Adhyaya 13

Verse 1

सोमशर्मोवाच । लक्षणं ब्रह्मचर्यस्य तन्मे विस्तरतो वद । कीदृशं ब्रह्मचर्यं च यदि जानासि भामिनि

सोमशर्मा म्हणाला— हे भामिनि! ब्रह्मचर्याचे लक्षण मला सविस्तर सांग; आणि तुला माहीत असल्यास ब्रह्मचर्य कसे असते तेही सांग.

Verse 2

नित्यं सत्ये रतिर्यस्य पुण्यात्मा तुष्टितां व्रजेत् । ऋतौ प्राप्ते व्रजेन्नारीं स्वीयां दोषविवर्जितः

ज्याचा आनंद नित्य सत्यात असतो तो पुण्यात्मा संतोष पावतो. योग्य ऋतु आल्यावर दोषरहित होऊन त्याने आपल्या पत्नीशीच संग करावा.

Verse 3

स्वकुलस्य सदाचारं कदानैव विमुंचति । एतदेव समाख्यातं गृहस्थस्य द्विजोत्तम

स्वकुलाचा सदाचार त्याने कधीही सोडू नये. हे द्विजोत्तम! हाच गृहस्थाचा मुख्य नियम सांगितला आहे.

Verse 4

ब्रह्मचर्यं मया प्रोक्तं गृहिणामुत्तमं किल । यतीनां तु प्रवक्ष्यामि तन्मे निगदतः शृणु

गृहस्थांसाठी उत्तम ब्रह्मचर्य मी सांगितले आहे. आता यतींसाठी (संन्याशांसाठी) ते सांगतो; माझे वचन ऐक.

Verse 5

दमसत्यसमायुक्तः पापाद्भीतस्तु सर्वदा । भार्यासंगं वर्जयित्वा ध्यानज्ञानप्रतिष्ठितः

जो दम व सत्याने युक्त असून सदैव पापाला भयभीत असतो, तो पत्नी-संग टाळून ध्यान व ज्ञानात दृढ प्रतिष्ठित राहतो.

Verse 6

यतीनां ब्रह्मचर्यं च समाख्यातं तवाग्रतः । तप एव प्रवक्ष्यामि तन्मेनिगदतः शृणु

हे प्रिय, यतींचे ब्रह्मचर्यव्रत मी तुझ्यासमोर आधीच सांगितले आहे. आता मी विशेषतः तपाचे वर्णन करीन; माझे म्हणणे लक्ष देऊन ऐक.

Verse 7

आचारेण प्रवर्तेत कामक्रोधविवर्जितः । प्राणिनामुपकाराय संस्थितौद्यमावृतः

मनुष्याने आचार-नियमांप्रमाणे वागावे, काम-क्रोधरहित होऊन. सर्व प्राण्यांच्या उपकारासाठी स्थिर राहून सतत प्रयत्नात रत व्हावे.

Verse 8

तप एवं समाख्यातं सत्यमेवं वदाम्यहम् । परद्रव्येष्वलोलुप्त्वं परस्त्रीषु तथैव च

असेच तप सांगितले आहे—हे मी सत्य म्हणून म्हणतो: परधनाविषयी लोभ न करणे आणि परस्त्रीविषयीही तसाच संयम ठेवणे.

Verse 9

दृष्ट्वा मतिर्न यस्य स्यात्स सत्यः परिकीर्तितः । दानमेव प्रवक्ष्यामि येन जीवंति मानवाः

जो (सत्य) पाहूनही ज्याची बुद्धी ढळत नाही तो सत्यवान म्हणून कीर्तिला जातो. आता मी दानाचेच वर्णन करीन, ज्यामुळे माणसे जगतात.

Verse 10

आत्मसौख्यं प्रतीच्छेद्यः स इहैव परत्र वा । अन्नस्यापि महादानं सुखस्यैव ध्रुवस्य वा

मनुष्याने आपले खरे कल्याण-सुख स्वीकारून त्याची साधना करावी—या लोकी किंवा परलोकी. अन्नाचे महादानही मुळात सुख देणारे, स्थिर व चिरस्थायी सुख देणारे मानले जाते.

Verse 11

ग्रासमात्रं तथा देयं क्षुधार्ताय न संशयः । दत्ते सति महत्पुण्यममृतं सोश्नुते सदा

क्षुधार्ताला एक घासभर अन्न जरी दिले तरी द्यावे—यात संशय नाही. दान केल्याने महान पुण्य होते आणि दाता सदैव अमृतफलाचा भागी होतो.

Verse 12

दिनेदिने प्रदातव्यं यथाविभवसंभवम् । तृणं शय्यां च वचनं गृहच्छायां सुशीतलाम्

दररोज आपल्या सामर्थ्यानुसार दान करावे—तृण जरी असो, शय्या असो, मधुर वचन असो, किंवा घराची शीतल छाया असो.

Verse 13

भूमिमापस्तथा चान्नं प्रियवाक्यमनुत्तमम् । आसनं वचनालापं कौटिल्येन विवर्जितम्

अतिथीस निवासस्थान, पाणी व अन्न द्यावे; अत्यंत प्रिय वचन बोलावे. आसन देऊन संवाद करावा—कपट व वाकडेपणा टाळून.

Verse 14

आत्मनो जीवनार्थाय नित्यमेव करोति यः । देवान्पितॄन्समभ्यर्च्य एवं दानं ददाति यः

जो आपल्या उपजीविकेसाठी नित्य कर्म करतो, आणि देव व पितरांची विधिपूर्वक पूजा करून असे दान देतो—तोच धन्य होय.

Verse 15

इहैव मोदते सो वै परत्र हि तथैव च । अवंध्यं दिवसं यो वै दानाध्ययनकर्मभिः

तो इहलोकी आनंदित होतो आणि परलोकीही तसाच; जो दान, अध्ययन व धर्मकर्मांनी आपला दिवस व्यर्थ जाऊ देत नाही.

Verse 16

प्रकुर्यान्मानुषो भूत्वा स देवो नात्र संशयः । नियमं च प्रवक्ष्यामि धर्मसाधनमुत्तमम्

जो मनुष्यत्व प्राप्त करून हे आचरतो, तो निःसंशय देवतुल्य होतो. आता मी धर्मसाधनाचा परम नियम सांगतो.

Verse 17

देवानां ब्राह्मणानां च पूजास्वभिरतो हि यः । नित्यं नियमसंयुक्तो दानव्रतेषु सुव्रत

जो देव व ब्राह्मणांच्या पूजेत सदैव रत असतो, नित्य नियमयुक्त असतो आणि दानव्रतांत दृढ असतो—तोच सुव्रती होय.

Verse 18

उपकारेषु पुण्येषु नियमोऽयं प्रकीर्तितः । क्षमारूपं प्रवक्ष्यामि श्रूयतां द्विजसत्तम

उपकाररूपी पुण्यकर्मांबाबत हा नियम सांगितला आहे. आता मी क्षमेचे स्वरूप सांगतो—हे द्विजश्रेष्ठ, ऐका.

Verse 19

पराक्रोशं हि संश्रुत्य ताडिते सति केनचित् । क्रोधं न चैव गच्छेत्तु ताडितो न हि ताडयेत्

कठोर शिवीगाळ ऐकूनही आणि कोणी मारले तरी क्रोध करू नये; कारण मार खाल्लेल्याने प्रतिघात करू नये.

Verse 20

सहिष्णुः स्यात्स धर्मात्मा नहि रागं प्रयाति च । समश्नाति परं सौख्यमिह चामुत्र वापि च

धर्मात्मा पुरुष सहिष्णु असावा; तो राग-आसक्तीत पडत नाही. तो इहलोकीही आणि परलोकीही परम सुख भोगतो.

Verse 21

एवं क्षमा समाख्याता शौचमेवं वदाम्यहम् । सबाह्याभ्यंतरे यो वै शुद्धो रागविवर्जितः

अशी क्षमा सांगितली; आता मी शौच (पवित्रता) सांगतो. जो बाह्य व आंतरिक दोन्ही प्रकारे शुद्ध असून राग-आसक्तिरहित आहे, तोच खरा शुद्ध होय.

Verse 22

स्नानाचमनकैरेव व्यवहारेण वर्तते । शौचमेवं समाख्यातमहिंसां तु वदाम्यहम्

स्नान, आचमन आणि व्यवहारातील शुद्धता यांद्वारे शौच टिकते. असे शौच सांगितले; आता मी अहिंसा सांगतो.

Verse 23

तृणमपि विना कार्यञ्छेत्तव्यं न विजानता । अहिंसानिरतो भूयाद्यथात्मनि तथापरे

गरज नसताना गवताची काडीही कापू नये—हे न जाणणाऱ्यानेही अहिंसेतच रत व्हावे; जसे स्वतःकडे तसेच परांकडे.

Verse 24

शांतिमेव प्रक्ष्यामि शांत्या सुखं समश्नुते । शांतिरेव प्रकर्तव्या क्लेशान्नैव परित्यजेत्

मी केवळ शांतीचाच उपदेश करतो; शांतीनेच सुख प्राप्त होते. शांतीच साधावी; क्लेशांतही तिला कधीही सोडू नये.

Verse 25

भूतवैरं विसृज्यैव मन एवं प्रकारयेत् । एवं शांतिः समाख्याता अस्तेयं तु वदाम्यहम्

सर्व भूतांप्रती वैर सोडून मन असेच घडवावे. अशी शांती सांगितली; आता मी अस्तेय (अचौर्य) सांगतो.

Verse 26

परस्वं नैव हर्तव्यं परजाया तथैव च । मनोभिर्वचनैः कायैर्मन एवं प्रकारयेत्

परधन कधीही हरू नये आणि परस्त्रीचेही उल्लंघन करू नये। मन, वाणी व देह—या तिन्हीने मनाला असेच आचरण करण्यास संयमित करावे।

Verse 27

दममेव प्रवक्ष्यामि तवाग्रे द्विजसत्तम । दमनादिंद्रियाणां वै मनसोपि विकारिणः

हे द्विजश्रेष्ठ! आता मी तुझ्यासमोर दम (आत्मसंयम) सांगतो. इंद्रियांचे दमन केल्याने विकारशील मनही वश होते.

Verse 28

औद्धत्यं नाशयेत्तेषां स चैतन्यो वशी तदा । शुश्रूषां तु प्रवक्ष्यामि धर्मशास्त्रेषु यादृशी

त्यांचा औद्धत्य (अहंकार) नष्ट करावा; तेव्हा तो चेतन, आत्मवशी पुरुष स्वतःचा स्वामी होतो. आता धर्मशास्त्रांत सांगितलेल्या शुश्रूषेचे (श्रद्धापूर्ण सेवेचे) स्वरूप मी सांगतो.

Verse 29

पूर्वाचार्यैर्यथा प्रोक्ता तामेवं प्रवदाम्यहम् । वाचा देहेन मनसा गुरुकार्यं प्रसाधयेत्

पूर्वाचार्यांनी जसे सांगितले तसेच मीही सांगतो. वाणी, देह आणि मन यांद्वारे गुरूचे कार्य साध्य करावे.

Verse 30

जायतेऽनुग्रहो यत्र शुश्रूषा सा निगद्यते । सांगो धर्मः समाख्यातस्तवाग्रे द्विजसत्तम

ज्या सेवेमुळे अनुग्रह प्राप्त होतो तिलाच शुश्रूषा म्हणतात. हे द्विजश्रेष्ठ! अशा प्रकारे मी तुझ्यासमोर साङ्ग धर्म (उपायांसह धर्म) सांगितला आहे.

Verse 31

अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि श्रोतुमिच्छसि यत्पते । ईदृशे चापि धर्मे तु वर्तते यो नरः सदा

हे स्वामी! तुम्हास ऐकावयास इच्छा असल्यास मी आणखी सांगतो—जो मनुष्य अशा धर्मात सदैव स्थिर राहतो.

Verse 32

संसारे तस्य संभूतिः पुनरेव न जायते । स्वर्गं गच्छति धर्मेण सत्यंसत्यं वदाम्यहम्

या संसारचक्रात त्याचा पुनर्जन्म होत नाही। धर्माच्या बळावर तो स्वर्गास जातो—मी सत्य, सत्य सांगतो.

Verse 33

एवं ज्ञात्वा महाप्राज्ञ धर्ममेव व्रजस्व हि । सर्वं हि प्राप्यते कांत यदसाध्यं महीतले

हे महाप्राज्ञ! हे जाणून निश्चयाने धर्मालाच शरण जा. हे प्रिय! सर्व काही प्राप्त होते—महीतलावर कोणते असाध्य आहे?

Verse 34

धर्मप्रसादतस्तस्मात्कुरु वाक्यं ममैव हि । भार्यायास्तुवचः श्रुत्वा सोमशर्मा सुबुद्धिमान्

म्हणून धर्मकृपेने माझेच वचन तसेच कर. पत्नीचे बोल ऐकून सुबुद्धिमान सोमशर्मा ते मान्य करू लागला.

Verse 35

पुनः प्रोवाच तां भार्यां सुमनां धर्मवादिनीम्

पुन्हा तो धर्मवाणी असलेल्या पत्नी सुमनाला म्हणाला.