मनात विचार करीत असता, त्याचा मानसिक भाव जाणून सारस त्यास बोलला।
Verse 43
सरस्तीरगतो राजन्सुस्वरं व्यंजनान्वितम् । स्वनं सौष्ठवसंयुक्तमुक्तवान्पिप्पलं प्रति
हे राजन्, सरोवराच्या तीरावर जाऊन त्याने स्पष्ट उच्चारयुक्त, मधुर व सुशोभित स्वरात पिप्पलास उद्देशून सांगितले।
Verse 44
कस्मादुद्वहसे गर्वमेवं त्वं परमात्मकम् । सर्ववश्यात्मिकीं सिद्धिं नाहं मन्ये तवैव हि
स्वतःला परमात्मा मानून तू असा गर्व का बाळगतोस? ज्यामुळे सर्वजण वश होतात अशी सिद्धी खरोखर तुझी आहे, असे मला वाटत नाही।
Verse 45
वश्यावश्यमिदं कर्म अर्वाचीनं प्रशस्यते । पराचीनं न जानासि पिप्पल त्वं हि मूढधीः
वश्य करणे वा वश्य होणे असे हे कर्म लौकिक व तात्कालिक म्हणून प्रशंसिले जाते; पण जे परात्पर, प्राचीन तत्त्व आहे ते तुला कळत नाही, हे पिप्पल, कारण तुझी बुद्धी मोहग्रस्त आहे।
Verse 46
वर्षाणां तु सहस्राणि यावत्त्रीणि त्वया तपः । समाचीर्णं ततो गर्वं कुरुषे किं मुधा द्विज
तू तीन सहस्र वर्षे तप आचरले आहेस; मग व्यर्थ गर्व का करतोस, हे द्विजा?
Verse 47
कुंडलस्य सुतो धीरः सुकर्मानाम यः सुधीः । वश्यावश्यं जगत्सर्वं तस्यासीच्छृणु सांप्रतम्
कुंडलाचा पुत्र धीर व सुधी होता, सत्कर्मांत निपुण. वश्य असो वा अवश्य—सारे जग त्याच्या अधीन झाले; आता त्याचे वृत्तांत ऐक.
Verse 48
अर्वाचीनं पराचीनं स वै जानाति बुद्धिमान् । लोके नास्ति महाज्ञानी तत्समः शृणु पिप्पल
तो बुद्धिमान जवळचे व दूरचे, पूर्वचे व उत्तरचे सर्व यथार्थ जाणतो. या लोकी त्याच्यासारखा महाज्ञानी कोणी नाही; हे पिप्पल, ऐक.
Verse 49
न कुंडलस्य पुत्रेण सदृशस्त्वं सुकर्मणा । न दत्तं तेन वै दानं न ज्ञानं परिचिंतितम्
सत्कर्मात तू कुंडलपुत्रासारखा मुळीच नाहीस. त्याने यथार्थ दान दिले नाही, आणि ज्ञानाचे चिंतनही कधी केले नाही.
Verse 50
हुतयज्ञादिकं कर्म न कृतं तेन वै कदा । न गतस्तीर्थयात्रायां न च वह्नेरुपासनम्
त्याने कधीही होम-यज्ञादी कर्म केले नाही. तो तीर्थयात्रेस गेला नाही, आणि पवित्र अग्नीची उपासना देखील केली नाही.
Verse 51
स कदा कृतवान्विप्र धर्मसेवार्थमुत्तमम् । स्वच्छंदचारी ज्ञानात्मा पितृमातृसुहृत्सदा
हे विप्र, धर्मसेवेकरिता त्याने कधीही कोणतेही उत्तम कर्म केले नाही. स्वच्छंदचारी होऊन तो केवळ नावाचा ‘ज्ञानी’ होता आणि पिता-माता व सुहृदांशी सदैव प्रतिकूल राहिला.
Verse 52
वेदाध्ययनसंपन्नः सर्वशास्त्रार्थकोविदः । यादृशं तस्य वै ज्ञानं बालस्यापि सुकर्मणः
वेदाध्ययनात पारंगत आणि सर्व शास्त्रार्थ जाणणारा असला, तरी त्याचे ज्ञान तसे नसते; सुकर्मात रत असलेल्या लहान बालकाचेही ज्ञान त्याहून श्रेष्ठ दिसते।
Verse 53
तादृशं नास्ति ते ज्ञानं वृथा त्वं गर्वमुद्वहेः । पिप्पल उवाच । को भवान्पक्षिरूपेण मामेवं परिकुत्सयेत्
तसे ज्ञान तुझ्यात नाही; उगीचच तू गर्व वाहतोस। पिप्पल म्हणाला—पक्षिरूप धारण करून तू कोण आहेस, जो मला असा तुच्छ मानतोस?
Verse 54
कस्मान्निंदसि मे ज्ञानं पराचीनं तु कीदृशम् । तन्मे विस्तरतो ब्रूहि त्वयि ज्ञानं कथं भवेत्
तू माझ्या ज्ञानाची निंदा का करतोस? आणि हे ‘पराचीन’ ज्ञान नेमके कसे असते? मला सविस्तर सांग—तुझ्यात असे ज्ञान कसे उत्पन्न झाले?
Verse 55
अर्वाचीनगतिं सर्वां पराचीनस्य सांप्रतम् । वद त्वमंडजश्रेष्ठ ज्ञानपूर्वं सुविस्तरम्
हे अंडजश्रेष्ठ! पराचीनाचे आणि अर्वाचीन गतीचे जे काही वर्तमान स्वरूप आहे, ते सर्व यथार्थ ज्ञानासह मला अतिशय सविस्तर सांग।
Verse 56
किं वा ब्रह्मा च विष्णुश्च किं वा रुद्रो भविष्यसि । सारस उवाच । नास्ति ते तपसो भावः फलं नास्ति च तस्य तु
“तू ब्रह्मा-विष्णू होशील की रुद्र होशील?” सारस म्हणाला—“तुझ्या तपात खरा भाव नाही; म्हणून त्याचे फळही नाही।”
Verse 57
त्वया न परितप्तस्य तपसः सांप्रतं शृणु । कुंडलस्यापि पुत्रस्य बालस्यापि यथा गुणः
आता तुझ्याकडून पूर्णपणे न तपलेल्या त्या तपश्चर्येचा वृत्तांत ऐक; कुंडलाच्या पुत्राच्या बाबतीतही, तो बालक असूनसुद्धा, त्याच्या स्वाभाविक गुणानुसार तिचा प्रभाव प्रकट झाला।
Verse 58
तथा ते नास्ति वै ज्ञानं परिज्ञातं न तत्पदम् । इतो गत्वापि पृच्छ त्वं मम रूपं द्विजोत्तम
तसेच तुझ्याकडे ते ज्ञान खरोखर नाही, आणि ते परम पदही तू जाणलेले नाहीस। येथून गेल्यावरही, हे द्विजोत्तमा, माझ्या स्वरूपाविषयी विचार कर।
Verse 59
स वदिष्यति धर्मात्मा सर्वं ज्ञानं तवैव हि । विष्णुरुवाच । एवमाकर्ण्य तत्सर्वं सारसेन प्रभाषितम्
तो धर्मात्मा निश्चयच तुला सर्व ज्ञान सांगेल. विष्णू म्हणाले—सारसाने सांगितलेले ते सर्व असे ऐकून,
Verse 60
निर्जगाम स वेगेन दशारण्यं महाश्रमम्
तो वेगाने निघाला आणि दशारण्य या महान आश्रम-वनात जाऊन पोहोचला।
Verse 61
इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखंडे वेनोपाख्याने एकषष्टितमोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीपद्मपुराणातील भूमिखंडातील वेनोपाख्यानाचा एकसष्टावा अध्याय समाप्त झाला।