Adhyaya 33
The Account of Sunīthā (within the Vena Narrative)
या अध्यायात ऋषी विचारतात—सुशंखाच्या शापामुळे सुनीथेची अशी अवस्था कशी झाली आणि कोणत्या कर्मांमुळे ते फळ प्राप्त झाले. सूत सांगतात की ती पित्याच्या घरी परतते; तेथे एक ज्येष्ठ उपदेशक तिला (नंदिनी असे संबोधून) कठोरपणे समजावतो—धर्मनिष्ठ, शांत अशा निरपराध पुरुषाला मारहाण करविणे हे घोर पाप आहे। पुढे हिंसा व अपराधनिर्णयाचा सूक्ष्म विचार येतो: निरपराधावर प्रहार केल्यास महापातक लागते आणि दुष्ट पुत्रप्राप्तीसारखी फळे सांगितली आहेत. तसेच आक्रमकाविरुद्ध आत्मरक्षणाची मर्यादा, आणि चुकीच्या व्यक्तीस दंड देणे किंवा अयोग्य दंड लावणे यामुळे होणाऱ्या भयंकर दोषांचीही चेतावणी दिली आहे। अखेरीस शुद्धीचा उपाय सांगितला आहे—सत्संग, सत्य, ज्ञान आणि योगध्यान पाप नष्ट करतात; जसे अग्नी सुवर्ण शुद्ध करतो आणि तीर्थजल बाह्य-अंतःकरण निर्मळ करते। सुनीथा एकांत तपश्चर्येला लागते; नंतर तिच्या सख्या तिला विनाशकारी चिंता सोडण्याचा उपदेश करतात व तिच्या उत्तरासाठी भूमिका तयार करतात।
Shlokas
Verse 1
ऋषय ऊचुः । शप्ता गंधर्वपुत्रेण सुशंखेन महात्मना । तस्य शापात्कथं जाता किं किं कर्म कृतं तया
ऋषी म्हणाले— गंधर्वपुत्र महात्मा सुशंखाने तिला शाप दिला. त्या शापामुळे ती या अवस्थेला कशी आली, आणि तिने कोणकोणती कर्मे केली?
Verse 2
सा लेभे कीदृशं पुत्रं तस्य शापाद्द्विजोत्तम । सुनीथायाश्च चरितं त्वं नो विस्तरतो वद
हे द्विजोत्तम, त्या शापामुळे तिला कसा पुत्र मिळाला? आणि सुनीथेचे चरित्र आम्हाला सविस्तर सांगावे।
Verse 3
सूत उवाच । सुशंखेनापि तेनैव सा शप्ता तनुमध्यमा । पितुः स्थानं गता सा तु सुनीथा दुःखपीडिता
सूत म्हणाले—त्याच सुशंखाने त्या तनुमध्यमा स्त्रीला शाप दिला; दुःखाने पीडित सुनीथा पित्याच्या धामास गेली।
Verse 4
पितरं चात्मनश्चैव चरितं च प्रकाशितम् । श्रुतवान्सोपि धर्मात्मा मृत्युः सत्यवतां वर
त्याने असा वृत्तान्त ऐकला की ज्यात पित्याचे व स्वतःचेही चरित्र प्रकट झाले; तो धर्मात्मा—मृत्यूही—सत्यनिष्ठांमध्ये श्रेष्ठ झाला।
Verse 5
तामुवाच सुनीथां तु सुतां शप्तां महात्मना । भवत्या दुष्कृतं पापं धर्म तेजः प्रणाशनम्
मग त्याने महात्म्याने शापित झालेल्या कन्या सुनीथेला म्हटले—“तुझ्याकडून पापमय दुष्कृत्य झाले आहे; ते धर्मतेजाचा नाश करणारे आहे.”
Verse 6
कस्मात्कृतं महाभागे सुशांतस्य हि ताडनम् । विरुद्धं सर्वलोकस्य भवत्या परिकल्पितम्
हे महाभागे, त्या अत्यंत शांत पुरुषाला तू का मारून घेतलेस? तुझे हे कृत्य सर्व लोकांच्या मताविरुद्ध आहे।
Verse 7
कामक्रोधविहीनं तं सुशांतं धर्मवत्सलम् । तपोमार्गे विलीनं च परब्रह्मणि संस्थितम्
तो काम-क्रोधरहित, सुशांत व धर्मवत्सल होता; तपोमार्गात लीन होऊन परब्रह्मात स्थित होता।
Verse 8
तमेवघातयेद्यो वै तस्य पापं शृणुष्व हि । पापात्मा जायते पुत्रः किल्बिषं लभते बहु
जो त्या व्यक्तीलाच मारतो, त्याचे पाप ऐक. त्याच्या घरी पापात्मा पुत्र जन्मतो आणि तो फार किल्बिष (महापाप) प्राप्त करतो.
Verse 9
ताडंतं ताडयेद्यो वै क्रोशंतं क्रोशयेत्पुनः । तस्य पापं स वै भुंक्ते ताडितस्य न संशयः
जो मारणाऱ्याला मारतो, किंवा रडणाऱ्यावर पुन्हा ओरडतो, तो निःसंशय ताडित (पीडित) व्यक्तीचे पाप भोगतो.
Verse 10
स वै शांतः स जितात्मा ताडयंतं न ताडयेत् । निर्दोषं प्रति येनापि ताडनं च कृतं सुते
जो शांत व जितात्मा आहे, तो मारणाऱ्यालाही मारू नये. आणि निर्दोषावर कोणाकडूनही प्रहार होऊ नये, हे पुत्रा.
Verse 11
पश्चान्मोहेन पापेन निर्दोषेऽपि च ताडयेत् । निर्दोषं प्रति येनापि हृद्रोगः क्रियते वृथा
नंतर पापमय मोहाने कोणी निर्दोषालाही मारतो. निर्दोषावर असे केल्याने उगीचच ‘हृद्रोग’—अंतःकरणाची वेदना—उत्पन्न होते.
Verse 12
निर्दोषं ताडयेत्पश्चान्मोहात्पापेन केनचित् । स पापी पापमाप्नोति निर्दोषस्य शरीरजम्
मोहामुळे कोणी पाप करून निर्दोषाला मारल्यास, तो पापी निर्दोषाच्या देहाला इजा केल्याने उत्पन्न झालेले तेच पाप प्राप्त करतो.
Verse 13
निर्दोषो घातयेत्तं वै ताडंतं पापचेतसम् । पुनरुत्थाय वेगेन साहसात्पापचेतनम्
निर्दोष असला तरी जो त्याच्यावर हल्ला करतो त्या पापबुद्धीला दंड द्यावा; पुन्हा वेगाने उठून धैर्याने त्या दुष्ट आक्रमकाला आवरावे।
Verse 14
पापकर्तुश्च यत्पापं निर्दोषं प्रति गच्छति । ताडनं नैव तस्माद्वै कार्यं दोषवतोऽपि च
पाप करणाऱ्याचे पाप निर्दोषावर येऊन पडते; म्हणून दोषी वाटला तरी त्याला मारहाण किंवा दंड करू नये।
Verse 15
दुष्कृतं च महत्पुत्रि त्वयैव परिपालितम् । शप्ता तेनापि याद्यैव तस्मात्पुण्यं समाचर
हे सुकन्या, तूच मोठ्या दुष्कर्माचे पोषण केलेस; त्यामुळेच तुला शाप मिळाला, म्हणून आता पुण्यकर्म कर।
Verse 16
सतां संगं समासाद्य सदैव परिवर्तय । योगध्यानेन ज्ञानेन परिवर्तय नंदिनि
सज्जनांचा संग मिळवून नेहमी स्वतःला बदल; योगध्यान व सत्यज्ञानाने, हे नंदिनी, स्वतःचे रूपांतर कर।
Verse 17
सतां संगो महापुण्यो बहुश्रेयो विधायकः । बाले पश्य सुदृष्टांतं सतां संगस्य यद्गुणम्
सज्जनांचा संग महापुण्य असून तो मोठे कल्याण घडवतो; हे बाळे, सत्संगाचा गुण दाखवणारा हा उत्तम दृष्टांत पाहा।
Verse 18
अपां संस्पर्शनात्पानात्स्नानात्तत्र महाधियः । मुनयः सिद्धिमायांति बाह्याभ्यंतरक्षालिताः
त्या पवित्र जलाचा स्पर्श, पान आणि तेथे स्नान एवढ्यानेच महाधी मुनी बाह्य व अंतःकरणाने शुद्ध होऊन सिद्धी प्राप्त करतात।
Verse 19
शुचिष्मंतो भवंत्येते लोकाः सर्वे चराचराः । आपः शांताः सुशीताश्च मृदुगात्राः प्रियंकराः
हे सर्व लोक—चर व अचर—पवित्रतेने तेजस्वी होतात. ते जल शांत, सुखद शीतल, देहाला कोमल आणि आनंददायक आहे।
Verse 20
निर्मला रसवत्यश्च पुण्यवीर्या मलापहाः । तथा संतस्त्वया ज्ञेया निषेव्याश्च प्रयत्नतः
त्यांना निर्मळ, रसयुक्त, पुण्यवीर्यसंपन्न व मलनाशक असे जाण; तसेच सज्जनांनाही ओळखून प्रयत्नपूर्वक त्यांचा सहवास करावा।
Verse 21
यथा वह्निप्रसंगाच्च मलं त्यजति कांचनम् । तथा सतां हि संसर्गात्पापं त्यजति मानवः
जसे अग्नीच्या संसर्गाने सुवर्ण आपला मल त्यागते, तसेच सत्पुरुषांच्या संगाने मनुष्य पापाचा त्याग करतो।
Verse 22
सत्यवह्निः प्रदीप्तश्च प्रज्वलेत्पुण्यतेजसा । सत्येन दीप्ततेजास्तु ज्ञानेनापि सुनिर्मलः
सत्यरूपी अग्नी प्रज्वलित झाला की पुण्यतेजाने दाहक होतो. सत्याने त्याचा तेज अधिक उजळतो आणि ज्ञानाने तो पूर्ण निर्मळ होतो।
Verse 23
अत्युष्णो ध्यानभावेन अस्पृश्यः पापजैर्नरैः । सत्यवह्नेः प्रसंगाच्च पापं सर्वं विनश्यति
ध्यानभावातून उत्पन्न झालेल्या तीव्र तपाने तो अत्यंत तेजस्वी होतो व पापी जनांस अस्पृश्य ठरतो; सत्यरूपी अग्नीच्या संगतीने सर्व पाप नष्ट होते।
Verse 24
तस्मात्सत्यस्य संसर्गः कर्तव्यः सर्वथा त्वया । पापभारं परित्यज्य पुण्यमेवं समाश्रय
म्हणून सर्व प्रकारे सत्यनिष्ठांची संगत तू करावी. पापाचा भार टाकून देऊन, अशा रीतीने पुण्यधर्माचा आश्रय घे.
Verse 25
सूत उवाच । एवं पित्रा सुनीथा सा दुःखिता प्रतिबोधिता । नमस्कृत्य पितुः पादौ गता सा निर्जनं वनम्
सूत म्हणाले—पित्याने अशा रीतीने बोध दिल्यावर दुःखी सुनीथा पित्याच्या चरणांना नमस्कार करून निर्जन वनात निघून गेली.
Verse 26
कामं क्रोधं परित्यज्य बाल्यभावं तपस्विनी । मोहद्रोहौ च मायां च त्यक्त्वा एकांतमास्थिता
काम-क्रोध त्यागून त्या तपस्विनीने बालभावही सोडला; मोह, द्रोह आणि माया टाकून देऊन ती एकांताचा आश्रय घेऊन राहिली.
Verse 27
तस्याः सख्यः समाजग्मुः क्रीडार्थं लीलयान्विताः । तां ददृशुर्विशालाक्ष्यः सुनीथां दुःखभागिनीम्
तिच्या सख्या खेळण्यासाठी लीलामय आनंदाने एकत्र आल्या; त्यांनी विशाल नेत्रांची, दुःखाची भागीदार सुनीथा पाहिली.
Verse 28
ध्यायंतीं चिंतयानां तामूचुश्चिंतापरायणाः । कस्माच्चिंतसि भद्रे त्वमनया चिंतयान्विता
तिला ध्यानात मग्न व चिंतेने व्याकुळ पाहून, चिंतनपरायण लोक म्हणाले— “भद्रे! तू या चिंतेने इतकी भरून का व्याकुळ झाली आहेस?”
Verse 29
तन्नो वै कारणं ब्रूहि चिंतादुःखप्रदायिनी । एकैव सार्थकी चिंता धर्मस्यार्थे विचिंत्यते
म्हणून जी चिंता व्याकुळता व दुःख देते तिचे कारण आम्हाला सांग. खरे तर एकच चिंता सार्थक—धर्मासाठी केलेले चिंतन.
Verse 30
द्वितीया सार्थका चिंता योगिनां धर्मनंदिनी । अन्या निरर्थिका चिंता तां नैव परिकल्पयेत्
दुसरी चिंता देखील सार्थक—जी योगींना आनंद देऊन धर्म वाढवते. याखेरीज इतर चिंता निरर्थक; ती मनातही धरू नये.
Verse 31
कायनाशकरी चिंता बल तेजः प्रणाशिनी । नाशयेत्सर्वसौख्यं तु रूपहानिं निदर्शयेत्
चिंता देहाचा नाश करते, बळ व तेज हरपते. ती सर्व सुख नष्ट करते आणि रूपहीनताही आणते.
Verse 32
तृष्णां मोहं तथा लोभमेतांश्चिंता हि प्रापयेत् । पापमुत्पादयेच्चिंता चिंतिता च दिने दिने
चिंता तृष्णा, मोह आणि लोभ उत्पन्न करते. आणि जी रोज रोज पोसली जाते ती चिंता पुन्हा पुन्हा पाप निर्माण करते.
Verse 33
इति श्रीपद्मपुराणे पंचपंचाशत्सहस्रसंहितायां भूमिखंडे वेनोपाख्याने । सुनीथाचरितं नाम त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीपद्मपुराणातील पंचपंचाशत्सहस्रसंहितेच्या भूमिखंडात, वेनोपाख्यानांतर्गत ‘सुनीथाचरित’ नावाचा तेहतीसावा अध्याय समाप्त झाला।
Verse 34
अर्जितं कर्मणा पूर्वं स्वयमेव नरेण तु । तदेव भुंक्तेऽसौ जंतुर्ज्ञानवान्न विचिंतयेत्
मनुष्याने पूर्वी स्वतःच्या कर्माने जे कमावले आहे, जीव तेच भोगतो; म्हणून ज्ञानी पुरुषाने चिंता करू नये।
Verse 35
तस्माच्चिंतां परित्यज्य सुखदुःखादिकं वद । तासां तद्वचनं श्रुत्वा सुनीथा वाक्यमब्रवीत्
म्हणून चिंता सोडून सुख-दुःख इत्यादी सांग. त्यांचे वचन ऐकून सुनीथाने पुढे असे म्हटले।