Adhyaya 21
The Sumanā Episode: Suvrata’s Childhood Devotion and All-Activity Remembrance of Hari
व्यासांनी ब्रह्मदेवांना सुव्रताचे संपूर्ण चरित्र विचारले. ब्रह्मा सांगतात—सुव्रताने गर्भात असतानाच नारायणाचे दर्शन घेतले; पुढे बालपणापासूनच त्याचा खेळही अखंड हरि-स्मरणरूप झाला. तो मित्रांना केशव, माधव, मधुसूदन अशा दिव्य नामांनी हाक मारतो, ताल-लयीने कृष्णकीर्तन करतो आणि स्तोत्रासारखी शरणागतीची वाणी उच्चारतो. हा अध्याय स्मरणाचे सार्वकालिक महत्त्व सांगतो—अभ्यास, हास्य, निद्रा, प्रवास, मंत्र, ज्ञान व सत्कर्म या सर्वांत हरि मनात ठेवावा. घरातील कृतीही पूजा बनते: अन्नाला विष्णुरूप मानून अर्पण करणे, आणि विश्रांतीही कृष्णचिंतनाने करणे. पुढे तीर्थवर्णन येते—सुव्रत वैडूर्य पर्वतावर सिद्धेश्वर-लिंगाजवळ निवास करतो व नर्मदेच्या दक्षिण तीरावर तपश्चर्या करतो; शैव पवित्रस्थानी वैष्णव भक्तीचा सुंदर संगम येथे दिसतो.
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । एकदा व्यास देवोऽसौ ब्रह्माणं जगतः पतिम् । सुव्रताख्यानकं सर्वं पप्रच्छातीव विस्मितः
सूत म्हणाले—एकदा दिव्य व्यासदेव अत्यंत विस्मित होऊन जगत्पती ब्रह्मदेवांना ‘सुव्रताख्यान’ हे सर्व कथानक विचारू लागले।
Verse 2
व्यास उवाच । लोकात्मंल्लोकविन्यास देवदेव महाप्रभो । सुव्रतस्याथ चरितं श्रोतुमिच्छामि सांप्रतम्
व्यास म्हणाले—हे लोकात्मा, हे लोकविन्यासकर्ता, हे देवदेव महाप्रभो! मला आता सुव्रताचे चरित्र व कृत्यकथा ऐकावयाची आहे।
Verse 3
ब्रह्मोवाच । पाराशर्यमहाभाग श्रूयतां पुण्यमुत्तमम् । सुव्रतस्य सुविप्रस्य तपश्चर्यासमन्वितम्
ब्रह्मदेव म्हणाले—हे महाभाग पाराशर्य! हे परम पुण्य व उत्तम आख्यान ऐक; तपश्चर्या व धर्मानुष्ठानयुक्त त्या श्रेष्ठ ब्राह्मण सुव्रताचे।
Verse 4
सुव्रतो नाम मेधावी बाल्यादपि स चिंतयन् । गर्भे नारायणं देवं दृष्टवान्पुरुषोत्तमम्
सुव्रत नावाचा एक मेधावी पुरुष होता; तो बाल्यापासूनच निरंतर भगवंताचे चिंतन करी. गर्भात असतानाच त्याने पुरुषोत्तम नारायणदेवांचे दर्शन घेतले।
Verse 5
स पूर्वकर्माभ्यासेन हरेर्ध्यानं गतस्तदा । शंखचक्रधरं देवं पद्मनाभं सुपुण्यदम्
तेव्हा पूर्वकर्माच्या अभ्यासबलाने तो हरिच्या ध्यानात लीन झाला—शंखचक्रधारी, पद्मनाभ, महापुण्यप्रद देवाचे ध्यान करू लागला।
Verse 6
ध्यायते चिंतयेत्सो हि गीते ज्ञाने प्रपाठने । एवं देवं हरिं ध्यायन्सदैव द्विजसत्तमः
गीते, ज्ञान-अध्ययन व प्रपाठाच्या वेळीही त्याने प्रभूचे ध्यान व चिंतन करावे. अशा रीतीने सदैव देव हरिचे स्मरण करणारा श्रेष्ठ द्विज निरंतर त्याच्यातच लीन राहतो.
Verse 7
क्रीडत्येवं सदा डिंभैः सार्द्धं च बालकोत्तमः । बालकानां स्वकं नाम हरेश्चैव महात्मनः
अशा प्रकारे तो श्रेष्ठ बालक नेहमी लहान मुलांसोबत खेळत असे. मुलांमध्ये त्याचे स्वतःचे नाव ‘हरी’ असेच उच्चारले जाई—तो महात्मा हरिनामानेच प्रसिद्ध होता.
Verse 8
चकार स हि मेधावी पुण्यात्मा पुण्यवत्सलः । समाह्वयति वै मित्रं हरेर्नाम्ना महामतिः
तो मेधावी, पुण्यात्मा व पुण्यकर्मप्रिय होता. त्या महामतीने ‘हरी’ या नामानेच आपल्या मित्राला हाक मारली.
Verse 9
भोभोः केशव एह्येहि एहि माधवचक्रधृक् । क्रीडस्व च मया सार्धं त्वमेव पुरुषोत्तम
“अरे केशवा, ये ये; ये माधवा, चक्रधारी। माझ्यासोबत खेळ; तूच पुरुषोत्तम आहेस.”
Verse 10
सममेवं प्रगंतव्यमावाभ्यां मधुसूदन । एवमेव समाह्वानं नामभिश्च हरेर्द्विजः
“हे मधुसूदना, आपण दोघांनीही अशाच रीतीने एकत्र पुढे जावे. त्याचप्रमाणे द्विजानेही हरिला त्याच्या नामांनी हाक देऊन आवाहन करावे.”
Verse 11
क्रीडने पठने हास्ये शयने गीतप्रेक्षणे । याने च ह्यासने ध्याने मंत्रे ज्ञाने सुकर्मसु
क्रीडेत, अध्ययनात, हास्यात, शयनेत, गीतश्रवण‑दर्शनात; प्रवासात, आसनात, ध्यानात; मंत्रात, ज्ञानात व सत्कर्मांत—सदा भगवंताचे स्मरण ठेवावे।
Verse 12
पश्यत्येवं वदत्येवं जगन्नाथं जनार्दनम् । स ध्यायते तमेकं हि विश्वनाथं महेश्वरम्
अशा रीतीने जगन्नाथ जनार्दनाचे दर्शन घेत व तसेच त्याचे नाम‑गुण गात, तो एकमेव विश्वनाथ महेश्वराचेच ध्यान करीतो।
Verse 13
तृणे काष्ठे च पाषाणे शुष्के सार्द्रे हि केशवम् । पश्यत्येवं स धर्मात्मा गोविंदं कमलेक्षणम्
गवतामध्ये, लाकडामध्ये व दगडामध्ये—कोरडे असो वा ओले—धर्मात्मा जन असा केशव, कमळनेत्र गोविंदाचे दर्शन घेतो।
Verse 14
आकाशे भूमिमध्ये तु पर्वतेषु वनेषु च । जले स्थले च पाषाणे जीवेष्वेव महामतिः
आकाशात व भूमीच्या अंतरात; पर्वतांत व वनांत; जलात व स्थलात; पाषाणात—आणि निश्चयच जीवांतही—ती महामती (परम तत्त्व) वसलेली आहे।
Verse 15
नृसिंहं पश्यते विप्रः सुव्रतः सुमनासुतः । बालक्रीडां समासाद्य रमत्येवं दिनेदिने
सुमनाचा पुत्र सुव्रत हा विप्र नरसिंहाचे दर्शन घेतो; आणि बालक्रीडा स्वीकारून तो दिवसेंदिवस अशाच रीतीने आनंदित राहतो।
Verse 16
गीतैश्च गायते कृष्णं सुरागैर्मधुराक्षरैः । तालैर्लयसमायुक्तैः सुस्वरैर्मूर्च्छनान्वितैः
ते मधुर अक्षरांनी व दिव्य रागांनी गीत गाऊन श्रीकृष्णाचे गान करतात; ताल-लययुक्त, सुस्वरांनी व मूर्च्छनांनी अलंकृत।
Verse 17
सुव्रत उवाच । ध्यायंति वेदविदुषः सततं सुरारिं यस्यांगमध्ये सकलं हि विश्वम् । योगेश्वरं सकलपापविनाशनं च व्रजामि शरणं मधुसूदनस्य
सुव्रत म्हणाला—मी मधुसूदनाची शरण घेतो; ज्यांचे वेदविद्वान सतत ध्यान करतात, जो देवशत्रूंचा शत्रू आहे, ज्याच्या अंगामध्ये समस्त विश्व वसते, जो योगेश्वर व सर्व पापांचा नाश करणारा आहे।
Verse 18
लोकेषु यो हि सकलेष्वनुवर्तते यो लोकाश्च यस्मिन्निवसंति सर्वे । दोषैर्विहीनमखिलैः परमेश्वरं तं तस्यैव पादयुगलं सततं नमामि
जो सर्व लोकांत व्याप्त आहे आणि ज्याच्यामध्ये सर्व लोक वास करतात, जो सर्व दोषांपासून रहित परमेश्वर आहे—त्याच्या त्या चरणयुगलाला मी सतत नमस्कार करतो।
Verse 19
नारायणं गुणनिधानमनंतवीर्यं वेदांतशुद्धमतयः प्रपठंति नित्यम् । संसारसागरमनंतमगाधदुर्गमुत्तारणार्थमखिलं शरणं प्रपद्ये
मी नारायणाची शरण घेतो—जो गुणनिधान व अनंत पराक्रमवान आहे; ज्यांचे वेदान्ताने शुद्ध झालेल्या बुद्धीचे जन नित्य पठण करतात। या अनंत, अगाध, दुर्गम संसारसागरातून पार उतरावयास मी सर्वथा त्याच्याच शरणास जातो।
Verse 20
योगींद्र मानससरोवरराजहंसं शुद्धं प्रभावमखिलं सततं हि यस्य । तस्यैव पादयुगलं विमलं विशालं दीनस्य मेऽसुररिपो कुरु तस्य रक्षाम्
हे योगींद्र, मानससरोवरातील राजहंसासमान! ज्याची अखिल, सततची प्रभा शुद्ध आहे—हे असुररिपो, मी दीन आहे; त्या निर्मळ, विशाल चरणयुगलाचे रक्षण करून माझे रक्षण कर।
Verse 21
इति श्रीपद्मपुराणे पंचपंचाशत्सहस्रसंहितायां भूमिखंडे ऐंद्रे सुमनोपाख्याने एकविंशोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीपद्मपुराणातील पंचपंचाशत्सहस्रसंहितेच्या भूमिखंडातील ऐंद्र-प्रकरणात ‘सुमनोपाख्यान’ नामक प्रसंगाचा एकविसावा अध्याय समाप्त झाला।
Verse 22
गायाम्यहं सुरसगीतकतालमानैः श्रीरंगमेकमनिशं भुवनस्य देवम् । अज्ञाननाशकमलं च दिनेशतुल्यमानंदकंदमखिलं महिमा समेतम्
देवगीताच्या ताल-लय-मात्रांसह मी अखंड श्रीरंग—भुवनांचा एकमेव देव—यांचे गान करतो; ज्यांची प्रभा सूर्यतुल्य, जे अज्ञानरूपी मलाचा नाश करतात, जे आनंदाचे मूळ आणि सर्व महिमांनी युक्त आहेत।
Verse 23
संपूर्णमेवममृतस्यकलानिधानं तं गीतकौशलमनन्यरसैः प्रगाये । युक्तं स्वयोगकरणैः परमार्थदृष्टिं विश्वं स पश्यति चराचरमेव नित्यम्
अशा प्रकारे अनन्य रसाने त्याचेच गान करावे—तो अमृतमय तत्त्वाच्या कलांचा पूर्ण निधी आणि पवित्र गीतकौशल्याचा स्वरूप आहे। स्वयोगसाधनांनी सम्यक् युक्त होऊन परमार्थदृष्टीने तो पुरुष नित्य चराचर असे संपूर्ण विश्व यथार्थ पाहतो।
Verse 24
पश्यंति नैव यमिहाथ सुपापलोकास्तं केशवं शरणमेवमुपैति नित्यम्
येथे जो असा नित्य केशवाचे शरणागमन करतो, त्याला महापापी लोकांनाही यम दिसत नाही।
Verse 25
कराभ्यां वाद्यमानस्तु तालं तालसमन्वितम् । गीतेनगायते कृष्णं बालकैः सह मोदते
दोन्ही हातांनी टाळ्या वाजवून ताल सांभाळत तो गीताने कृष्णाचे गान करतो आणि बालकांसह आनंद मानतो।
Verse 26
एवं क्रीडारतो नित्यं बालभावेन वै तदा । सुव्रतः सुमनापुत्रो विष्णुध्यानपरायणः
अशा रीतीने त्या वेळी सुमनेचा पुत्र सुव्रत बालभावाने नित्य क्रीडेत रमला, तरीही तो विष्णुध्यानात पूर्ण परायण होता।
Verse 27
क्रीडमानं प्राह माता सुव्रतं चारुलक्षणम् । भोजनं कुरु मे वत्स क्षुधा त्वां परिपीडयेत्
त्याला क्रीडा करताना पाहून आईने आपल्या सुसंस्कृत, सुंदरलक्षण सुव्रताला म्हटले— “बाळा, भोजन कर; भूक तुला त्रास देऊ नये।”
Verse 28
तामुवाच पुनः प्राज्ञः सुमना मातरं पुनः । महामृतेन तृप्तोस्मि हरिध्यानरसेन वै
मग प्राज्ञ सुमना पुन्हा आईला म्हणाला— “मी तृप्त आहे; हरिध्यानाच्या रसस्वरूप महामृतानेच संतुष्ट झालो आहे।”
Verse 29
भोजनासनमारूढो मिष्टमन्नं प्रपश्यति । इदमन्नं स्वयं विष्णुरात्मा ह्यन्नं समाश्रितः
भोजनासनावर बसून तो मधुर अन्न पाहतो. हे अन्न स्वयं विष्णु आहे; आत्माही अन्नाच्या आधारानेच स्थित आहे।
Verse 30
आत्मरूपेण यो विष्णुरनेनान्नेन तृप्यतु । क्षीरसागरसंवासो यस्यैव परिसंस्थितः
जो विष्णु येथे आत्मरूपाने स्थित आहेत, ते या अन्ननिवेदनाने तृप्त होवोत; ज्यांचे निवासस्थान क्षीरसागरात दृढपणे प्रतिष्ठित आहे।
Verse 31
जलेनानेन पुण्येन तृप्तिमायातु केशवः । तांबूलचंदनैर्गंधैरेभिः पुष्पैर्मनोहरैः
या पुण्य जल-अर्घ्याने केशव तृप्त होवोत; तांबूल व चंदनाच्या सुगंधीसह या मनोहर पुष्पांनीही ते संतुष्ट होवोत।
Verse 32
आत्मस्वरूपेण तृप्तस्तृप्तिमायातु केशवः । शयने याति धर्मात्मा तदा कृष्णं प्रचिंतयेत्
स्वस्वरूपात नित्य तृप्त असलेले केशव तृप्ती प्रदान करो; धर्मात्मा जेव्हा शय्येला जाईल, तेव्हा तो श्रीकृष्णाचे चिंतन करील।
Verse 33
योगनिद्रान्वितं कृष्णं तमहं शरणं गतः । भोजनाच्छादनेष्वेवमासने शयने द्विजः
योगनिद्रेत स्थित श्रीकृष्णाची मी शरण घेतली आहे; हे द्विज, भोजन-वस्त्र तसेच आसन-शयन यांतही अशाच शरणभावाने वागावे।
Verse 34
चिंतयेद्वासुदेवं तं तस्मै सर्वं प्रकल्पयेत् । तारुण्यं प्राप्य धर्मात्मा कामभोगान्विहाय वै
त्या वासुदेवाचे चिंतन करावे आणि सर्व काही त्यालाच अर्पण करावे; तारुण्य प्राप्त झाल्यावर धर्मात्म्याने निश्चयाने कामभोगांचा त्याग करावा।
Verse 35
स युक्तः केशवध्याने वैडूर्यपर्वतोत्तमे । यत्र सिद्धेश्वरं लिंगं वैष्णवं पापनाशनम्
केशवध्यानात तल्लीन होऊन तो उत्तम वैडूर्य पर्वतावर राहिला; तेथे वैष्णव, पापनाशक सिद्धेश्वर लिंग विराजमान आहे।
Verse 36
रुद्रमोंकारसंज्ञं च ध्यात्वा चैव महेश्वरम् । ब्रह्मणा वर्द्धितं देवं नर्मदादक्षिणे तटे
रुद्र-ॐकारसंज्ञ महेश्वराचे ध्यान करून, ब्रह्म्याने वर्धित त्या देवाचे नर्मदेच्या दक्षिण तीरावर पूजन करावे।
Verse 37
सिद्धेश्वरं समाश्रित्य तपोभावं व्यचिंतयत्
सिद्धेश्वराचा आश्रय घेऊन त्याने तपस्येचा भाव व अंतःसंकल्प मनात चिंतन केला।