Adhyaya 50

Verse 1

सुकलोवाच । तस्यास्तु वचनं श्रुत्वा गोभिलो वाक्यमब्रवीत् । भवती शप्तुकामासि कस्मान्मे कारणं वद

सुकला म्हणाली: तिचे बोलणे ऐकून गोभिल म्हणाला - 'आपण मला शाप देऊ इच्छिता, मला याचे कारण सांगा.'

Verse 2

केन दोषेण लिप्तोस्मि यस्मात्त्वं शप्तुमुद्यता । गोभिलो नाम दैत्योस्मि पौलस्त्यस्य भटः शुभे

'मी कोणत्या दोषाने युक्त आहे ज्यामुळे तू मला शाप देण्यास तयार झाली आहेस? हे शुभे, मी पौलस्त्याचा सैनिक गोभिल नावाचा दैत्य आहे.'

Verse 3

दैत्याचारेण वर्तामि जाने विद्यामनुत्तमाम् । वेदशास्त्रार्थवेत्तास्मि कलासु निपुणः पुनः

'मी जरी दैत्याप्रमाणे वागत असलो, तरी मला उत्तम विद्या अवगत आहे. मी वेद आणि शास्त्रांचा अर्थ जाणणारा असून कलांमध्येही निपुण आहे.'

Verse 4

एवं सर्वं विजानामि दैत्याचारं शृणुष्व मे । परस्वं परदारांश्च बलाद्भुंजामि नान्यथा

मी सर्व काही जाणतो; आता माझे ऐक. दैत्यांचा आचार असा की मी परधन व परस्त्री यांना बलपूर्वक हिसकावून घेऊन भोगतो—माझ्यासाठी दुसरा मार्ग नाही.

Verse 5

वयं दैत्याः समाकर्ण्य दैत्याचारेण सांप्रतम् । वर्त्तामो ज्ञानिभावेन सत्यं सत्यं वदाम्यहम्

आम्ही दैत्य आहोत; हे ऐकून आता आम्ही दैत्याचारानेच वागतो, तरीही ज्ञानीभाव धारण करतो. मी सत्य-सत्य बोलतो—हे खरे आहे.

Verse 6

ब्राह्मणानां हि च्छिद्राणि विपश्यामो दिने दिने । तेषां हि तपसो नाशं विघ्नैः कुर्मो न संशयः

आम्ही दिवसेंदिवस ब्राह्मणांचे दोष-छिद्र पाहत राहतो; आणि निःसंशय विघ्ने घालून त्यांच्या तपाचा नाश करतो.

Verse 7

छिद्रं प्राप्य वयं देवि नाशयामो न संशयः । ब्राह्मणाञ्छ्रूयतां भद्रे देवयज्ञं वरानने

हे देवी, छिद्र मिळताच आम्ही निःसंशय त्याचा नाश करू. हे भद्रे, हे वरानने, ब्राह्मणांनी देवयज्ञाचा वृत्तांत ऐकावा.

Verse 8

नाशयामो वयं यज्ञान्धर्मयज्ञं न संशयः । सुब्राह्मणान्परित्यज्य देवं नारायणं प्रभुम्

आम्ही यज्ञांचा नाश करू—धर्मयज्ञाचाही; यात संशय नाही. जेव्हा सुब्राह्मणांचा त्याग होईल आणि प्रभु देव नारायणापासून विमुखता येईल.

Verse 9

पतिव्रतां महाभागां सुमतिं भर्तृतत्पराम् । दूरेणापि परित्यज्य तिष्ठामो नात्र संशयः

सुमती महाभागा पतिव्रता, भर्तृपरायणा आहे; तिला दूरूनच परित्यजून आम्ही इथेच थांबू—यात संशय नाही।

Verse 10

तेजो देवि सुविप्रस्य हरेश्चैव महात्मनः । नार्याः पतिव्रतायाश्च सोढुं दैत्याश्च न क्षमाः

हे देवी, सुविप्राचे तेज, महात्मा हरीचे तेज आणि पतिव्रता नारीचे तेज—हे दैत्यांना सहन होत नाही।

Verse 11

पतिव्रताभयेनापि विष्णोः सुब्राह्मणस्य च । नश्यंति दानवाः सर्वे दूरं राक्षसपुंगवाः

पतिव्रतेच्या भयाने, तसेच भगवान विष्णू व धर्मिष्ठ ब्राह्मण यांच्या प्रभावाने, सर्व दानव नष्ट होतात आणि श्रेष्ठ राक्षस दूर पळून जातात।

Verse 12

अहं दानवधर्मेण विचरामि महीतलम् । कस्मात्त्वं शप्तुकामासि मम दोषो विचार्यताम्

मी दानवधर्माप्रमाणे पृथ्वीवर विचरतो; मग तू मला शाप का देऊ इच्छितेस? माझा दोष विचारला जावा।

Verse 13

पद्मावत्युवाच । मम धर्मः सुकायश्च त्वयैव परिनाशितः । अहं पतिव्रता साध्वी पतिकामा तपस्विनी

पद्मावती म्हणाली—माझा धर्म आणि माझे सुकाय, हे दोन्ही तुझ्यामुळेच नष्ट झाले. मी पतिव्रता साध्वी—पतिकामा तपस्विनी आहे।

Verse 14

स्वमार्गे संस्थिता पाप मायया परिनाशिता । तस्मात्त्वामप्यहं दुष्ट आधक्ष्यामि न संशयः

अरे पापी! तू आपल्या मार्गावर स्थित असूनही मायेमुळे नष्ट झालास. म्हणून, हे दुष्टा, मी तुलाही निःसंशय पाडून टाकीन.

Verse 15

गोभिल उवाच । धर्ममेव प्रवक्ष्यामि भवती यदि मन्यते । अग्निचिद्ब्राह्मणस्यापि श्रूयतां नृपनंदिनी

गोभिल म्हणाला—तू मान्य करशील तर मी धर्मच सांगतो. हे नृपनंदिनी, अग्निचयन करणाऱ्या एका ब्राह्मणाचा वृत्तांतही ऐक.

Verse 16

जुह्वन्देवं द्विकालं यो न त्यजेदग्निमंदिरम् । स चाग्निहोत्री भवति यजत्येव दिनेदिने

जो सकाळ-संध्याकाळ देव-अग्नीत आहुती देतो आणि अग्निमंदिर सोडत नाही, तोच खरा अग्निहोत्री होय; तो दररोज यज्ञ करीत असतो.

Verse 17

अन्यच्चैवं प्रवक्ष्यामि भृत्यधर्मं वरानने । मनसा कर्मणा वाचा विशुद्धो योऽपि नित्यशः

आणखीही, हे वरानने, मी भृत्यधर्म सांगतो—जो मनाने, कर्माने आणि वाणीने नित्य शुद्ध असतो.

Verse 18

नित्यमादेशकारी यः पश्चात्तिष्ठति चाग्रतः । स भृत्यः कथ्यते देवि पुण्यभागी न संशयः

हे देवी, जो नेहमी आज्ञा पाळतो आणि मागेही व पुढेही सेवेत उभा राहतो, तोच भृत्य म्हणतात; तो पुण्याचा भागीदार होतो—निःसंशय.

Verse 19

यः पुत्रो गुणवाञ्ज्ञाता पितरं पालयेच्छुभः । मातरं च विशेषेण मनसा काय कर्मभिः

जो पुत्र गुणवान, विवेकी व सदाचारी असेल, त्याने श्रद्धेने पित्याचे पालन करावे; आणि विशेषतः मातेस मन, देह व कर्मांनी सेवा करावी।

Verse 20

तस्य भागीरथी स्नानमहन्यहनि जायते । अन्यथा कुरुते यो हि स पापीयान्न संशयः

त्याच्यासाठी भागीरथीत (गंगेत) दररोज स्नान व्हावे; जो याच्या विरुद्ध करतो तो निःसंशय अधिक पापी ठरतो।

Verse 21

अन्यच्चैवं प्रवक्ष्यामि पतिव्रतमनुत्तमम् । वाचा सुमनसा चैव कर्मणा शृणु भामिनि

आता मी त्या अनुपम पतिव्रतधर्माचे पुढे वर्णन करतो; हे सुंदरी, वाणीने, शुभ मनाने व कर्माने ते ऐक।

Verse 22

शुश्रूषां कुरुते या हि भर्तुश्चैव दिन दिने । तुष्टे भर्त्तरि या प्रीता न त्यजेत्क्रोधनं पुनः

जी पत्नी दररोज पतीची शुश्रूषा करते आणि पती प्रसन्न असता प्रेमाने वागते, तिने पुन्हा क्रोधात पडू नये—संयम सोडू नये।

Verse 23

तस्य दोषं न गृह्णाति ताडिता तुष्यते पुनः । भर्त्तुः कर्मसु सर्वेषु पुरतस्तिष्ठते सदा

ती त्याचा दोष धरत नाही; मार खाल्ला तरी पुन्हा संतुष्ट होते। पतीच्या सर्व कार्यांत ती सदैव पुढे उभी राहते (सेवेस तत्पर)।

Verse 24

सा चापि कथ्यते नारी पतिव्रतपरायणा । पतितोपि पितापुत्रैर्बहुदोषसमन्वितः

जी स्त्री पतिव्रतधर्मात परायण असते तीच नारी म्हणतात; पिता पतित असला तरी पुत्र त्यास अनेक दोषांनी युक्त असेच मानतात।

Verse 25

कस्मादपि च न त्याज्यः कुष्ठितः क्रुधितोऽपि वा । एवं पुत्राः शुश्रूषंति पितरं मातरं किल

कुठल्याही कारणाने माता-पित्यांचा त्याग करू नये, ते कुष्ठरोगी असोत वा रागावलेले असोत; म्हणूनच पुत्रांनी पिता-मातेची सेवा-शुश्रूषा करावी।

Verse 26

ते यांति परमं लोकं तद्विष्णोः परमं पदम् । एवं हि स्वामिनं ये वै उपाचरंति भृत्यकाः

ते परम लोक, म्हणजे विष्णूचे परम पद, प्राप्त करतात; तसेच जे भृत्य स्वामीची श्रद्धेने सेवा करतात तेही तीच गती पावतात।

Verse 27

पत्युर्लोकं प्रयांत्येते प्रसादात्स्वामिनस्तदा । अग्निं नैव त्यजेद्विप्रो ब्रह्मलोकं प्रयाति सः

स्वामीच्या प्रसादाने त्या तेव्हा पतीचा लोक प्राप्त करतात; परंतु ब्राह्मणाने अग्नीचा त्याग कधीही करू नये—तो ब्रह्मलोकास जातो।

Verse 28

अग्नित्यागकरो विप्रो वृषलीपतिरुच्यते । स्वामिद्रोही भवेद्भृत्यः स्वामित्यागान्न संशयः

जो ब्राह्मण अग्नीचा त्याग करतो तो वृषलीपति समान म्हणतात; आणि जो भृत्य स्वामीचा त्याग करतो तो स्वामीद्रोही होतो—यात संशय नाही।

Verse 29

अग्निं च पितरं चैव न त्यजेत्स्वामिनं शुभे । सदा विप्रः सुतो भृत्यः सत्यं सत्यं वदाम्यहम्

हे शुभे! पवित्र अग्नी, पिता आणि स्वामी यांना कधीही सोडू नये. ब्राह्मण, पुत्र आणि सेवक यांनी सदैव निष्ठा धरावी—हे सत्य आहे; मी पुन्हा पुन्हा सत्यच सांगतो.

Verse 30

परित्यज्य प्रगच्छंति ते यांति नरकार्णवम् । पतितं व्याधितं देवि विकलं कुष्ठिनं तथा

त्यांना सोडून जे निघून जातात, ते नरकाच्या महासागरात पडतात. हे देवी! पतित, रोगी, विकल आणि कुष्ठरोगी यांना जो त्यागतो, त्यालाही हेच फळ मिळते.

Verse 31

सर्वकर्मविहीनं च गतवित्तादिसंचयम् । भर्तारं न त्यजेन्नारी यदि श्रेय इहेच्छति

या जन्मात श्रेय हवे असेल तर स्त्रीने पतीला—तो सर्व कर्मांपासून वंचित असो आणि धन-संचय गमावलेला असो तरी—कधीही सोडू नये.

Verse 32

त्यक्त्वा कांतं व्रजेन्नारी अन्यत्कार्यमिहेच्छति । सा मता पुंश्चली लोके सर्वधर्मबहिष्कृता

जी स्त्री आपल्या कान्ताला सोडून येथे दुसऱ्या कार्य/संबंधाच्या इच्छेने अन्यत्र जाते, ती लोकी ‘पुंश्चली’ मानली जाते आणि सर्व धर्ममानापासून बहिष्कृत ठरते.

Verse 33

गते भर्तरि या ग्रामं भोगं शृंगारमेव च । लौल्याच्च कुरुते नारी पुंश्चली वदते जनः

पती दूर गेल्यावर जी स्त्री लौल्याने गावोगावी फिरते, भोग-विलास व शृंगारात रमते, तिला लोक ‘पुंश्चली’ म्हणतात.

Verse 34

एवं धर्मं विजानामि वेदशास्त्रैश्च संमतम् । दानवा राक्षसाः प्रेता धात्रा सृष्टा यदादितः

वेद-शास्त्रांनी संमत असा धर्म मी असा जाणतो—की आदिकाळी स्रष्टा धात्याने दानव, राक्षस आणि प्रेत यांची सृष्टी केली।

Verse 35

तत्रेह कारणं सर्वं प्रवक्ष्यामि न संशयः । ब्राह्मणा दानवाश्चैव पिशाचाश्चैव राक्षसाः

येथे मी सर्व कारण निःसंशय सांगतो—ब्राह्मण, दानव, पिशाच आणि राक्षस यांच्याविषयीही।

Verse 36

धर्मार्थं सकलं प्रोक्तमधीतं तैस्तु सुंदरि । विंदंति सकलं सर्वे आचरंति न दानवाः

हे सुंदरी! धर्मासंबंधी सर्व काही त्यांना सांगितले गेले व त्यांनी ते अध्ययनही केले. सर्वांना ते पूर्ण माहीत आहे—तरी दानव आचरण करत नाहीत.

Verse 37

विधिहीनं प्रकुर्वंति दानवा ज्ञानवर्जिताः । अन्यायेन व्रजंत्येते मानवा विधिवर्जिताः

विधिहीनपणे दानव सत्यज्ञानाविना कृत्य करतात. तसेच हे मानवही—योग्य विधीविना—अन्यायाच्या मार्गाने जातात.

Verse 38

तेषां शासनहेत्वर्थं कृता एतेपि नान्यथा । विधिहीनं प्रकुर्वंति ये हि धर्मं नराधमाः

त्यांच्या निग्रह व शासनासाठीच हेही निर्माण केले आहेत, अन्यथा नव्हे—कारण जे नराधम धर्माचरण करतात, तेही विधि-नियम झुगारूनच करतात.

Verse 39

तान्वयं शासयामो वै दंडेन महता किल । भवत्या दारुणं कर्म कृतमेव सुनिर्घृणम्

म्हणून आम्ही त्यांना निश्चयच महान् दंडाने शासन करू. कारण तू अत्यंत क्रूर, सर्वथा निर्दय असे कर्म केले आहेस.

Verse 40

गार्हस्थ्यं च परित्यज्य अत्रायाता किमर्थतः । वदस्येवं मुखेनापि अहं हि पतिदेवता

गृहस्थधर्म सोडून तू इथे कशासाठी आलीस? तोंडाने असे शब्द कसे बोलतेस? मी तर पतिदेवतालाच परम मानणारी आहे.

Verse 41

कर्मणा नास्ति तद्दृष्टं पतिदैवत्यमेव ते । भर्तारं तं परित्यज्य किमर्थं त्वमिहागता

हे कर्मामुळे झाले असे मला दिसत नाही; तुझ्यासाठी तर पतिदैवत्यच खरा धर्म आहे. त्या पतीला सोडून तू इथे कशासाठी आलीस?

Verse 42

शृंगारं भूषणं वेषं कृत्वा तिष्ठसि निर्घृणा । किमर्थं हि कृतं पापे कस्यहेतोर्वदस्व मे

श्रृंगार, भूषण व वेष करून तू निर्दयपणे उभी आहेस. हे पापिणी, हे कर्म कशासाठी व कोणाच्या हेतुने केलेस—मला सांग.

Verse 43

निःशंका वर्त्तसे चापि प्रमत्ता गिरिकानने । मया त्वं साधिता पापा दंडेन महता शृणु

तू निःशंकपणे पर्वतवनात बेफिकीर फिरतेस. पण हे पापिणी, मी तुला आता महान् दंडाने वश केले आहे—ऐक.

Verse 44

अधर्मचारिणी दुष्टा पतिं त्यक्त्वा समागता । क्वास्ते तत्पतिदेवत्वं दर्शय त्वं ममाग्रतः

अधर्माने वागणारी दुष्टा! पतीला टाकून तू इथे आलीस. तुझे ते ‘पतिदेव’‑भाव कुठे आहे? माझ्यासमोर ते दाखव.

Verse 45

भवती पुंश्चली नाम यया त्यक्तः स्वकः पतिः । पृथक्छय्या यदा नारी तदा सा पुंश्चली मता

जिने आपला पती त्यागला ती स्त्री ‘पुंश्चली’ म्हणतात; आणि जी नारी पतीपासून वेगळी शय्या करते, तीही ‘पुंश्चली’ मानली जाते.

Verse 46

योजनानां शतैकस्य सोन्तरेण प्रवर्त्तते । क्वास्ति ते पतिदैवत्यं पुंश्चल्याचारचारिणी

अवघ्या शंभर योजनांच्या अंतरात तू तशा रीतीने फिरतेस. मग, हे पुंश्चली‑आचार पाळणाऱ्या, तुझे पतिदैवत्य‑भाव कुठे आहे?

Verse 47

निर्लज्जे निर्घृणे दुष्टे किं मे वदसि संमुखी । तपसः क्वास्ति ते भावः क्व तेजोबलमेव च

हे निर्लज्ज, निर्दयी दुष्टे! तू माझ्यासमोर काय बोलतेस? तुझ्यात तपाचा भाव कुठे, आणि तेज व बल कुठे?

Verse 48

दर्शयस्व ममाद्यैव बलवीर्यपराक्रमम् । पद्मावत्युवाच । स्नेहेनापि समानीता श्रूयतामसुराधम

आजच मला तुझे बल, वीर्य आणि पराक्रम दाखव. पद्मावती म्हणाली—स्नेहानेही मला इथे आणले आहे; तरी ऐक, हे असुराधम!

Verse 49

भर्तुर्गेहादहं पित्रा क्वास्ते तत्र च पातकम् । नैव कामान्न लोभाच्च न मोहान्न च मत्सरात्

मला पित्याने पतीच्या घरातून आणले—यात माझे कोणते पातक? ना कामनेने, ना लोभाने, ना मोहाने, ना मत्सराने।

Verse 50

इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखंडे वेनोपाख्याने सुकलाचरित्रे । पंचाशत्तमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्री पद्मपुराणातील भूमिखंडात वेनोपाख्यानांतर्गत सुकलाचरित्राचा पन्नासावा अध्याय समाप्त झाला।

Verse 51

भवंतं माथुरं ज्ञात्वा गताहं सम्मुखं तव । मायाविनं यदा जाने त्वामेवं दानवाधम

तुला मथुरेचा पुरुष समजून मी तुझ्या समोर आले; पण जेव्हा कळले की तू मायावी आहेस, तेव्हा तू खरोखर दानवांतील अधम आहेस।

Verse 52

एकेन हुंकृतेनैव भस्मीभूतं करोम्यहम् । गोभिल उवाच । चक्षुर्हीना न पश्यंति मानवाः शृणु सांप्रतम्

‘फक्त एका “हुँ”कारानेच मी (हे) भस्म करून टाकीन.’ गोभिल म्हणाले—‘दृष्टीहीन मनुष्य सत्य पाहत नाहीत; आता माझे वचन ऐक.’

Verse 53

धर्मनेत्रविहीना त्वं कथं जानासि मामिह । यदा ते भाव उत्पन्नः पितुर्गेहं प्रति शृणु

धर्मनेत्र नसल्याने तू इथे मला कसा ओळखशील? जेव्हा तुझ्यात सम्यक् बोध उत्पन्न होईल, तेव्हा ऐक—पित्याच्या घराकडे लक्ष दे।

Verse 54

पतिध्यानं परित्यज्य मुक्ता ध्यानेन त्वं तदा । ज्ञाननेत्रं तदा नष्टं स्फुटं च हृदये तव

पतीचे ध्यान सोडून तू तेव्हा दुसऱ्या ध्यानाने मुक्ती शोधू लागलीस; त्या वेळी तुझ्या हृदयातील खरे ज्ञाननेत्र स्पष्टपणे नष्ट झाले।

Verse 55

कथं मां त्वं विजानासि ज्ञानचक्षुर्हता भुवि । कस्या माता पिता भ्राता कस्याः स्वजनबांधवाः

या भूमीवर माझे ज्ञानचक्षु हरपले असताना तू मला कशी ओळखतेस? मी कोणाची माता, कोणाचा पिता, कोणाचा भ्राता—आणि माझे स्वजन-बांधव कोण?

Verse 56

सर्वस्थाने पतिर्ह्येको भार्यायास्तु न संशयः । इत्युक्त्वा हि प्रहस्यैव गोभिलो दानवाधमः

“सर्व अवस्थेत पत्नीचा स्वामी एकटाच पती—यात संशय नाही।” असे म्हणून दानवाधम गोभिल मोठ्याने हसला।

Verse 57

न भयं विद्यते तेऽद्य ममापि शृणु पुंश्चलि । किं भवेत्तव शापेन वृथैव परिकंपसे

आज तुला भय नाही—माझेही ऐक, हे पुंश्चली। तुझ्या शापाने काय होणार? तू उगीचच थरथरतेस।

Verse 58

ममगेहं समाश्रित्य भुंक्ष्व भोगान्मनोऽनुगान् । पद्मावत्युवाच । गच्छ पापसमाचार किं त्वं वदसि निर्घृणः

“माझ्या घराचा आश्रय घेऊन मनासारखे भोग भोग.” तेव्हा पद्मावती म्हणाली—“निघून जा, पापसमाचारी! हे निर्घृण, तू काय बोलतोस?”

Verse 59

सतीभावेन संस्थास्मि पतिव्रतपरायणा । धक्ष्यामि त्वां महापाप यद्येवं तु वदिष्यसि

मी सतीभावाने स्थिर आहे, पतिव्रतधर्मात पूर्ण परायण आहे. हे महापापी, तू असे बोलशील तर मी तुला भस्म करीन.

Verse 60

एवमुक्त्वा तथैकांते निषसाद महीतले । दुःखेन महताविष्टां तामुवाच स गोभिलः

असे बोलून तो एकांतस्थानी भूमीवर बसला. महान दुःखाने व्याकुळ झालेल्या तिला गोभिल म्हणाला.

Verse 61

तवोदरे मया न्यस्तं स्ववीर्यं सुकृतं शुभे । तस्मादुत्पत्स्यते पुत्रस्त्रैलोक्यक्षोभकारकः

हे शुभे, मी माझे स्ववीर्य—पुण्यकर्मरूप—तुझ्या उदरी ठेवले आहे; म्हणून त्रैलोक्याला क्षोभ करणारा पुत्र उत्पन्न होईल.

Verse 62

एवमुक्त्वा जगामाथ गोभिलो दानवस्तदा । गते तस्मिन्दुराचारे दानवे पापचारिणी

असे बोलून तो दानव गोभिल तेथून निघून गेला. तो दुराचारी दानव गेल्यावर ती पापाचारिणी स्त्री तिथेच राहिली.

Verse 63

दुःखेन महताविष्टा नृपकन्या रुरोद ह

महान दुःखाने व्याप्त झालेली राजकन्या रडू लागली.