Adhyaya 23
Bala: The Rise and Slaying of the Dānava (and the Devas’ Restoration)
ऋषी पापनाशक पुराणकथेची स्तुती करून सूतांना सृष्टी व प्रलय यांचा विस्तार विचारतात. सूत सांगतात की श्रवणानेच परम ज्ञान देणारी ही कथा ते सविस्तर निवेदन करतील. पुढे कथा देव-दैत्य संघर्षाकडे वळते—विष्णूच्या नरसिंह व वराह अवतारांनी हिरण्यकशिपू व हिरण्याक्ष यांचा संहार झाल्यावर देवांना पुन्हा आपापली पदे मिळतात आणि यज्ञधर्म फुलतो. पुत्रशोकाने व्याकुळ दिती कश्यपांकडे जाऊन जगज्जयी पुत्राचा वर मागते; वरदानाने ‘बल’ नावाचा दानव जन्मतो, नामकरण-उपनयन होऊन तो ब्रह्मचर्य व वैदिक शिस्तीत प्रशिक्षित होतो. दनू बलाला असुरवंशाचा सूड घेण्यासाठी इंद्र व देवांचा वध करण्यास प्रवृत्त करते. अदिती इंद्राला सावध करते; इंद्र भयभीत असूनही धैर्याने सिंधुतटी/समुद्रकिनारी संध्योपासनेच्या वेळी बलावर प्रहार करून त्याचा वध करतो. त्यामुळे देवसत्ता पुनःस्थापित होते आणि जगात शांती नांदते.
Shlokas
Verse 1
ऋषय ऊचुः । विचित्रेयं कथा पुण्या धन्या यशोविधायिनी । सर्वपापहरा प्रोक्ता भवता वदतां वर
ऋषी म्हणाले—ही कथा विचित्र, पुण्य, धन्य व यश देणारी आहे। हे वदतां वर! तुम्ही तिला सर्वपापहर असे सांगितले आहे।
Verse 2
सृष्टिसंबंधमेतन्नस्तद्भवान्वक्तुमर्हति । पूर्वमेव यथासृष्टिर्विस्तरात्सूतनंदन
सृष्टीसंबंधी हा विषय तुम्हीच आम्हाला सांगावा. हे सूतनंदन! आरंभी सृष्टी कशी झाली ते विस्ताराने कथन करा।
Verse 3
सूत उवाच । विस्तरेण प्रवक्ष्यामि सृष्टिसंहारकारणम् । श्रुतमात्रेण यस्यापि नरः सर्वज्ञतां व्रजेत्
सूत म्हणाला—मी सृष्टी व संहार यांचे कारण विस्ताराने सांगतो; ज्याचे केवळ श्रवण केल्यानेही मनुष्य सर्वज्ञता प्राप्त करील।
Verse 4
हिरण्यकश्यपेनापि व्यापितं भुवनत्रयम् । तपसाराध्य प्रबह्माणं वरं प्राप्तं सुदुर्लभम्
हिरण्यकश्यपानेही त्रिभुवन व्यापून टाकले; आणि तपस्येने ब्रह्मदेवांना प्रसन्न करून त्याने अत्यंत दुर्लभ वर प्राप्त केला।
Verse 5
तस्माद्देवान्महाभागादमरत्वं तथैव च । देवांल्लोकान्स संव्याप्य प्रभुत्वं स्वयमर्जितम्
त्या महाभाग्यवानापासून देवांना अमरत्वही प्राप्त झाले; आणि तो देव-लोकांत सर्वत्र व्यापून स्वतःच्या पराक्रमाने प्रभुत्व मिळवून बसला।
Verse 6
ततो देवाः सगंधर्वा मुनयो वेदपारगाः । नागाश्च किन्नराः सिद्धा यक्षाश्चैव तथापरे
मग देव गंधर्वांसह, वेदपारंगत मुनि, तसेच नाग, किन्नर, सिद्ध, यक्ष आणि इतरही तेथे एकत्र झाले।
Verse 7
ब्रह्माणं तु पुरस्कृत्य जग्मुर्नारायणं प्रभुम् । क्षीरसागरसंसुप्तं योगनिद्रां गतं प्रभुम्
ब्रह्माला पुढे करून ते प्रभु नारायणाकडे गेले; जो क्षीरसागरावर शयन करून योगनिद्रेत निमग्न होता।
Verse 8
तं संबोध्य महास्तोत्रैर्देवाः प्रांजलयस्तथा । संबुद्धे सति देवेशे वृत्तं तस्य दुरात्मनः
देवांनी हात जोडून महान स्तोत्रांनी त्यांना जागविले; देवेश जागे होताच त्या दुरात्म्याचा सर्व वृत्तांत त्यांनी निवेदन केला।
Verse 9
आचचक्षुर्महाप्राज्ञ समाकर्ण्य जगत्पतिः । नृसिंहरूपमास्थाय हिरण्यकशिपुं व्यहन्
हे महाप्राज्ञ! त्यांचे म्हणणे ऐकून जगत्पतीने नृसिंह-रूप धारण केले आणि हिरण्यकशिपूचा वध केला।
Verse 10
पुनर्वाराहरूपेण हिरण्याक्षो महाबलः । उद्धृता वसुधा पुण्या असुरो घातितस्तदा
पुन्हा भगवान वराहरूप धारण करून महाबलवान हिरण्याक्ष असुराचा वध केला आणि पवित्र वसुधेला उचलून वर काढले।
Verse 11
अन्यांश्चघातयामास दानवान्घोरदर्शनान् । एवं चैतेषु नष्टेषु दानवेषु महत्सु च
त्याने भयंकर दर्शन असलेल्या इतर दानवांचाही संहार केला; अशा रीतीने ते महान दानव नष्ट झाल्यावर…
Verse 12
अन्येषु तेषु नष्टेषु दितिपुत्रेषु वै तदा । पुनः स्थानेषु प्राप्तेषु देवेषु च महत्सु च
तेव्हा दितीचे इतर पुत्रही नष्ट झाले आणि महान देव पुन्हा आपल्या-आपल्या स्थानांना प्राप्त झाले,
Verse 13
यज्ञेष्वेव प्रवृत्तेषु सर्वेषु धर्मकर्मसु । सुस्थेषु सर्वलोकेषु सा दितिर्दुःखपीडिता
यज्ञे सुरू झाले, सर्व धर्मकर्मे चालू होती आणि सर्व लोक सुख-शांतीत होते—तेव्हा दिती मात्र दुःखाने पीडित होती।
Verse 14
पुत्रशोकेन संतप्ता हाहाभूता विचेतना । भर्तारं सूर्यसंकाशं तपस्तेजः समन्वितम्
पुत्रशोकाने संतप्त, ‘हाय हाय’ करीत, जवळजवळ शुद्ध हरपून, सूर्यसमान तेजस्वी व तपस्तेजाने युक्त अशा पतीकडे ती गेली।
Verse 15
दातारं च महात्मानं भर्तारं कश्यपं तदा । भक्त्या प्रणम्य विप्रेन्द्र तमुवाच महामतिम्
तेव्हा तिने महात्मा, दाता व पती कश्यपाला भक्तीने प्रणाम करून, हे विप्रश्रेष्ठ, त्या महामतीला असे म्हणाली।
Verse 16
भगवन्नष्टपुत्राहं कृता देवेन चक्रिणा । दैतेया दानवाः सर्वे देवैश्चैव निपातिताः
हे भगवन्! चक्रधारी देवाने मला पुत्रहीन केले आहे; आणि सर्व दैत्य व दानवही देवांनीच निपात केले आहेत।
Verse 17
पुत्रशोकानलेनाहं संतप्ता मुनिसत्तम । ममानंदकरं पुत्रं सर्वतेजोहरं विभो
हे मुनिश्रेष्ठ! पुत्रशोकाच्या अग्नीने मी दग्ध होऊन संतप्त आहे. हे प्रभो! माझा आनंद देणारा पुत्र माझे सर्व तेज हरून गेला आहे।
Verse 18
सुबलं चारुसर्वांगं देवराजसमप्रभम् । बुद्धिमंतं सुसर्वज्ञं ज्ञातारं सर्वपंडितम्
तो अत्यंत बलवान, सर्वांगसुंदर व देवराजासारखा तेजस्वी होता; बुद्धिमान, खरोखर सर्वज्ञ, विवेकी ज्ञाता आणि सर्व पंडितांमध्ये श्रेष्ठ होता।
Verse 19
तपस्तेजः समायुक्तं सबलं चारुलक्षणम् । ब्रह्मण्यं ज्ञानवेत्तारं देवब्राह्मणपूजकम्
तो तपस्येच्या तेजाने युक्त, बलवान व शुभलक्षणांनी युक्त होता; ब्रह्मण्य, सत्यज्ञानाचा वेत्ता, देवपूजक आणि ब्राह्मणांचा पूजक-सन्मानकर्ता होता।
Verse 20
जेतारं सर्वलोकानां ममानंदकरं द्विज । सर्वलक्षणसंपन्नं पुत्रं मे देहि त्वं विभो
हे द्विज! सर्व लोकांना जिंकणारा, मला आनंद देणारा आणि सर्व शुभलक्षणांनी संपन्न असा पुत्र मला द्या, हे विभो।
Verse 21
एवमाकर्ण्य वै तस्याः कश्यपो वाक्यमुत्तमम् । कृपाविष्टमनास्तुष्टो दुःखिताया द्विजोत्तम
तिचे उत्तम वचन ऐकून द्विजोत्तम कश्यपांचे मन करुणेने भरले; तो संतुष्ट झाला, तरीही त्या दुःखित स्त्रीच्या शोकाने द्रवला।
Verse 22
तामुवाच महाभाग कृपणां दीनमानसाम् । तस्याः शिरसि संन्यस्य स्वहस्तं भावतत्परः
महाभागाने त्या दीनमनाच्या, कृपण स्त्रीला करुणाभावाने तिच्या शिरावर स्वतःचा हात ठेवून सांगितले।
Verse 23
इति श्रीपद्मपुराणे पंचपंचाशत्सहस्रसंहितायां भूमिखंडे बल । दैत्यवधोनाम त्रयोविंशोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीपद्मपुराणातील पंचपंचाशत्सहस्रसंहितेच्या भूमिखंडात ‘बल—दैत्यवध’ नावाचा तेवीसावा अध्याय समाप्त झाला।
Verse 24
तपस्तेपे निरालंबः साधयन्परमव्रतः । एतस्मिन्नंतरे सा तु दधार गर्भमुत्तमम्
कुठलाही आधार न घेता, परम व्रतावर स्थिर राहून त्याने तप केले; याच दरम्यान तिने गर्भात उत्तम संतान धारण केली।
Verse 25
सा दितिः सर्वधर्मज्ञा चारुकर्मा मनस्विनी । शतवर्षप्रमाणं सा शुचि स्वांता बभूव ह
ती दिती सर्वधर्मज्ञ, चारु आचरणी व दृढमनस्क होती. ती शंभर वर्षे पवित्र राहून अंतःकरणी शांत व निर्मळ राहिली.
Verse 26
तया वै जनितः पुत्रो ब्रह्मतेजः समन्वितः । अथ कश्यप आयातो हर्षेण महतान्वितः
तिच्यापासून ब्रह्मतेजाने युक्त असा पुत्र जन्मला. तेव्हा महान् हर्षाने परिपूर्ण कश्यप तेथे आले.
Verse 27
चकार नाम मेधावी तस्य पुत्रस्य सत्तमः । बलमित्यब्रवीत्पुत्रं नामतः सदृशो महान्
त्या मेधावी श्रेष्ठ पुरुषाने पुत्राचे नामकरण केले. त्याने पुत्राला ‘बल’ असे नाव दिले; तो महान बालक नावास अनुरूपच होता.
Verse 28
एवं नाम चकाराथ व्रतबंधं चकार सः । प्राह पुत्र महाभाग ब्रह्मचर्यं प्रसाधय
अशा रीतीने त्याने नामकरण केले आणि व्रतबंध (उपनयन) संस्कारही केला. मग तो म्हणाला—“हे महाभाग पुत्रा, ब्रह्मचर्य नीट साध.”
Verse 29
एवमेवं करिष्यामि तव वाक्यं द्विजोत्तम । वेदस्याध्ययनं कुर्यां ब्रह्मचर्येण सत्तम
तो म्हणाला—“होय, तसेच करीन; हे द्विजोत्तम, तुमचे वचन मी पाळीन. हे सत्तम, ब्रह्मचर्याने मी वेदाध्ययन करीन.”
Verse 30
एवं वर्षशतं साग्रं गतं तस्य तपस्यतः । मातुः समक्षमायातस्तपस्तेजः समन्वितः
अशा रीतीने तपश्चर्या करीत असता शंभर वर्षांहून थोडा अधिक काळ गेल्यावर तो तपोतेजाने युक्त होऊन आईसमोर आला।
Verse 31
तपोवीर्यमयं दिव्यं ब्रह्मचर्यं महात्मनः । दितिः पश्यति पुत्रस्य हर्षेण महतान्विता
महात्मा पुत्राचे तपोवीर्याने परिपूर्ण दिव्य ब्रह्मचर्य पाहून दिती महान आनंदाने भरून गेली।
Verse 32
तमुवाच महात्मानं बलं पुत्रं तपस्विनम् । मेधाविनं महात्मानं प्रज्ञाज्ञानविशारदम्
मग त्याने तपस्वी, मेधावी, महात्मा आणि प्रज्ञा-ज्ञानात निपुण अशा आपल्या पुत्र बलाला संबोधून म्हटले।
Verse 33
त्वयि जीवति मेधाविन्प्रजीवंति सुता मम । हिरण्यकशिपाद्यास्ते ये हताश्चक्रपाणिना
हे मेधावी! तू जिवंत असताना माझे पुत्रही जिवंत राहतील—हिरण्यकशिपु आदि, ज्यांना चक्रपाणि भगवंताने वध केले होते।
Verse 34
वैरं साधय मे वत्स जहि देवान्रिपून्रणे । सा दनुस्तमुवाचेदं बलं पुत्रं महाबलम्
“वत्सा! माझ्या वैराचा प्रतिशोध घे; रणात देवांना—आपल्या शत्रूंना—ठार कर.” असे म्हणून दनूने आपल्या महाबली पुत्र बलाला सांगितले।
Verse 35
आदाविंद्रं हि देवेंद्रं द्रुतं सूदय पुत्रक । पश्चाद्देवा निपात्यंतां ततो गरुडवाहनः
हे पुत्रा! प्रथम देवेंद्र इंद्रास शीघ्र पाडून दे. नंतर इतर देवांनाही पाडा; त्यानंतर गरुडवाहन (विष्णु) याच्यावर प्रहार कर.
Verse 36
तयोराकर्ण्य सा देवी अदितिः पतिदेवता । दुःखेन महताविष्टा पुत्रमिंद्रमभाषत
त्यांचे वचन ऐकून, पतीला देव मानणारी देवी अदिती महान दुःखाने व्याकुळ होऊन पुत्र इंद्रास बोलली.
Verse 37
दितिपुत्रो महाकायो वर्द्धते ब्रह्मतेजसा । देवानां हि वधार्थाय तपस्तेपे निरंजने
दितीचा महाकाय पुत्र ब्रह्मतेजाने वाढत आहे. देवांचा वध करण्याच्या हेतूने तो निर्मळ निर्जनात तप करीत आहे.
Verse 38
एवं जानीहि देवेश यदि क्षेममिहेच्छसि । एवमाकर्ण्य तद्वाक्यं स मातुः पाकशासनः
हे देवेश! येथे क्षेम इच्छित असशील तर असेच जाण. हे वचन ऐकून प्रतापी शक्र (इंद्र) मातृवचन मानू लागला.
Verse 39
चिंतामवाप दुःखेन महतीं देवराट्तदा । महाभयेन संत्रस्तश्चिंतयामास वै ततः
तेव्हा देवांचा राजा दुःखाने अतिशय चिंतेत पडला. महाभयाने त्रस्त होऊन पुढे काय करावे याचा विचार करू लागला.
Verse 40
कथमेनं हनिष्यामि देवधर्मविदूषकम् । इति निश्चित्य देवेशो बलस्य निधनं प्रति
“देवधर्म दूषित करणाऱ्या याला मी कसा वध करू?”—असा निश्चय करून देवेशाने बलाच्या निधनाचा संकल्प केला।
Verse 41
एकदा हि बलः सोपि संध्यार्थं सिंधुमाश्रितः । कृष्णाजिनेन दिव्येन दंडकाष्ठेन राजितः
एकदा तो बल संध्याकर्मासाठी सिंधू नदीकाठी गेला; दिव्य कृष्णाजिन व दंडकाष्ठाने तो शोभून दिसत होता।
Verse 42
अमलेनापि पुण्येन ब्रह्मचर्येण तेन सः । सागरस्योपकंठे तं संध्यासनमुपागतम्
त्याच्या निर्मळ पुण्य व ब्रह्मचर्याच्या प्रभावाने तो सागरकाठी संध्योपासनासाठी आसनावर जाऊन बसला।
Verse 43
जपमानं सुशांतं तं ददृशे पाकशासनः । वज्रेण तेन दिव्येन ताडितो दितिनंदनः
जपात तल्लीन व शांत असलेल्या त्याला पाकशासन (इंद्र) यांनी पाहिले; आणि दिव्य वज्राने दितीपुत्रावर प्रहार केला।
Verse 44
बलं निपतितं दृष्ट्वा गतसत्वं गतं भुवि । हर्षेण महताविष्टो देवराण्मुमुदे तदा
भूमीवर कोसळलेला बल—ज्याचे सामर्थ्य क्षीण व प्राण गेले—हे पाहून देवराज महान हर्षाने भरून त्या वेळी आनंदित झाला।
Verse 45
एवं निपात्य तं दैत्यं दितिनंदनमेव च । राज्यं चकार धर्मात्मा सुखेन पाकशासनः
अशा रीतीने दितीपुत्र त्या दैत्याचा नाश करून धर्मात्मा पाकशासन (इंद्र) सुखशांतीने राज्य करू लागला।