Adhyaya 43
Sukalā’s Narrative (within the Vena Episode): Varāha, Ikṣvāku, and the Dharma of Battle
या अध्यायात सुकला युद्ध–मृगयेचा प्रसंग सांगते. मनूचा पुत्र इक्ष्वाकु, अयोध्या/कोसलचा राजा, चतुरंगिणी सेनेसह मेरू व गंगेच्या दिशेने निघतो; इकडे वराहांचा कळप जमतो आणि शिकारी त्यांचा पाठलाग करतात. मधोमध मेरू पर्वताचे पवित्र-भूगोलात्मक, अलंकारिक वर्णन येते—देवउद्यानें, दिव्य जीवसमूह, रत्न-धातू आणि तीर्थासारखी जलस्थाने. नंतर कथा पुन्हा रणात येते: वराह आपल्या संगिनी व कळपासह बाण, पाश व प्रहारांनी वेढला जातो; दोन्ही बाजूंना मोठा संहार होतो. यानंतर धर्मोपदेश प्रकटतो—रणातून मागे फिरू नये, पलायन अपकीर्तीचे, आणि वीरमरण स्वर्गफल देणारे. शेवटी इक्ष्वाकु दृढ निश्चय करून एकटा गर्जणाऱ्या वराहावर धाव घेतो.
Shlokas
Verse 1
सुकलोवाच । एवं ते शूकराः सर्वे युद्धाय समुपस्थिताः । पुरः स्थितस्य ते राज्ञो ह्यवतस्थुश्च लुब्धकाः
सुकल म्हणाला—अशा प्रकारे ते सर्व शूकर युद्धासाठी उपस्थित झाले. आणि त्या राजाच्या समोर उभे राहून लुब्धकांनीही आपापली जागा धरली.
Verse 2
महावराहो राजेंद्र गिरिसानुं समाश्रितः । महता यूथभावेन व्यूहं कृत्वा प्रतिष्ठति
हे राजेंद्र! महावराह पर्वताच्या उताराचा आश्रय घेऊन, मोठ्या यूथासारखा व्यूह रचून स्थिर उभा राहिला आहे.
Verse 3
कपिलः स्थूलपीनांगो महादंष्ट्रो महामुखः । दुःसहः शूकरो राजन्गर्जते चातिभैरवम्
हे राजन्! कपिलवर्ण, स्थूल व पीन अंगांचा, मोठ्या दंष्ट्रांचा व विशाल मुखाचा तो दुर्धर्ष शूकर अत्यंत भयानक गर्जना करीत आहे.
Verse 4
तानपश्यन्महाराजः शालतालवनाश्रयान् । तेषां तद्वचनं श्रुत्वा मनुपुत्रः प्रतापवान्
शाल-तालवनांच्या आश्रयात ते राहात आहेत असे पाहून महाराज, प्रतापवान मनुपुत्र, त्यांचे वचन लक्षपूर्वक ऐकू लागला।
Verse 5
गृह्यतां शूर वाराहो विध्यतां बलदर्पितः । एवमाभाष्य तान्वीरो मनुपुत्रः प्रतापवान्
“तो शूर वराह पकडा; बळाच्या मदाने गर्वित झालेल्याला भेदून टाका!” असे बोलून प्रतापवान मनुपुत्र वीराने त्यांना आज्ञा केली।
Verse 6
अथ ते लुब्धकाः सर्वे मृगया मदमोहिताः । संनद्धा दंशिताः सर्वे श्वभिः सार्द्धं प्रजग्मिरे
मग ते सर्व लुब्धक शिकारीच्या मदाने मोहित होऊन, पूर्ण शस्त्रसज्ज होऊन, कुत्र्यांसह निघाले।
Verse 7
हर्षेण महताविष्टो राजराजो महाबलः । अश्वारूढः सुसैन्येन चतुरंगेण संयतः
महान हर्षाने भरलेला महाबली राजाधिराज, घोड्यावर आरूढ होऊन, उत्तम चतुरंगिणी सैन्यासह शिस्तबद्धपणे पुढे निघाला।
Verse 8
गंगातीरं समायातो मेरौ गिरिवरोत्तमे । रत्नधातुसमाकीर्णे नानावृक्षैरलंकृते
तो गिरिवरांतील श्रेष्ठ मेरूवर गंगातीरी पोहोचला; तो प्रदेश रत्नधातूंनी भरलेला व नानावृक्षांनी अलंकृत होता।
Verse 9
सुकलोवाच । यो बलधाम मरीचिचयकरनिकरमयप्रोत्तुंगोऽत्युच्चम् । गगनमेव संप्राप्तो नाना नगाचरितशोभो गिरिराजो भाति
सुकल म्हणाला—तो पर्वतराज बलाचे धाम आहे; किरणसमूहांच्या तंतूसारखा जणू घडलेला, अत्युच्च शिखरधारी, जणू आकाशालाच गाठलेला. पर्वतावर संचार करणाऱ्या विविध जीवांच्या हालचालींनी अलंकृत होऊन तो शोभून दिसतो।
Verse 10
योजनबहलविमल गंगाप्रवाह समुच्चरत्तीरवीचीतरंगभंगैर्मुक्ताफलसदृशैर्निर्मलांबुकणैः । सर्वत्र प्रक्षालित धवलतलशिलातलोगिरींद्र सुःश्रियायुक्तः
योजनभर पसरलेला निर्मळ गंगाप्रवाह उफाळत धावतो; तीरावरील लाटांच्या भंगातून मोत्यांसारखे स्वच्छ जलकण उडतात. सर्वत्र धुतलेल्या शुभ्र शिलातलांनी युक्त तो गिरिराज अनुपम शोभेने उजळून दिसतो।
Verse 11
देवैश्चारणकिन्नरैः परिवृतो गंधर्वविद्याधरैः सिद्धैरप्सरसांगणैर्मुनिजनैर्नागेंद्र विद्याधरैः । श्रीखंडैर्बहुचंदनैस्ससरलैः शालैस्तमालैर्गिरी रुद्रा क्षैर्वरसिद्धिदायकघनैः कल्पद्रुमैः शोभते
देव, चारण, किन्नर; गंधर्व, विद्याधर; सिद्ध, अप्सरांचे गण, मुनिजन आणि विद्याधरांतील नागेंद्र—यांनी वेढलेला तो गिरी शोभतो। श्रीखंड, विपुल चंदन, सरळ, शाल, तमाल, वरसिद्धिदायक रुद्राक्षवन आणि कल्पवृक्षांनी तो अलंकृत आहे।
Verse 12
नानाधातुविचित्रो वै नानारत्नविचित्रितैः । विमानैः कांचनैर्दंडैः कलत्रैरुपशोभते
तो नानाविध धातूंनी विचित्र आहे आणि नानारत्नांनी नटलेल्या विमानांनी शोभतो। कांचनदंड आणि कलत्रांसह तो अधिकच तेजस्वी दिसतो।
Verse 13
नालिकेरवनैर्दिव्यैः पूगवृक्षैर्विराजते । दिव्यपुन्नागबकुलैः कदलीखंडमंडितैः
तो दिव्य नारळवनांनी आणि शोभणाऱ्या पूगवृक्षांनी विराजतो। दिव्य पुन्नाग व बकुळवृक्षांनी तसेच कदलीखंडांनी (केळीच्या गुच्छांनी) तो सुशोभित आहे।
Verse 14
पुष्पकैश्चंपकैरद्रि पाःटलैः केतकैस्तथा । नानावल्लीवितानैश्च पुष्पितैः पद्मकैस्तथा
चंपकपुष्पांनी, पर्वतावर उगवलेल्या पाटलफुलांनी व केतकपुष्पांनी, नानाविध वेलींनी केलेल्या पुष्पित वितानांनी आणि पद्मकाच्या उमललेल्या फुलांनी तो प्रदेश शोभून दिसत होता।
Verse 15
नानावर्णैः सुपुष्पैश्च नानावृक्षैरलंकृतः । दिव्यवृक्षैः समाकीर्णः स्फाटिकस्य शिलातलैः
नानावर्णी सुंदर फुलांनी व विविध वृक्षांनी तो अलंकृत होता; दिव्य वृक्षांनी तो भरून गेला होता, आणि भूमी स्फटिकासारख्या चमकदार शिलाफलकांनी आच्छादित होती।
Verse 16
योगियोगीन्द्र संसिद्धैः कंदरांतर्निवासिभिः । निर्झरैश्चैव रम्यैश्च बहुप्रस्रवणैर्गिरिः
तो गिरिराज गुहांच्या अंतरात वास करणाऱ्या योगीश्रेष्ठ सिद्ध महर्षींनी शोभून दिसतो; तसेच रम्य निर्झरांनी व अनेक प्रचुर झऱ्यांनी तो युक्त आहे।
Verse 17
नदीप्रवाहसंह्रष्टैः संगमैरुपशोभते । ह्रदैश्च पल्वलैः कुंडैर्निर्मलोदकधारिभिः
नद्यांच्या प्रवाहाने हर्षित झालेले संगमस्थान त्याला शोभा देतात; तसेच निर्मळ जलधारा असलेल्या सरोवरांनी, तलावांनी व पवित्र कुंडांनी तो अलंकृत आहे।
Verse 18
गिरिराजो विभात्येकः सानुभिः सह संस्थितैः । शरभैश्चैव शार्दूलैर्मृगयूथैरलंकृतः
तो गिरिराज आपल्या कड्या-शिखरांसह एकटाच तेजस्वी भासतो; शरभ, वाघ आणि हरिणांच्या कळपांनी तो अलंकृत आहे।
Verse 19
महामत्तैश्च मातंगैर्महिषैरुरुभिः सदा । अनेकैर्दिव्यभावैश्च गिरिराजो विभाति सः
सदा महामत्त हत्ती व विशाल देहाच्या म्हशींनी, तसेच अनेक दिव्य लक्षणांनी युक्त असा तो गिरिराज तेजाने उजळून निघतो।
Verse 20
अयोध्याधिपतिर्वीर इक्ष्वाकुर्मनुनंदनः । तया सुभार्यया युक्तश्चतुरंगबलेन च
अयोध्येचा अधिपती, वीर मनुनंदन इक्ष्वाकु, त्या सुभार्येसह आणि चतुरंगिणी सेनेसह (प्रस्थानास) निघाला।
Verse 21
पुरतो लुब्धका यांति शूराः श्वानश्च शीघ्रगाः । यत्रास्ते शूकरः शूरो भार्यया सहितो बली
पुढे पुढे लुब्धक (शिकारी) वीर पुरुष आणि वेगाने धावणारे श्वान जातात; जिथे पत्नीसमवेत तो बलवान वीर शूकर उभा आहे।
Verse 22
बहुभिः शूकरैर्गुप्तो गुरुभिः शिशुभिस्ततः । मेरुभूमिं समाश्रित्य गंगातीरं समंततः
त्यानंतर अनेक शूकरांनी व जड, पूर्ण वाढलेल्या पिल्लांनी रक्षण केलेला तो, मेरुभूमीचा आश्रय घेऊन सर्वत्र गंगातीरावर राहिला।
Verse 23
सुकलोवाच । तामुवाच वराहस्तु सुप्रियां हर्षसंयुतः । प्रिये पश्य समायातः कोशलाधिपतिर्बली
सुकल म्हणाला—मग हर्षाने भरलेला वराह आपल्या प्रिया सुप्रियेला म्हणाला: “प्रिये, पाहा, बलवान कोशलाधिपती येथे आला आहे।”
Verse 24
मामुद्दिश्य महाप्राज्ञो मृगयां क्रीडते नृपः । युद्धमेव करिष्यामि सुरासुरप्रहर्षकम्
मला उद्देशून तो महाप्राज्ञ राजा मृगयेत क्रीडा करीत आहे. मी निश्चयाने असे युद्ध करीन की ज्याने देव आणि असुर दोघेही हर्षित होतील.
Verse 25
अथ भूपो महातेजा बाणपाणिर्धनुर्धरः । सुदेवां सत्यधर्मांगीं तामुवाच प्रहर्षितः
मग महातेजस्वी भूप—हातात बाण घेऊन, धनुष्य धारण करून—हर्षित होऊन सत्य-धर्ममय अंगांची त्या सुदेवेस म्हणाला.
Verse 26
पश्य प्रिये महाकोलं गर्जमानं महाबलम् । परिवारसमायुक्तं दुःसहं मृगघातिभिः
पहा प्रिये! तो महाकोल (महाशूकर) गर्जना करीत आहे, अतिबलवान आहे, आपल्या परिवारासह आहे, आणि मृगघातकांनाही दुर्धर्ष आहे.
Verse 27
अद्यैवाहं हनिष्यामि सुबाणैर्निशितैः प्रिये । मामेव हि महाशूरो युद्धाय समुपाश्रयेत्
प्रिये! आजच मी धारदार, उत्तम बाणांनी त्याला पाडीन. युद्धासाठी तो महाशूर माझ्याच आश्रयास येवो.
Verse 28
एवमुक्त्वा प्रियो भार्यां लुब्धकान्वाक्यमब्रवीत् । यथा शूरो महाशूराः प्रेषयध्वं हि शूकरम्
प्रिय पत्नीला असे सांगून तो लुब्धकांना म्हणाला—“शूरांसारखे, हे महाशूरांनो! त्या शूकराला पुढे हाका, त्याला खदेडा.”
Verse 29
अथ ते प्रेषिताः शूरा बलतेजः पराक्रमाः । गर्जमानाः प्रधावंति बलतेजः पराक्रमाः
तेव्हा पाठविलेले ते शूर, बल-तेज-पराक्रमयुक्त, प्रचंड गर्जना करीत पुढे धावले—बल, तेज आणि शौर्याने संपन्न।
Verse 30
कोलं प्रतिगताः सर्वे वायुवेगेन सांप्रतम् । विध्यंति बाणजालैस्ते निशितैर्वनचारकाः
ते सर्वजण आता वाऱ्याच्या वेगाने कोल (वराह) जवळ पोहोचले; ते वनचारी धारदार बाणांच्या वर्षावाने शत्रूंना भेदू लागले।
Verse 31
नाना शस्त्रैरथास्त्रैश्च वाराहं वीररूपिणम्
नाना शस्त्रे व अस्त्रे घेऊन त्यांनी वीररूप धारण केलेल्या वराहावर हल्ला चढविला।
Verse 32
सुकलोवाच । पतंति बाणतोमरा विमुक्ता लुब्धकैः शरा घनागिरिंप्रवर्षिणो यथातथा धरांतरे । हतो दृढप्रहारिभिः स निर्जितस्ततस्तथा शतैस्तु यूथपालकः स कोलः संगरंगतः
सुकल म्हणाला—लुब्धकांनी सोडलेले बाण व तोमर जमिनीवर सर्वत्र असे कोसळू लागले, जणू घन पर्वतमেঘातून मुसळधार पाऊस पडावा. दृढ प्रहार करणाऱ्यांनी घायाळ करून त्याला जिंकले; मग शेकड्यांनी वेढलेला तो यूथपालक वराह रणरंगात ढकलला गेला।
Verse 33
स्वपुत्रपौत्रबांधवैः परांश्च संहरेत्स वै पतंति ते स्वदंष्ट्रया हताहवेऽवलुब्धकाः । पतंति पादहस्तकाः स्थितस्य वेगभ्रामणैः सलुब्धगर्जमेवतं वराहोऽपश्यदागतम्
तो आपल्या पुत्र-पौत्र व बांधवांसह इतरांचाही संहार करू लागला. रणात त्याच्या दंष्ट्रेने मारलेले लोभी लुब्धक कोसळले. त्याच्या वेगवान घूर्णनाने हात-पाय उडून पडू लागले; आणि वराहाने त्याला लोभयुक्त गर्जना करीत येताना पाहिले।
Verse 34
स्वतेजसा विनाशितं मुखाग्रदंष्ट्रया हतं । गतः स यत्र भूपतिः स वांछतेनसंगरम्
स्वतःच्या तेजाने नष्ट होऊन व अग्रदंष्ट्रेच्या दंशाने आहत होऊन तो जिथे राजा होता तिथे गेला; तरी त्याला संग्रामाची इच्छा नव्हती।
Verse 35
इक्ष्वाकुनाथं सुमहत्प्रसह्य संत्रास्य क्रुद्धः स हि शूकरेशः । युद्धं वने वांछति तेन सार्द्धमिक्ष्वाकुणा संगरहर्षयुक्तः
इक्ष्वाकुवंशाच्या महान नाथाला बलपूर्वक दाबून व भयभीत करून तो शूकरराज क्रुद्ध झाला। संग्रामहर्षाने भरून तो वनात इक्ष्वाकूसह युद्ध इच्छित होता।
Verse 36
वाराहः पुनरेव युद्धकुशलः संवांछते संगरं तुंडाग्रेण सुतीक्ष्णदंतनखरैः क्रुद्धो धरां क्षोभयन् । हुंकारोच्चारगर्वात्प्रहरति विमलं भूपतिं तं च राजञ्ज्ञात्वा विष्णुपराक्रमं मनुसुतस्त्वानन्दरोमांचितः
हे राजन्! युद्धकुशल वाराह पुन्हा संग्रामाची इच्छा करतो. तुंडाच्या अग्राने व अतितीक्ष्ण दात-नखांनी क्रुद्ध होऊन तो धरित्री कंपित करतो. हुंकाराच्या गर्वाने तो निर्मळ भूपती विमलावर प्रहार करतो; आणि मनुपुत्र विष्णुपराक्रम ओळखून आनंदाने रोमांचित होतो।
Verse 37
दृष्ट्वा शूकरपौरुषं यमतुलं मेने पतिर्वावराड्देवारिं मनसा विचिन्त्य सहसा वाराहरूपेण वै । संप्रेक्ष्यैव महाबलं बहुतरं युक्तं त्वरेर्वारणं सैन्यं कोलविनाशनाय सहसा संगृह्य संगृह्यताम्
शूकराचे यमतुल्य अतुल पराक्रम पाहून देवशत्रूने मनात विचार करून सहसा वाराहरूप धारण केले. शत्रूची सेना अत्यंत मोठी व बलवान पाहून त्याने त्वरित आज्ञा केली—“कोलविनाशासाठी सैन्य जमवा, ताबडतोब जमवा!”
Verse 38
प्रेषिताश्च वारणा रथाश्च वेगवत्तराः सुबाणखड्गधारिणो भुशुंडिभिश्च मुद्गरैः । सपाशपाणिलुब्धका नदंति तत्र तत्परा निवारितो न तिष्ठतो हयागजाश्च यद्गताः
अतिवेगाने हत्ती व रथ पाठविले गेले; उत्तम बाण-खड्गधारी, भुशुंडी व मुद्गरांनी सज्ज योद्धेही. तेथे पाशहस्त लुब्धक उत्साहाने गर्जत होते; आणि जे घोडे-हत्ती धावले, ते आवरले तरी थांबत नव्हते।
Verse 39
क्वचित्क्वचिन्न दृश्यते क्वचित्क्वचित्प्रदृश्यते क्वचिद्भयं प्रदर्शयेत्क्वचिद्धयान्प्रमर्दयेत्
कधी तो तो दिसत नाही, कधी कधी प्रकट होतो. कुठे भय दाखवितो, तर कुठे शत्रूंना चिरडून टाकतो.
Verse 40
मर्दयित्वा भटान्वीरान्वाराहो रणदुर्जयः । शब्दं चकारदुर्धषं क्रोधारुणविलोचनः
वीर भटांना चिरडून रणात अजेय असा वराह भयानक गर्जना करू लागला; क्रोधाने त्याचे डोळे लाल झाले.
Verse 41
कोशलाधिपतिर्वीरस्तं दृष्ट्वा रणदुर्जयम् । युध्यमानं महाकायं मुचंतं मेघवत्स्वनम्
कोशलाचा वीर अधिपती त्याला पाहून—रणात दुर्जय, युद्धरत महाकाय, आणि मेघगर्जनेसारखा नाद करणारा—अचंबित झाला.
Verse 42
गर्जतिसमरं विचरति विलसति वीरान्स्वतेजसा धीरः । तडिदिव मुखेषु दंष्ट्रा तस्य विभात्युल्लसत्येव
धीर वीर रणात गर्जतो, फिरतो आणि स्वतःच्या तेजाने वीरांमध्ये उजळून निघतो. त्याच्या मुखातील दंष्ट्रा वीजेसारख्या चमकून उठतात.
Verse 43
इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखंडे वेनोपाख्याने सुकलाचरित्रे । त्रयश्चत्वारिंशत्तमोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीपद्मपुराणातील भूमिखंडात वेनोपाख्यानांतर्गत ‘सुकला-चरित्र’ नावाचा त्रेचाळीसावा अध्याय समाप्त झाला.
Verse 44
नरपतिरुवाच सैन्याः किमिह न गृह्णंतु ओजसा शूराः । युध्यध्वं तत्र निशितैर्बाणैस्तीक्ष्णैरनेनापि
नरपती म्हणाला—“हे सैन्यहो! येथे शूर वीर बलाने याला का धरत नाहीत? तिथे तीक्ष्ण, धारदार बाणांनी—यालाही लक्ष्य करून—युद्ध करा!”
Verse 45
समाकर्ण्य ततो वाक्यं क्रुद्धस्यापि महात्मनः । ततस्ते सैनिकाः सर्वे युद्धाय समुपस्थिताः
त्या महात्म्याचे—क्रोधयुक्त असले तरी—वचन ऐकून, ते सर्व सैनिक तत्क्षणी युद्धासाठी एकत्र येऊन उभे राहिले।
Verse 46
अनेकैर्भटसाहस्रैर्वने तं समरे स्थितम् । दिक्षु सर्वासु संहत्य बिभिदुः शूकरं रणे
वनात समरात ठाम उभ्या त्या डुकराला, हजारो सैनिकांनी सर्व दिशांनी एकत्र येऊन हल्ला करून रणात भेदून टाकले।
Verse 47
विद्धश्च कैश्चित्तदा बाणजालैः सुयोधैश्च संग्रामभूमौ विशालैः । क्वचिच्चक्रघातैः क्वचिद्वज्रपातैर्हतं दुर्जयं संगरे तं महांतैः
त्या विशाल रणभूमीवर काही श्रेष्ठ योद्ध्यांनी बाणांच्या जाळ्याने त्याला विद्ध केले; कुठे चक्राघात, कुठे वज्राघात—अशा रीतीने महाबलांनी संग्रामात त्या दुर्जय शत्रूचा वध केला।
Verse 48
ततः पौरुषैः क्रोधयुक्तः स कोलः सुविच्छिद्य पाशान्रणे प्रस्थितः सः । महाशूकरैः सार्धमेव प्रयातस्ततः शोणितस्यापि धाराभिषिक्तः
त्यानंतर तो कोल पौरुषाने क्रोधयुक्त होऊन पाश नीट छेदून रणासाठी निघाला। महाशूकरांसह पुढे जाताना तो रक्तधारांनीही अभिषिक्त झाला।
Verse 49
करोति प्रहारं च तुंडेन वीरहयानां द्विपानां च चिच्छेद वीरः । स्वदंष्ट्राग्रभागेन तीक्ष्णेन वीरान्पदातीन्हि संपातयेद्रोषभावैः
तो वीर चोचीने प्रहार करून रणघोडे व हत्ती यांना छेदून पाडीत असे; आणि आपल्या तीक्ष्ण दातांच्या टोकाने क्रोधाने पायदळ वीरांनाही भूमीवर कोसळवीत असे।
Verse 50
जघानास्य शुंडं गजस्यापि रुष्टो भटान्हतान्पादनखैस्तु हृष्टः
रागाने त्याने हत्तीची सोंडही घाव घालून पाडली; आणि आनंदित होऊन पायांच्या नखांनी सैनिकांचा संहार केला।
Verse 51
ततस्ते शूकराः सर्वे लुब्धकाश्च परस्परम् । युयुधुः संगरं कृत्वा क्रोधारुणविलोचनाः
मग ते सर्व शूकर आणि लुब्धकही परस्परांशी संग्राम करून लढू लागले; क्रोधाने त्यांचे डोळे लाल झाले होते।
Verse 52
लुब्धकैश्च हताः कोलाः कोलैश्चापि सुलुब्धकाः । निहताः पतिता भूमौ क्षतजेनापि सारुणाः
लुब्धकांनी कोलांना मारले, आणि कोलांनीही अतिलोभी लुब्धकांना ठार केले। जखमी होऊन ते भूमीवर पडले; त्यांच्या जखमांच्या रक्ताने ते लाल झाले।
Verse 53
जीवं त्यक्त्वा हताः कोलैर्लुब्धकाः पतिता रणे । मृताश्च शूकरास्तत्र श्वानः प्राणांश्च तत्यजुः
प्राण गमावून लुब्धक कोलांच्या हातून मारले गेले व रणात पडले. तेथे शूकरही मेले, आणि श्वानांनीही प्राण सोडले।
Verse 54
यत्रयत्र मृता भूमौ पतिता मृगघातकाः । बहवः शूकरा राज्ञा खड्गपातैर्निपातिताः
जिथे जिथे भूमीवर मृगघातक पडून मेले, तिथे तिथे राजाने खड्गप्रहारांनी अनेक शूकरही पाडून टाकले।
Verse 55
कति नष्टा हताः कोला भीता दुर्गेषु संस्थिताः । कुंजेषु कंदरांतेषु गुहांतेषु नृपोत्तम
किती कोल नष्ट झाले, किती मारले गेले—भीतीने दुर्गांत आश्रय घेऊन, कुंजांत, कंदरांच्या आत व गुहांच्या अंतर्भागी राहिलेले, हे नृपोत्तम!
Verse 56
लुब्धकाश्च मृताः केचिच्छिन्ना दंष्ट्राग्रसूकरैः । प्राणांस्त्यक्त्वा गताः स्वर्गं खंडशो विदलीकृताः
काही लोभी जन तीक्ष्ण दंष्ट्रांच्या शूकरांनी फाडून खंडशः विदीर्ण केले व ते मृत झाले; प्राण सोडून ते स्वर्गास गेले।
Verse 57
वागुराः पाशजालाश्च कुटकाः पंजरास्तथा । नाड्यश्च पतिता भूमौ यत्रतत्र समंततः
वागुरा, पाशजाळे, कुटक, पिंजरे तसेच नाड्या—हे सर्व चहूकडे यत्रतत्र भूमीवर पडून होते।
Verse 58
एको दयितया सार्धं वाराहः परितिष्ठति । पौत्रकैः पंचसप्तभिर्युद्धार्थं बलदर्पितः
एक वाराह आपल्या दयितेसह ठाम उभा राहिला; बलदर्पाने मदोन्मत्त तो पाच-सात पौत्रांसह युद्धासाठी सज्ज झाला।
Verse 59
तमुवाच तदा कांतं शूकरं शूकरी पुनः । गच्छ कांत मयासार्द्धमेभिस्तु बालकैः सह
तेव्हा सूकरीने पुन्हा आपल्या प्रिय शूकराला म्हटले— “हे कांत, माझ्यासोबत चल; या पिल्लांसहही चल।”
Verse 60
प्राह प्रीतो वराहस्तां विवस्तां सुप्रियामिति । क्व गच्छामि प्रभग्नोहं स्थानं नास्ति महीतले
आनंदित वराह तिला म्हणाला— “हे सुप्रिये, तू आता मुक्त आहेस.” तेव्हा ती म्हणाली— “मी कुठे जाऊ? मी भग्न झाले आहे; पृथ्वीवर माझे स्थान नाही.”
Verse 61
मयि नष्टे महाभागे कोलयूथं विनंक्ष्यति । द्वयोश्च सिंहयोर्मध्ये जलं पिबति शूकरः
हे महाभागे, मी नष्ट झालो तर कोलयूथ नष्ट होईल. शूकर दोन सिंहांच्या मध्ये उभा राहूनच पाणी पितो.
Verse 62
द्वयोः शूकरयोर्मध्ये सिंहो नैव पिबत्यपः । एवं शूकरजातीषु दृश्यते बलमुत्तमम्
दोन शूकरांच्या मध्ये सिंहही पाणी पीत नाही; अशा रीतीने शूकरजातीमध्ये उत्तम बल दिसून येते.
Verse 63
तदहं नाशयाम्येव यदा भग्नो व्रजाम्यहम् । जाने धर्मं महाभागे बहुश्रेयोविधायकम्
म्हणून मी जेव्हा पराभूत होऊन निघेन, तेव्हा त्याचा नाश नक्की करीन. हे महाभागे, अनेक कल्याण व परम श्रेय देणारा धर्म मला ज्ञात आहे.
Verse 64
कस्माल्लोभाद्भयाद्वापि युध्यमानः प्रणश्यति । रणतीर्थं परित्यज्य सस्यात्पापी न संशयः
युद्धात गुंतलेला जो लोभ किंवा भयामुळे नष्ट होतो, तो रणतीर्थ सोडून पापी ठरतो—यात संशय नाही.
Verse 65
निशितं शस्त्रसंव्यूहं दृष्ट्वा हर्षं प्रगच्छति । अवगाह्यामरीं सिंधुं तीर्थपारं प्रगच्छति
तीक्ष्ण शस्त्रांचा व्यूह पाहून तो हर्षित होतो; ‘अमरी’ सिंधूत अवगाहन करून तीर्थाच्या पार तीरास पोहोचतो.
Verse 66
स याति वैष्णवं लोकं पुरुषांश्च समुद्धरेत् । समायांतं च तदहं कथं भग्नो व्रजामि वै
तो वैष्णव लोकास जातो आणि इतर पुरुषांचाही उद्धार करतो. पण तो जर पुन्हा परत आला, तर मी—अपमानित होऊन—तेथे कसा जाऊ?
Verse 67
योधनं शस्त्रसंकीर्णं प्रवीरानन्ददायकम् । दृष्ट्वा प्रयाति संहृष्टस्तस्य पुण्यफलं शृणु
शस्त्रांनी भरलेले, पराक्रमी वीरांना आनंद देणारे रणांगण पाहून तो हर्षित होऊन निघतो. आता त्याचे पुण्यफळ ऐक.
Verse 68
पदेपदे महत्स्नानं भागीरथ्याः प्रजायते । रणाद्भग्नो गृहं याति यो लोभाच्च प्रिये शृणु
प्रत्येक पावलागणिक भागीरथीतील महा-स्नानासारखे पुण्य उत्पन्न होते. आणि, हे प्रिये, ऐक—जो लोभामुळे रणातून परतून घरी जातो, तो ‘रणभग्न’ म्हणवतो.
Verse 69
मातृदोषं प्रकाशेत स्त्रीजातः परिकथ्यते । अत्र यज्ञाश्च तीर्थाश्च अत्र देवा महौजसः
स्त्रीजात मातृदोष प्रकट करते असे म्हटले जाते. येथे यज्ञ व तीर्थ आहेत; येथे महातेजस्वी देव वास करतात.
Verse 70
पश्यंति कौतुकं कांते मुनयः सिद्धचारणाः । त्रैलोक्यं वर्तते तत्र यत्र वीरप्रकाशनम्
हे कांते, मुनि सिद्ध-चारणांसह ते अद्भुत कौतुक पाहतात. जिथे वीरतेचा प्रकाश प्रकटतो, तिथे जणू त्रैलोक्यच उपस्थित असते.
Verse 71
समराद्भग्नं प्रपश्यंति सर्वे त्रैलोक्यवासिनः । शपंति निर्घृणं पापं प्रहसन्ति पुनःपुनः
समरात तो भग्न झालेला पाहून त्रैलोक्यवासी सर्वजण पाहतात. त्या निर्दयी पाप्याला ते वारंवार शाप देतात आणि पुन्हा पुन्हा हसतात.
Verse 72
दुर्गतिं दर्शयेत्तस्य धर्मराजो न संशयः । सम्मुखः समरे युद्धे स्वशिरः शोणितं पिबेत्
त्याला धर्मराज निःसंशय दुर्गती दाखवतील. आणि तो जर समरात समोरासमोर लढला, तर रणात स्वतःच्या शिराचे रक्त पिईल.
Verse 73
अश्वमेधफलं भुंक्ते इंद्रलोकं प्रगच्छति । यदा जयति संग्रामे शत्रूञ्छूरो वरानने
हे वरानने, जेव्हा शूर वीर संग्रामात शत्रूंना जिंकतो, तेव्हा तो अश्वमेधाचे फळ भोगतो आणि इंद्रलोकास जातो.
Verse 74
तदा प्रभुंजते लक्ष्मीं नानाभोगान्न संशयः । यदा तत्र त्यजेत्प्राणान्सम्मुखः सन्निराश्रयः
तेव्हा तो निःसंशय लक्ष्मी व नानाविध भोगसुखांचा उपभोग घेतो. आणि जेव्हा तेथेच देवसमोर, अन्य कोणताही आधार न धरता, प्राणत्याग करतो—तेव्हा तो परम गतीस पोहोचतो.
Verse 75
स गच्छेत्परमं स्थानं देवकन्यां प्रभुंजते । एवं धर्मं विजानामि कथं भग्नो व्रजाम्यहम्
तो परम स्थानास जातो आणि देवकन्येचा संगही उपभोगतो. असा धर्म मी जाणतो; मग मी, अंतःकरणाने भग्न होऊन, कसा पुढे जाऊ?
Verse 76
अनेन समरे युद्धं करिष्ये नात्र संशयः । मनोः पुत्रेण धीरेण राज्ञा इक्ष्वाकुणा सह
याच्याशी मी या समरात युद्ध करीन—यात संशय नाही—मनूचा पुत्र, धीर राजा इक्ष्वाकू याच्यासह।
Verse 77
डिंभान्गृहीत्वा याहि त्वं सुखं जीव वरानने । तस्य श्रुत्वा वचः प्राह बद्धाहं तव बंधनैः
“बाळाला घेऊन तू जा; सुखाने जग, हे वरानने।” त्याचे वचन ऐकून ती म्हणाली—“मी बांधलेली आहे; तुझ्याच बंधनांनी बांधलेली आहे.”
Verse 78
स्नेहमानरसाख्यैश्च रतिक्रीडनकैः प्रिय । पुरतस्ते सुतैः सार्द्धं प्राणांस्त्यक्ष्यामि मानद
हे प्रिय! स्नेह, मानभंग, मधुर सख्य आणि रतिक्रीडांच्या मध्ये, हे मानद! तुझ्या समोर, तुझ्या पुत्रांसह, मी प्राणत्याग करीन.
Verse 79
एवमेतौ सुसंभाष्य परस्परहितैषिणौ । युद्धाय निश्चितौ भूत्वा समालोकयतो रिपून्
अशा रीतीने परस्परांचे हित इच्छिणारे ते दोघे उत्तम संवाद करून युद्धाचा निश्चय करून शत्रूंना पाहू लागले।
Verse 80
कोशलाधिपतिं वीरं तमिक्ष्वाकुं महामतिम्
कोशलाचा अधिपती तो वीर इक्ष्वाकु महामती, अत्यंत बुद्धिमान होता।
Verse 81
यथैव मेघः परिगर्जते दिवि प्रावृट्सुकालेषु तडित्प्रकाशैः । तथैव संगर्जति कांतया समं समाह्वयेद्राजवरं खुराग्रैः
जसा पावसाळ्यात वीज चमकत मेघ आकाशात गर्जतो, तसाच तो प्रियेबरोबर गर्जना करीत, खुरांच्या टोकांनी श्रेष्ठ राजाला आव्हान देई।
Verse 82
तं गर्जमानं ददृशे महात्मा वाराहमेकं पुरुषार्थयुक्तम् । ससार अश्वस्य जवेनयुक्तः ससम्मुखं तस्य नृवीरधीरः
महात्म्याने गर्जणारा, पुरुषार्थयुक्त असा एकटा वाराह पाहिला; तेव्हा धीर नृवीर घोड्याच्या वेगाने सरळ त्याच्या समोर धावून गेला।