Adhyaya 34
The Vena Episode (Sunīthā’s Lament, Counsel on Fault, and the Turn toward Māyā-vidyā)
सूता सांगत असताना मृत्युची कन्या सुनीथा आपली व्यथा निवेदते. ऋषीच्या शापामुळे ती गुणवान असूनही विवाहयोग्यतेच्या संकटात सापडते; देव व ऋषी सांगतात की तिच्यापासून पुढे पापी पुत्र जन्मेल व वंश कलुषित करील. ‘गंगाजलात मद्याचा एक थेंब’ आणि ‘दुधात आंबट कणजीचा थेंब’ अशा उपमांनी दोषसंसर्गाचा प्रसार दाखवून प्रस्तावित संबंध नाकारला जातो; एक पुरुषही तिला धुडकावतो. हा अपमान कर्मफल मानून सुनीथा वनात जाऊन तप करण्याचा निश्चय करते. तेव्हा तिच्या सख्या—रंभा इत्यादी अप्सरा—तिला धीर देतात की देवांमध्येही दोष दिसतात: ब्रह्माची वाकडी वाणी, इंद्राची अतिक्रमणे, शिवाचे कपालधारण, कृष्णावर आलेला शाप, आणि युधिष्ठिराचेही कधी असत्यवचन; म्हणून आशा सोडू नकोस, प्रायश्चित्त व सुधाराचे उपाय आहेत. त्या आदर्श स्त्रीगुण—लज्जा, शील, दया, पतिव्रता-धर्म, शौच, क्षमा—यांचे वर्णन करून मदतीचे वचन देतात. रंभा व अन्य अप्सरा तिला मोहिनी विद्या देतात; त्यानंतर सुनीथा अत्रिवंशातील एका तपस्वी ब्राह्मणाला भेटते आणि पुढील कथानकाची वाट खुली होते.
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । यथा शप्ता वने पूर्वं सुशंखेन महात्मना । तासु सर्वं समाख्यातं सखीष्वेव विचेष्टितम्
सूत म्हणाले—जशा त्या पूर्वी वनात महात्मा सुशंखाने शापित केल्या, त्यांच्याविषयी सर्व काही सांगितले आहे, तसेच सखींमध्ये त्यांचे वर्तनही।
Verse 2
आत्मनश्च महाभागा दुःखेनातिप्रपीडिता । सुनीथोवाच । अन्यच्चैव प्रवक्ष्यामि सख्यः शृण्वंतु सांप्रतम्
आणि ती महाभागा अंतःकरणात दुःखाने अत्यंत पीडित होती. सुनीथा म्हणाली—हे सख्यांनो, आता मी आणखी एक गोष्ट सांगते; ऐका।
Verse 3
मदीयरूपसंपत्ति वयः सगुणसंपदः । विलोक्य तातश्चिंतात्मा संजातो मम कारणात्
माझे सौंदर्य, यौवन आणि गुणसंपदा पाहून माझे वडील माझ्याच कारणाने चिंताकुल झाले।
Verse 4
देवेभ्यो दातुकामोऽसौ मुनिभ्यस्तु महायशाः । मां च हस्ते विगृह्यैव सर्वान्वाक्यमुदाहरत्
देवांना व मुनींना दान देण्याची इच्छा असलेल्या त्या महायशस्वीने माझा हात धरून सर्वांसमोर हे वचन उच्चारले।
Verse 5
गुणयुक्ता सुता बाला ममेयं चारुलोचना । दातुकामोस्मि भद्रं वो गुणिने सुमहात्मने
ही माझी कन्या—कोवळी बाला—गुणयुक्त व सुंदर नेत्रांची आहे. तुमचे कल्याण असो; मी तिला एखाद्या गुणी महात्म्यास देऊ इच्छितो।
Verse 6
मृत्योर्वाक्यं ततो देवा ऋषयः शुश्रुवुस्तदा । तमूचुर्भाषमाणं ते देवा इंद्र पुरोगमाः
तेव्हा देव व ऋषींनी मृत्यूचे वचन ऐकले. तो बोलत असतानाच इंद्र-प्रमुख देवांनी त्याला प्रत्युत्तर दिले।
Verse 7
तव कन्या गुणाढ्येयं शीलानां परमो निधिः । दोषेणैकेन संदुष्टा ऋषिशापेन तेन वै
तुझी कन्या गुणसमृद्ध, सदाचाराची परम निधी आहे; पण एका दोषाने ती दूषित झाली आहे—तोही ऋषीच्या शापामुळेच।
Verse 8
अस्यामुत्पत्स्यते पुत्रो यस्य वीर्यात्पुमान्किल । भविता स महापापी पुण्यवंशविनाशकः
असे म्हणतात की हिच्यापासून त्या पुरुषाच्या वीर्याने एक पुत्र उत्पन्न होईल. तो महापापी होऊन पुण्यवान वंशाचा नाश करणारा ठरेल.
Verse 9
गंगातोयेन संपूर्णः कुंभ एव प्रदृश्यते । सुरायाबिन्दुनालिप्तो मद्यकुम्भः प्रजायते
गंगाजलाने भरलेला कुंभ पवित्र जलाचा कुंभच दिसतो; पण त्याला सुरेचा एक थेंब जरी लागला तरी तो मद्यकुंभ होतो.
Verse 10
पापस्य पापसंसर्गात्कुलं पापि प्रजायते । आरनालस्य वै बिंदुः क्षीरमध्ये प्रयाति चेत्
पापाच्या संसर्गाने कुलही पापमय होते आणि पापी संतती उत्पन्न होते—जसे आरनाळाचा (आंबट मांड) एक थेंब दूधात पडला तर ते बिघडते.
Verse 11
पश्चान्नाशयते क्षीरमात्मरूपं प्रकाशयेत् । तद्वद्विनाशयेद्वंशं पापः पुत्रो न संशयः
जशी एखादी वस्तू नंतर दूध बिघडवून आपले स्वरूप प्रकट करते, तशीच पापी पुत्र वंशाचा नाश करतो—यात संशय नाही.
Verse 12
अनेनापि हि दोषेण तवेयं पापभागिनी । अन्यस्मै दीयतां गच्छ देवैरुक्तः पिता मम
‘या दोषामुळेही तू पापाची भागीदार झाली आहेस. जा—तुला दुसऱ्याला देण्यात यावे; देवांनी माझ्या पित्याला असे सांगितले आहे.’
Verse 13
देवैश्चापि सगंधर्वैरृषिभिश्च महात्मभिः । तैश्चापि संपरित्यक्तः पिता मे दुःखपीडितः
देवांनी, गंधर्वांसह आणि महात्मा ऋषींनीही त्याला परित्याग केला; त्यांच्याच त्यागामुळे माझे पिता दुःख-शोकाने पीडित झाले।
Verse 14
ममान्ये चापि स्वीकारं न कुर्वंति हि सज्जनाः । एवं पापमयं कर्म मया चैव पुरा कृतम्
मला वाटते की सज्जन लोकही मला स्वीकारत नाहीत; कारण मी पूर्वी असे पापमय कर्म केले होते।
Verse 15
संतप्ता दुःखशोकेन वनमेव समाश्रिता । तप एव चरिष्यामि करिष्ये कायशोषणम्
दुःख-शोकाने संतप्त होऊन मी एकटीच वनात आश्रय घेतला आहे; मी एकटीच तप करीन आणि तपाने देह कृश करीन।
Verse 16
भवतीभिः सुपृष्टाहं कार्यकारणमेव हि । मम चिंतानुगं कर्म मया तद्वः प्रकाशितम्
तुम्ही मला या कार्याच्या कारणाबद्दल उत्तम रीतीने विचारले आहे; माझ्या चिंतेनुसार जे कर्म घडले ते मी तुम्हाला स्पष्ट केले।
Verse 17
एवमुक्त्वा सुनीथा सा मृत्योः कन्या यशस्विनी । विरराम च दुःखार्ता किंचिन्नोवाच वै पुनः
असे बोलून यशस्विनी सुनीथा—मृत्यूची कन्या—दुःखाने व्याकुळ होऊन शांत झाली; नंतर तिने काहीच बोलले नाही।
Verse 18
सख्य ऊचुः । दुःखमेव महाभागे त्यज कायविनाशनम् । नास्ति कस्य कुले दोषो देवैः पापं समाश्रितम्
सख्या म्हणाल्या—हे महाभागे, केवळ दुःख देणारा हा देह-विनाशाचा मार्ग सोड. कोणत्या कुळात दोष नाही? देवांनाही पापाचा स्पर्श झाला आहे.
Verse 19
जिह्ममुक्तं पुरा तेन ब्रह्मणा हरसंनिधौ । देवैश्चापि स हि त्यक्तो ब्रह्माऽपूज्यतमोऽभवत्
पूर्वी हर (शिव) यांच्या सान्निध्यात ब्रह्म्याने वाकडे (असत्य) वचन उच्चारले; म्हणून देवांनीही त्याला त्यागले, आणि ब्रह्मा सर्वांत कमी पूज्य ठरला.
Verse 20
ब्रह्महत्या प्रयुक्तोऽसौ देवराजोपि पश्य भोः । देवैः सार्धं महाभागस्त्रैलोक्यं परिभुंजति
पहा, हे महोदय—ब्रह्महत्येच्या पापाने ग्रस्त असूनही तो देवराज, तो महाभाग, देवांसह त्रैलोक्याचे ऐश्वर्य उपभोगतो.
Verse 21
गौतमस्य प्रियां भार्यामहल्यां गतवान्पुरा । परदाराभिगामी स देवत्वे परिवर्त्तते
पूर्वी तो गौतमाच्या प्रिय पत्नी अहल्येकडे गेला; परस्त्रीगामी असूनही तो पुन्हा देवत्वाला प्राप्त होतो.
Verse 22
ब्रह्महत्योपमं कर्म दारुणं कृतवान्हरः । ब्रह्मणस्तु कपालेन चाद्यापि परिवर्तते
हर (शिव) यांनी ब्रह्महत्येसमान भयंकर कर्म केले; आणि आजही ते ब्रह्म्याचे कपाल धारण करून भ्रमण करतात.
Verse 23
देवानमंतितं देवमृषयो वेदपारगाः । आदित्यः कुष्ठसंयुक्तस्त्रैलोक्यं च प्रकाशयेत्
वेदपारंगत ऋषींनी देवांनाही वंद्य अशा त्या देवाची स्तुती केली। आणि कुष्ठयुक्त असला तरी आदित्य त्रैलोक्य प्रकाशित करीत राहतो।
Verse 24
लोकानमंतितं देवं देवाद्याः सचराचराः । कृष्णो भुंक्ते महाशापं भार्गवेण कृतं पुरा
देवांपासून चराचर सर्व प्राणी लोकांचा आश्रय त्या देवाला वंदन करतात; तरीही कृष्ण पूर्वी भार्गवाने (परशुरामाने) दिलेला महाशाप भोगतो।
Verse 25
गुरुभार्यांगतश्चंद्रः क्षयी तेन प्रजायते । भविष्यति महातेजा राजराजः प्रतापवान्
गुरुपत्नीच्या संगतीस गेल्याने चंद्र क्षयी झाला. त्या कारणातून पुढे महातेजस्वी, प्रतापवान असा ‘राजराज’ उत्पन्न होईल।
Verse 26
पांडुपुत्रो महाप्राज्ञो धर्मात्मा स युधिष्ठिरः । गुरोश्चैव वधार्थाय अनृतं स वदिष्यति
पांडुपुत्र महाप्राज्ञ धर्मात्मा युधिष्ठिर, गुरूच्या वधासाठी असत्य वचन बोलेल।
Verse 27
एतेष्वेव महत्पापं वर्तते च महत्सु च । वैगुण्यं कस्य वै नास्ति कस्य नास्ति च लांछनम्
यांच्यातही मोठे पाप आढळते, आणि महानांतही तसेच। कोण खरेच निर्दोष आहे, आणि कोणावर लांछन नाही?
Verse 28
भवती स्वल्पदोषेण विलिप्तासि वरानने । उपकारं करिष्यामस्तवैव वरवर्णिनि
हे वरानने! अल्प दोषामुळे तू लिप्त झाली आहेस। हे सुंदरवर्णिनी! आम्ही निश्चयाने तुझा उपकार करू।
Verse 29
तवांगे ये गुणाः संति सत्यस्त्रीणां यथा शुभे । अन्यत्रापि न पश्यामस्तान्गुणांश्चारुलोचने
हे शुभे! तुझ्यात जे गुण आहेत ते सत्यनिष्ठ पतिव्रता स्त्रियांसारखे आहेत। हे चारुलोचने! असे गुण आम्ही अन्यत्रही पाहत नाही.
Verse 30
रूपमेव गुणः स्त्रीणां प्रथमं भूषणं शुभे । शीलमेव द्वितीयं च तृतीयं सत्यमेव च
हे शुभे! स्त्रियांचे पहिले भूषण रूपच आहे; दुसरे भूषण शील, आणि तिसरे निश्चयच सत्य आहे.
Verse 31
आर्जवत्वं चतुर्थं च पंचमं धर्ममेव हि । मधुरत्वं ततः प्रोक्तं षष्ठमेव वरानने
आर्जव हा चौथा गुण, आणि पाचवा निश्चयच धर्म आहे। त्यानंतर सहावा गुण मधुरता असे सांगितले आहे, हे वरानने.
Verse 32
शुद्धत्वं सप्तमं बाले अंतर्बाह्येषु योषितम् । अष्टमं हि पितुर्भावः शुश्रूषा नवमं किल
हे बाले! स्त्रियांचा सातवा गुण अंतर्बाह्य शुद्धता आहे। आठवा पितृभाव, आणि नववा—असे म्हटले आहे—शुश्रूषा म्हणजे सेवा-परायणता होय.
Verse 33
सहिष्णुर्दशमं प्रोक्तं रतिश्चैकादशं तथा । पातिव्रत्यं ततः प्रोक्तं द्वादशं वरवर्णिनि
सहिष्णुता हा दहावा गुण सांगितला आहे आणि दांपत्य-रती अकरावा। त्यानंतर, हे वरवर्णिनी, पातिव्रत्यधर्म बारावा म्हणून कथिला आहे।
Verse 34
इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखंडे वेनोपाख्याने चतुस्त्रिंशोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीपद्मपुराणातील भूमिखंडातील वेनोपाख्यानाचा चौतीसावा अध्याय समाप्त झाला।
Verse 35
तमुपायं प्रपश्यामस्तवार्थं वयमेव हि । तामूचुस्ता वराः सख्यो मा त्वं वै साहसं कुरु
“तुझ्यासाठी उपाय आम्हीच शोधू.” असे म्हणत त्या श्रेष्ठ सख्यांनी तिला सांगितले—“तू खचितच कोणतेही धाडस करू नकोस.”
Verse 36
सूत उवाच । एवमुक्ता सुनीथा सा पुनरूचे सखीस्तु ताः । कथयध्वं ममोपायं येन भर्ता भविष्यति
सूत म्हणाले—असे ऐकून सुनीथाने पुन्हा त्या सख्यांना म्हटले—“मला तो उपाय सांगा, ज्यायोगे मला पती प्राप्त होईल.”
Verse 37
तामूचुस्ता वरा नार्यो रंभाद्याश्चारुलोचनाः । रूपमाधुर्यसंयुक्ता भवती भूतिवर्द्धनी
रंभा इत्यादी चारुलोचना त्या श्रेष्ठ स्त्रियांनी तिला म्हटले—“तू रूपमाधुर्याने युक्त आहेस; तू ऐश्वर्य व कल्याण वाढविणारी आहेस.”
Verse 38
ब्रह्मशापेन संभीता वयमत्र समागताः । तां प्रोचुश्च विशालाक्षीं मृत्योः कन्यां सुलोचनाम्
ब्रह्माच्या शापाने भयभीत होऊन आम्ही येथे एकत्र आलो आहोत। मग त्यांनी त्या विशालाक्षी, सुलोचना, मृत्यूची कन्या हिला सांगितले।
Verse 39
विद्यामेकां प्रदास्यामः पुरुषाणां प्रमोहिनीम् । सर्वमायाविदां भद्रे सर्वभद्रप्रदायिनीम्
हे भद्रे! आम्ही तुला एकच विद्या देऊ—जी पुरुषांना पूर्णपणे मोहित करणारी आहे। ती माया-विद्या जाणणाऱ्यांत प्रसिद्ध असून सर्व प्रकारचे भद्रफल देणारी आहे।
Verse 40
विद्याबलं ततो दद्युस्तस्यैताः सुखदायकम् । यं यं मोहयितुं भद्रे इच्छस्येवं सुरादिकम्
मग त्यांनी तिला विद्या-बल दिले—हे उपाय सुखदायक होते—ज्यायोगे, हे भद्रे, ती जिच्यावर इच्छा होईल त्याला, देवतांनाही, मोहित करू शकेल।
Verse 41
तं तं सद्यो मोहय वा इत्युक्ता सा तथाऽकरोत् । विद्यायां हि सुसिद्धायां सा सुनीथा सुनंदिता
“त्यालाच, त्यालाच ताबडतोब मोहित कर,” असे सांगितल्यावर तिने तसेच केले। कारण सिद्ध विद्येत सुनीथा अत्यंत निपुण व आनंदित होती।
Verse 42
भ्रमत्येवं सखीभिस्तु पुरुषान्सा विपश्यति । अटमानागता पुण्यं नंदनं वनमुत्तमम्
अशा रीतीने सख्यांसह फिरताना ती पुरुषांना पाहू लागली। भटकत-भटकत ती परम उत्तम व पवित्र नंदन वनात येऊन पोहोचली।
Verse 43
गंगातीरे ततो दृष्ट्वा ब्राह्मणं रूपसंयुतम् । सर्वलक्षणसंपन्नं सूर्यतेजः समप्रभम्
तेव्हा गंगातीरी त्याने एक रूपसंपन्न ब्राह्मण पाहिला—जो सर्व शुभलक्षणांनी युक्त होता आणि सूर्यतेजासमान तेजस्वी होता।
Verse 44
रूपेणाप्रतिमं लोके द्वितीयमिव मन्मथम् । देवरूपं महाभागं भाग्यवंतं सुभाग्यदम्
त्याचे रूप जगात अनुपम होते—जणू दुसरा मन्मथ; देवतुल्य स्वरूपाचा, महाभाग्यवान, स्वतः सौभाग्ययुक्त आणि इतरांना शुभसौभाग्य देणारा।
Verse 45
अनौपम्यं महात्मानं विष्णुतेजः समप्रभम् । वैष्णवं सर्वपापघ्नं विष्णुतुल्यपराक्रमम्
तो अनुपम महात्मा होता—विष्णुतेजासमान प्रभायुक्त; वैष्णव, सर्व पापांचा नाश करणारा, आणि विष्णुतुल्य पराक्रमी।
Verse 46
कामक्रोधविहीनं तमत्रिवंशविभूषणम्
तो काम-क्रोधरहित होता—अत्रिवंशाचा भूषण।
Verse 47
दृष्ट्वा सुरूपं तपसां स्वरूपं दिव्यप्रभावं परितप्यमानम् । पप्रच्छ रंभां सुसखीं सरागा कोयं दिविष्ठः प्रवरो महात्मा
त्या सुरूप पुरुषाला पाहून—जो तपस्येचे मूर्तिमंत स्वरूप, दिव्य प्रभावाने तेजस्वी आणि घोर तपात मग्न होता—ती कुतूहलाने आपली प्रिय सखी रंभाला विचारू लागली: “स्वर्गात वसणारा हा श्रेष्ठ महात्मा कोण आहे?”