Adhyaya 40
Fruits of Occasional (Festival-Specific) Charity — The Vena Episode
अध्याय ४० मध्ये नित्यदानानंतर ‘नैमित्तिक-दान’—महापर्वकाळी व तीर्थस्थानी केलेल्या दानाचे—महत्त्व सांगितले आहे. विष्णू वेनाला दानांचे क्रमशः फळ सांगतात: हत्ती, रथ, घोडा यांचे दान, भूमिदान व गोदान, सुवर्णयुक्त वस्त्रदान, आभूषणदान इत्यादींनी मोठे पुण्य मिळते; तसेच घृताने भरलेला सुवर्णकलश वैदिक मंत्रांनी व षोडशोपचारांनी पूजून दान केल्यास अत्यंत श्रेष्ठ फल प्राप्त होते। पात्र ब्राह्मण, श्रद्धा, योग्य देश-काल, आणि गुप्तदान—हे पुण्य वाढविणारे घटक म्हणून वारंवार अधोरेखित केले आहेत. अशा दानाने राज्य, समृद्धी, विद्या, कीर्ती आणि अखेरीस वैकुंठवास मिळतो असे प्रतिपादन आहे। शेवटी उपदेश आहे की आसक्ती, लोभ व माया यांमुळे लोक दान विसरतात; त्यामुळे यममार्गावर दुःख भोगावे लागते. म्हणून जिवंतपणीच स्वेच्छेने धर्मार्थ दान करावे।
Shlokas
Verse 1
वेन उवाच । नित्यदानफलं देव त्वत्तः पूर्वं मया श्रुतम् । नैमित्तिकस्य दानस्य दत्तस्यापि हि यत्फलम्
वेन म्हणाला—हे देव! नित्यदानाचे फळ मी पूर्वी तुमच्याकडून ऐकले आहे. आता विशेष प्रसंगी दिलेल्या नैमित्तिक दानाचे फळ काय ते सांगा.
Verse 2
तत्फलं मे समाचक्ष्व त्वत्प्रसादात्प्रयत्नतः । महातृप्तिं न गच्छामि श्रोतुं श्रद्धा प्रवर्तते
त्याचे फळ मला नीट सांगावे—तुमच्या प्रसादाने आणि प्रयत्नपूर्वक. ऐकण्याची माझी श्रद्धा वाढत आहे; मला अजून तृप्ती होत नाही.
Verse 3
विष्णुरुवाच । नैमित्तिकं प्रवक्ष्यामि दानमेव नृपोत्तम । महापर्वणि संप्राप्ते येन दानानि श्रद्धया
विष्णू म्हणाले—हे नृपोत्तम! मी नैमित्तिक दान सांगतो—महापर्व आले असता ज्याद्वारे श्रद्धेने दाने दिली जातात ते.
Verse 4
सत्पात्रेभ्यः प्रदत्तानि तस्य पुण्यफलं शृणु । गजं रथं प्रदत्ते यो ह्यश्वं चापि नृपोत्तम
सत्पात्रांना दिलेल्या दानांचे पुण्यफळ ऐक. हे नृपोत्तम! जो हत्ती, रथ आणि घोडाही दान करतो, त्याला महान पुण्य प्राप्त होते.
Verse 5
स च भृत्यैस्तु संयुक्तः पुण्यदेशे नृपोत्तमः । जायते हि महाराज मत्प्रसादान्न संशयः
तो नृपोत्तम आपल्या भृत्यांसह पुण्यदेशात जन्म घेतो. हे महाराज! हे माझ्या प्रसादानेच होते—यात संशय नाही.
Verse 6
राजा भवति धर्मात्मा ज्ञानवान्बलवान्सुधीः । अजेयः सर्वभूतानां महातेजाः प्रजायते
तो धर्मात्मा, ज्ञानवान, बलवान आणि खरा सुधी राजा होतो. सर्व प्राण्यांना अजेय असा तो महातेजस्वी होऊन जन्म घेतो.
Verse 7
महापर्वणि संप्राप्ते भूमिदानं ददाति यः । गोदानं वा महाराज सर्वभोगपतिर्भवेत्
हे महाराज! महापर्व आले असता जो भूमिदान करतो, किंवा गोदानही करतो, तो सर्व भोगांचा स्वामी होऊन महान समृद्धी प्राप्त करतो.
Verse 8
ब्राह्मणाय सुपुण्याय दानं दद्यात्प्रयत्नतः । महादानानि यो दद्यात्तीर्थे पर्वणि पात्रवित्
अतिशय पुण्यशील ब्राह्मणाला प्रयत्नपूर्वक दान द्यावे. जो पात्राची योग्यता जाणून तीर्थस्थानी व पर्वकाळी महादान करतो, तो महान पुण्य मिळवतो.
Verse 9
तेषां चिह्नं प्रवक्ष्यामि भूपतित्वं प्रजायते । तीर्थे पर्वणि संप्राप्ते गुप्तदानं ददाति यः
त्यांचे लक्षण मी सांगतो, ज्यामुळे राजत्व प्राप्त होते. तीर्थात पर्वकाळी जो गुप्तदान करतो, तो (राज्य) प्राप्त करतो.
Verse 10
निधीनामाशुसंप्राप्तिरक्षरा परिजायते । महापर्वणि संप्राप्ते तीर्थेषु ब्राह्मणाय च
निधींची शीघ्र प्राप्ती निश्चयाने होते—विशेषतः महापर्वकाळी—तीर्थस्थानी केलेल्या सत्कर्माने आणि ब्राह्मणास दान/सन्मान केल्यानेही.
Verse 11
सुचैलं च महादानं कांचनेन समन्वितम् । पुण्यं फलं प्रवक्ष्यामि तस्य दानस्य भूपते
उत्तम वस्त्रांचे व सुवर्णयुक्त असे जे महादान—हे भूपते—त्या दानाचे पुण्यफळ मी सांगतो.
Verse 12
जायंते बहवः पुत्राः सुगुणा वेदपारगाः । आयुष्मंतः प्रजावंतो यशः पुण्यसमन्विताः
अनेक पुत्र जन्मतात—सद्गुणी, वेदपारंगत. ते दीर्घायुषी, संततिसंपन्न, आणि यश व पुण्याने युक्त असतात.
Verse 13
विपुलाश्चैव जायंते स्फीता लक्ष्मीर्महामते । सौख्यं च लभते पुण्यं धर्मवान्परिजायते
आणि निश्चयच विपुल फल उत्पन्न होतात; हे महामते, लक्ष्मी-समृद्धी वाढते. सुख व पुण्य मिळते, आणि धर्मवान (संतान) जन्मतो.
Verse 14
महापर्वणि संप्राप्ते तीर्थे गत्वा प्रयत्नतः । कपिलां कांचनीं दद्याद्ब्राह्मणाय महात्मने
महापर्व येताच प्रयत्नपूर्वक तीर्थस्थानी जाऊन महात्मा ब्राह्मणास सुवर्णालंकृत कपिला गाय दान करावी।
Verse 15
तस्य पुण्यं प्रवक्ष्यामि दानस्य च महामते । कपिलादो महाराज सर्वसौख्यान्प्रभुंजति
हे महामते, त्या दानाचे पुण्य मी सांगतो. हे राजन्, कपिला गाय दान केल्याने सर्व प्रकारची सुखे भोगता येतात।
Verse 16
यावद्ब्रह्मा प्रजीवेत्स तावत्तिष्ठति तत्र सः । महापर्वणि संप्राप्ते अलंकृत्य च गां तदा
जोपर्यंत ब्रह्मा जीवित आहेत तोपर्यंत तो तेथेच राहतो. आणि महापर्व आल्यावर त्या वेळी गायीला अलंकृत करतात।
Verse 17
कांचनेनापि संयुक्तां वस्त्रालंकारभूषणैः । तस्य दानस्य राजेंद्र फलभोगं वदाम्यहम्
सुवर्ण, वस्त्रे, अलंकार व भूषणांनी युक्त त्या दानाचा, हे राजेंद्र, फलभोग मी आता सांगतो।
Verse 18
विपुला जायते लक्ष्मीर्दानभोगसमाकुला । सर्वविद्यापतिर्भूत्वा विष्णुभक्तो भवेत्किल
दान व सत्भोगाने युक्त अशी विपुल लक्ष्मी प्राप्त होते; सर्व विद्यांचा स्वामी होऊन मनुष्य निश्चयच विष्णुभक्त होतो।
Verse 19
विष्णुलोके वसेन्मर्त्यो यावत्तिष्ठति मेदिनी । तीर्थं गत्वा तु यो दद्याद्ब्राह्मणाय विभूषणम्
जो मनुष्य तीर्थास जाऊन ब्राह्मणास अलंकार दान देतो, तो पृथ्वी ज्या काळी टिकेल त्या काळापर्यंत विष्णुलोकात वास करतो।
Verse 20
भुक्त्वा तु विपुलान्भोगानिन्द्रेण क्रीडते सह । महापर्वणि संप्राप्ते वस्त्रं च द्विजपुंगवे
विपुल भोग भोगून तो इंद्रासह क्रीडा करतो। महापर्व आल्यावर श्रेष्ठ ब्राह्मणास वस्त्र दान करतो।
Verse 21
दत्त्वान्नं भूमिसंयुक्तं पात्रे श्रद्धासमन्वितः । मोदते स तु वैकुंठे विष्णुतुल्यपराक्रमः
श्रद्धेने योग्य पात्रास भूमिसहित अन्न दान केल्याने तो विष्णुतुल्य पराक्रमवान वैकुंठात आनंदित होतो।
Verse 22
सवस्त्रं कांचनं दत्त्वा द्विजाय परिशांतये । स्वेच्छया अग्निसदृशो वैकुंठे स वसेत्सुखी
ब्राह्मणाच्या परितोषासाठी वस्त्रांसह सुवर्ण दान करून तो स्वेच्छेने अग्निसदृश तेजस्वी होऊन वैकुंठात सुखाने वास करतो।
Verse 23
सुवर्णस्य सुकुंभं च घृतेन परिपूरयेत् । पिधानं रौप्यं कर्तव्यं वस्त्रहारैरलंकृतम्
उत्तम सुवर्णकलश तुपाने भरावा. त्याचे झाकण रौप्याचे करावे व वस्त्रे आणि हारांनी अलंकृत करावे।
Verse 24
पुष्पमालान्वितं कुर्याद्ब्रह्मसूत्रेण शोभितम् । प्रतिष्ठितं वेदमंत्रैस्तं संपूज्य महामते
पुष्पमाळांनी अलंकृत व पवित्र ब्रह्मसूत्राने शोभित असे ते करून, वेदमंत्रांनी प्रतिष्ठापून, हे महामते, त्याची सम्यक् संपूर्ण पूजा करावी।
Verse 25
उपचारैः पवित्रैश्च षोडशैः परिपूजयेत् । स्वलंकृत्य ततो दद्याद्ब्राह्मणाय महात्मने
पवित्र षोडश उपचारांनी विधिपूर्वक परिपूर्ण पूजा करावी; नंतर ते अलंकृत करून महात्मा ब्राह्मणास दान द्यावे।
Verse 26
षोडशैव ततो गावः सवस्त्राः कांस्यदोहनाः । कुंभयुक्ताश्च चत्वारो दक्षिणां च सकांचनाम्
त्यानंतर सोळा गायी—वस्त्रांसह व कांस्य दुहण्याच्या पात्रांसह—तसेच चार कुंभ, आणि सुवर्णयुक्त दक्षिणाही द्यावी।
Verse 27
तथा द्वादशका गावो वस्त्रालंकारभूषणाः । पृथग्भूताय विप्राय दातव्या नात्र संशयः
तसेच बारा गायी—वस्त्रे, अलंकार व भूषणांसह—नियुक्त (पृथक्) विप्रास द्याव्यात; यात संशय नाही।
Verse 28
एवमादीनि दानानि अन्यानि नृपनंदन । तीर्थकालं सुसंप्राप्य विप्रावसथमेव च
हे नृपनंदना, अशा प्रकारची इतर दानेही—तीर्थकाळ योग्य रीतीने प्राप्त करून—आणि ब्राह्मणाच्या निवासस्थानीही द्यावीत।
Verse 29
श्रद्धाभावेन दातव्यं बहुपुण्यकरं भवेत् । विष्णुरुवाच । विष्णुमुद्दिश्य यद्दानं कामनापरिकल्पितम्
श्रद्धाभावाने दान द्यावे; ते अत्यंत पुण्यकारक ठरते. विष्णू म्हणाले—विष्णूला उद्देशून जे दान कामनेनेही कल्पिलेले असे…
Verse 30
तस्य दानस्य भावेन भावनापरिभावितः । तादृक्फलं समश्नाति मानुषो नात्र संशयः
त्या दानाच्या भावनेने व तदनुरूप चिंतनाने परिपोषित होऊन मनुष्य तसाच फल निश्चयाने भोगतो; यात संशय नाही.
Verse 31
अभ्युदयं प्रवक्ष्यामि यज्ञादिषु प्रवर्तते । तेन दानेन तस्यापि श्रद्धया च द्विजोत्तम
मी ‘अभ्युदय’ ही विधी सांगतो; ती यज्ञादि पवित्र कर्मांत प्रवर्तते. त्या दानाने आणि श्रद्धेनेही, हे द्विजोत्तम, (फल सिद्ध होते).
Verse 32
प्रज्ञावृद्धिं समाप्नोति न च दुःखं प्रविंदति । भोगान्भुनक्ति धर्मात्मा जीवमानस्तु सांप्रतम्
तो प्रज्ञावृद्धी प्राप्त करतो आणि दुःखाला सामोरा जात नाही. धर्मात्मा पुरुष या वर्तमान जीवनातही योग्य भोग भोगतो.
Verse 33
ऐंद्रांस्तु भुंक्ते भोगान्स दाता दिव्यां गतिं गतः । स्वकुलं नयते स्वर्गं कल्पानां च सहस्रकम्
तो दाता ऐंद्र भोग भोगतो आणि दिव्य गतीस प्राप्त होतो; तसेच आपल्या कुलालाही सहस्र कल्पांपर्यंत स्वर्गास नेतो.
Verse 34
एवमाभ्युदयं प्रोक्तं प्राप्तं तेषु वदाम्यहम् । कायस्य च क्षयं ज्ञात्वा जरया परिपीडितः
अशा प्रकारे त्यांच्यावर आलेला ऐश्वर्याचा उदय मी सांगितला. आता पुढे जे घडले ते सांगतो—देहाचा क्षय जाणून, जरेने पीडित होऊन तो व्याकुळ झाला.
Verse 35
दानं तेन प्रदातव्यमाशां कस्य न कारयेत् । मृते च मयि मे पुत्रा अन्ये स्वजनबांधवाः
म्हणून त्याने दान द्यावे—कोण दुसऱ्यांच्या मनात आशा निर्माण करणार नाही? आणि मी मरण पावलो तरी माझे पुत्र व इतर स्वजन-बांधव तर असतीलच.
Verse 36
कथमेते भविष्यंति मां विना सुहृदो मम । तेषां मोहात्प्रमुग्धो वै न ददाति स किंचन
“माझ्याविना हे माझे प्रिय सुहृद कसे निभावतील?”—अशा मोहाने भ्रमित होऊन तो काहीच देत नाही.
Verse 37
मृत्युं प्रयाति मोहात्मा रुदंति मित्रबांधवाः । दुःखेन पीडिताः सर्वे मायामोहेन पीडिताः
मोहग्रस्त जीव मृत्यूस प्राप्त होतो; मित्र-बांधव रडतात. सर्वजण दुःखाने पीडित होतात—मायेच्या मोहाने संतप्त.
Verse 38
संकल्पयंति दानानि मोक्षं वै चिंतयंति च । तस्मिन्मृते महाराज मायामोहे गते सति
ते दान करण्याचा संकल्प करतात आणि मोक्षाचाही विचार करतात. पण, हे महाराज, तो मरण पावल्यानंतर, मायेचा मोह जेव्हा पसरतो,
Verse 39
विस्मरंति च दानानि लोभात्मानो ददंति न । योऽसौ मृतो महाराज यमपंथं सुदुःखितः
लोभाने ग्रासलेले लोक दानधर्म विसरतात व दान देत नाहीत। असा मनुष्य, हे महाराज, मरणोत्तर यममार्गाने अत्यंत दुःख भोगीत जातो।
Verse 40
इति श्रीपद्मपुराणे पंचपंचाशत्सहस्रसंहितायां भूमिखंडे । वेनोपाख्याने चत्वारिंशोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्री पद्मपुराणातील पंचपंचाशत्-सहस्रसंहितेच्या भूमिखंडात वेनोपाख्यानाचा चाळीसावा अध्याय समाप्त झाला।
Verse 41
कस्य पुत्राश्च पौत्राश्च कस्य भार्या नृपोत्तम । संसारे नास्ति कः कस्य तस्माद्दानं प्रदीयते
हे नृपोत्तम, कोणाचे पुत्र-पौत्र आणि कोणाची पत्नी? या संसारात खरे तर कोणी कोणाचे नाही; म्हणून दान करावे।
Verse 42
ज्ञानवता प्रदातव्यं स्वयमेव न संशयः । अन्नं पानं च तांबूलमुदकं कांचनं तथा
ज्याच्याकडे विवेक आहे त्याने निःसंशय स्वतःहून दान द्यावे—अन्न, पान, तांबूल, उदक तसेच सुवर्ण।
Verse 43
युग्मं वस्त्रं च छत्रं च स्वयमेव न संशयः । जलपात्राण्यनेकानि सोदकानि नृपोत्तम
वस्त्रांची जोडी व छत्रही—निःसंशय स्वतःच्या हाताने—आणि पाण्याने भरलेली अनेक जलपात्रे, हे नृपोत्तम!
Verse 44
वाहनानि विचित्राणि यानान्येव महामते । नानागंधान्सकर्पूरं यमपंथ सुखप्रदे
हे महामते! तेथे विचित्र वाहने—अतिशय शोभिवंत याने—नानाविध सुगंधी व कापूराने परिपूर्ण असतात; ज्यामुळे यमपंथ सुखद व आरामदायी होतो.
Verse 45
उपानहौ प्रदातव्ये यदीच्छेद्विपुलं सुखम् । एतैर्दानैर्महाराज यमपंथं सुखेन वै
जर कोणी विपुल सुख इच्छित असेल, तर त्याने पादुका/चप्पल दान करावी. हे महाराज! अशा दानांनी यमपंथ खरोखरच सुखाने पार होतो.
Verse 46
प्रयाति मानवो राजन्यमदूतैरलंकृतम्
हे राजन्! मनुष्य यमदूतांनी अलंकृत—म्हणजे त्यांच्या संगतीने व वेढ्यात—होऊन प्रस्थान करतो.