Adhyaya 123

Verse 1

सिद्ध उवाच । श्रूयतामभिधास्यामि ज्ञानरूपं तवाग्रतः । ज्ञानस्य नास्ति वै देहो हस्तौ पादौ च चक्षुषी

सिद्ध म्हणाला—ऐका, तुमच्या समोर मी ज्ञानाचे स्वरूप सांगतो. ज्ञानाला देह नाही; ना हात, ना पाय, ना डोळे.

Verse 2

नासाकर्णौ न ज्ञानस्य नास्ति चैवास्थिसंग्रहः । केन दृष्टं तु वै ज्ञानं कानि लिंगानि तस्य वै

ज्ञानाला ना नाक आहे, ना कान; आणि हाडांचा सांगाडाही नाही. मग ज्ञान कशाने दिसते, आणि त्याची लक्षणे कोणती?

Verse 3

आकारैर्वर्जितं नित्यं सर्वं वेत्ति स सर्ववित् । दिवाप्रकाशकः सूर्यो रात्रौ प्रकाशयेच्छशी

जो नित्य निराकार आहे तो सर्व जाणतो; तोच सर्वज्ञ आहे. दिवसा सूर्य प्रकाश देतो आणि रात्री चंद्र प्रकाश देतो.

Verse 4

गृहं प्रकाशयेद्दीपो लोकमध्ये स्थिता अमी । तत्पदं केन वै धाम्ना दृश्यते शृणु सत्तम

जसा दीप घर उजळतो, तसे हे प्रकाश लोकामध्ये स्थित आहेत. आता ऐक, हे सत्पुरुषश्रेष्ठ—त्या परम पदाचे दर्शन कोणत्या तेजाने होते?

Verse 5

न विंदंति हि मूढास्ते मोहिता विष्णुमायया । कायमध्ये स्थितं ज्ञानं ध्यानदीप्तमनौपमम्

विष्णुमायेने मोहित झालेले ते मूढ ते जाणत नाहीत. देहामध्ये स्थित ते अनुपम ज्ञान ध्यानाने दीप्त होते.

Verse 6

तत्पदं तेन दृश्येत चंद्रसूर्यादिभिर्न च । हस्तपादौ विना ज्ञानमचक्षुः कर्णवर्जितम्

ते परम पद त्याच्याच द्वारा दिसते; चंद्र-सूर्यादिंनी नव्हे. ते ज्ञान हातपायांविना, नेत्रांविना व कर्णवर्जित आहे.

Verse 7

तस्य सर्वत्र गतिरस्ति सर्वं गृह्णाति पश्यति । सर्वमाघ्राति विप्रेंद्र शृणोत्येवं न संशयः

त्याची गती सर्वत्र आहे; तो सर्व ग्रहण करतो व सर्व पाहतो. हे विप्रेंद्र, तो सर्व वास घेतो आणि तसेच सर्व ऐकतो—यात संशय नाही.

Verse 8

नास्ति ज्ञानसमो दीपः सर्वांधकारनाशने । स्वर्गे भूमौ च पाताले स्थाने स्थाने च दृश्यते

सर्व अंधकाराचा नाश करणारा ज्ञानासारखा दीप दुसरा नाही। तो स्वर्गात, पृथ्वीवर आणि पाताळात—प्रत्येक ठिकाणी—दिसून येतो।

Verse 9

कायमध्ये स्थितं ज्ञानं न विंदंति कुबुद्धयः । ज्ञानस्थानं प्रवक्ष्यामि यस्माज्ज्ञानं प्रजायते

ज्ञान देहाच्या आतच स्थित आहे; पण कुविचारी लोक ते शोधू शकत नाहीत। ज्या स्थानातून खरे ज्ञान उत्पन्न होते, ते ज्ञानस्थान मी सांगतो।

Verse 10

प्राणिनां हृदये नित्यं निहितं सर्वदा द्विज । कामादीन्सुमहाभोगान्महामोहादिकांस्तथा

हे द्विजा! प्राण्यांच्या हृदयात सदैव कामादी—महाभोग—आणि तसेच महामोह इत्यादी अवस्था नित्य निहित असतात।

Verse 11

विवेकवह्निना सर्वान्दिधक्षति सदैव यः । सर्वशांतिमयोभूत्वा इंद्रियार्थं प्रमर्द्दयेत्

जो विवेकाच्या अग्निने सर्व काही सदैव जाळून टाकतो, तो पूर्ण शांतीस्वरूप होऊन इंद्रियांचे विषय दडपून टाकावा।

Verse 12

ततस्तु जायते ज्ञानं सर्वतत्त्वार्थदर्शकम् । तत्त्वमूलमिदं ज्ञानं निर्मलं सर्वदर्शकम्

मग असे ज्ञान उत्पन्न होते जे सर्व तत्त्वांचा अर्थ दाखवते। तत्त्वमूल असलेले हे ज्ञान निर्मळ असून सर्वत्र प्रकाश पसरवणारे आहे।

Verse 13

तस्माच्छांतिं कुरुष्व त्वं सर्वसौख्यप्रवर्द्धिनीम् । समः शत्रौ च मित्रे च यथात्मनि तथापरे

म्हणून तू शांतीचा अभ्यास कर, जी सर्व सुखांची वृद्धी करणारी आहे। शत्रू व मित्र यांच्याविषयी समभाव ठेव, आणि जसा स्वतःकडे तसा इतरांकडेही पाहा।

Verse 14

भव स्वनियतो नित्यं जिताहारो जितेंद्रियः । मैत्रं नैव प्रकर्तव्यं वैरं दूरे परित्यजेत्

नेहमी स्वनियंत्रित राहा; आहारावर संयम ठेवून इंद्रिये जिंक. घाईघाईने मैत्री-घनिष्ठता करू नकोस, आणि वैरभाव दूरच टाकून दे।

Verse 15

निःसंगो निःस्पृहो भूत्वा एकांतस्थानमाश्रितः । सर्वप्रकाशको ज्ञानी सर्वदर्शी भविष्यसि

आसक्तिरहित व स्पृहाहीन होऊन एकांतस्थानी आश्रय घे. मग तू सर्वांना प्रकाश देणारा ज्ञानी आणि सर्वदर्शी प्राज्ञ होशील।

Verse 16

एकस्थानस्थितो वत्स त्रैलोक्ये यद्भविष्यति । वृत्तांतं वेत्स्यसि त्वं तु मत्प्रसादान्न संशयः

वत्सा, एकाच ठिकाणी स्थिर राहून त्रैलोक्यात जे काही घडणार आहे त्याचा वृत्तांत तू जाणशील. माझ्या प्रसादाने तू सर्व जाणशील—यात संशय नाही।

Verse 17

कुंजल उवाच । सिद्धेन तेन मे विप्र ज्ञानरूपं प्रकाशितम् । तस्य वाक्ये स्थितो नित्यं तद्भावेनापि भावितः

कुंजल म्हणाला—हे विप्र, त्या सिद्ध महात्म्यामुळे मला ज्ञानाचे सत्य स्वरूप प्रकाशित झाले. मी नित्य त्याच्या वचनात स्थित राहिलो, आणि त्याच्या भावानेही भावित झालो।

Verse 18

त्रैलोक्ये वर्त्तते यद्यदेकस्थाने स्थितो ह्यहम् । तत्तदेव प्रजानामि प्रसादात्तस्य सद्गुरोः

मी एकाच ठिकाणी स्थित असूनही त्रैलोक्यात जे जे घडते ते सर्व तस्सेच जाणतो—त्या सद्गुरूच्या प्रसादाने।

Verse 19

एतत्ते सर्वमाख्यातमात्मवृत्तांतमेव हि । अन्यत्किं ते प्रवक्ष्यामि तद्ब्रूहि द्विजसत्तम

हे सर्व तुला सांगितले—हा माझ्याच वृत्तान्ताचा निवेदन आहे. आता तुला आणखी काय सांगू? सांग, हे द्विजश्रेष्ठा।

Verse 20

च्यवन उवाच । कीरयोनिं कथं प्राप्तो भवाञ्ज्ञानवतां वरः । तन्मे त्वं कारणं ब्रूहि सर्वसंदेहनाशनम्

च्यवन म्हणाले—हे ज्ञानवतां वर! आपण शुकयोनीत कसे प्राप्त झालात? त्याचे कारण मला सांगा, जे सर्व संशय नष्ट करील।

Verse 21

कुंजल उवाच । संसर्गाज्जायते पापं संसर्गात्पुण्यमेव हि । तस्माद्विवर्जयेच्छुद्धो भव्यं विरुद्धमेव च

कुंजल म्हणाले—संगतीने पाप जन्मते, संगतीनेच पुण्यही होते. म्हणून शुद्धचित्ताने अयोग्य व धर्मविरुद्ध संग टाळावा।

Verse 22

लुब्धकेनापि पापेन केनाप्येकः शुकः शिशुः । बंधयित्वा समानीतो विक्रयार्थं समुद्यतः

एका पापी लुब्धकाने एकच शुकपिल्लू बांधून पकडले, सोबत आणले आणि विक्रीसाठी निघाला।

Verse 23

चाटुकांर सुरूपं तं पटुवाक्यं समीक्ष्य च । गृहीतो ब्राह्मणैकेन मम प्रीत्या समर्पितः

त्याची चाटुकारिता, देखणे रूप आणि पटुवाणी पाहून एका ब्राह्मणाने त्याला स्वीकारले आणि माझ्यावरच्या प्रेमाने तो मला अर्पण केला।

Verse 24

ज्ञानध्यानस्थितो नित्यमहमेव द्विजोत्तम । समे बालस्वभावेन कौतुकात्करसंस्थितः

हे द्विजोत्तम! मी नित्य ज्ञान-ध्यानात स्थित असतो; समभूमीवर बालस्वभावाने, केवळ कौतुकाने, हातावरच स्थिर राहतो.

Verse 25

तस्य कौतुकवाक्यैर्वा मुग्धोऽहं द्विजसत्तम । शुकस्य पुत्ररूपस्य नित्यं तत्परमानसः

हे द्विजसत्तम! त्याच्या कौतुकपूर्ण वचनांनी मी मोहित झालो; आणि शुकाच्या पुत्ररूपाने प्रकटलेल्या त्याच्यावर माझे मन नित्य एकाग्र राहिले.

Verse 26

मामेवं वदते सोपि ताततातेति आस्यताम् । स्नातुं गच्छ महाभाग देवमर्चय सांप्रतम्

मी असे बोलत असतानाच तोही म्हणाला—“तात, तात, बसा.” मग म्हणाला—“महाभाग! आता स्नानास जा आणि त्वरित देवाचे अर्चन कर.”

Verse 27

इत्यादिचाटुकैर्वाक्यैर्मामेवं परिभाषयेत् । तस्यवाक्यविनोदेन विस्मृतं ज्ञानमुत्तमम्

अशा प्रकारच्या चाटुकार वचनांनी तो मला असेच बोलत असे; आणि त्याच्या वाणीच्या विनोदामुळे माझे उत्तम ज्ञानही विसरले गेले.

Verse 28

पुष्पार्थं फलभोगार्थं गतोहं वनमेव च । नीतः शुको बिडालेन मम दुःखस्य हेतवे

पुष्पांसाठी व फळांचा आस्वाद घेण्यासाठी मी वनात गेलो; पण मांजराने तो पोपट नेला—आणि तेच माझ्या दुःखाचे कारण झाले.

Verse 29

मम संसर्गिभिः सर्वैर्वयस्यैः साधुचारिभिः । बिडालेन हतः पक्षी तेनैव भक्षितो हि सः

माझ्या सर्व संगती—सदाचारी मित्रां—समोर मांजराने त्या पक्ष्याला मारले, आणि त्याच मांजराने त्याला खाल्लेही.

Verse 30

श्रुत्वा मृत्युं गतं विप्र शुकं तं चाटुकारकम् । महता दुःखभावेन असुखेनातिदुःखितः

हे विप्र! चाटुकार शुकाचा मृत्यू झाला हे ऐकून तो महान शोकभावाने व गहन असुखाने अत्यंत दुःखी झाला.

Verse 31

तस्य दुःखेन मुग्धोस्मि तीव्रेणापि सुपीडितः । महता मोहजालेन बद्धोऽहं द्विजपुंगव

त्याच्या दुःखाने मी मोहग्रस्त झालो असून त्याच्या तीव्रतेने फार पीडित आहे. हे द्विजपुंगव! मी महान मोहजाळ्यात बांधला गेलो आहे.

Verse 32

प्रालपं रामचंद्रेति शुकराजेति पंडित । श्लोकराजेति तं विप्र मोहाच्चलितमानसः

मोहाने चंचल झालेल्या मनाने तो प्रलाप करू लागला—“रामचंद्र!” “शुकराज!” आणि हे पंडित विप्र! त्याला “श्लोकराज” असेही म्हणू लागला.

Verse 33

ततोऽहं दुःखसंतप्तः संजातः स्वेनकर्मणा । वियोगेनापि विप्रेंद्र शुकस्य शृणु सांप्रतम्

तेव्हा मी स्वकर्मामुळे या अवस्थेस येऊन दुःखाने दग्ध झालो। हे विप्रेंद्र, आता शुकाच्या वियोगाची कथाही ऐका.

Verse 34

विस्मृतं तन्मया ज्ञानं सिद्धेनापि प्रकाशितम् । संस्मरञ्छोकसंतप्तस्तं शुकं चाटुकारकम्

सिद्ध मुनींनी प्रकट केलेले ते ज्ञानही माझ्याकडून विसरले गेले। त्या चाटुकार शुकाचे स्मरण होताच मी शोकाने दग्ध होतो.

Verse 35

वत्सवत्सेति नित्यं वै प्रलपञ्छृणु भार्गव । गद्यपद्यमयैर्वाक्यैः संस्कृताक्षरसंयुतैः

हे भार्गव, त्याला नित्य ‘वत्स, वत्स’ असे बडबडताना ऐका—गद्य-पद्यरूप वाक्यांनी, संस्कृत अक्षरांनी सुशोभित.

Verse 36

त्वां विना कश्च मां वत्स बोधयिष्यति सांप्रतम् । कथाभिस्तु विचित्राभिः पक्षिराजप्रसाद्य माम्

हे वत्सा, तुझ्याविना या क्षणी मला कोण बोध देईल? हे पक्षिराजा, विचित्र कथांनी मला प्रसन्न करून कृपा कर.

Verse 37

अस्मिन्सुनिर्जनोद्याने विहाय क्व गतो भवान् । केन दोषेण लिप्तोस्मि तन्मे कथय सांप्रतम्

या अतिनिर्जन उद्यानात मला सोडून तू कुठे गेलास? मी कोणत्या दोषाने लिप्त आहे, ते मला आत्ताच सांग.

Verse 38

एवंविधैरहं वाक्यैः करुणैस्तैस्तु मोहितः । एवमादि प्रलप्याहं शोकेनापि सुपीडितः

अशा करुण वचनांनी मी मोहून गेलो। असेच विलाप करीत मी शोकाने अत्यंत पीडित झालो।

Verse 39

मृतोहं तेन मोहेन तद्भावेनापि मोहितः । मरणे यादृशो भावो मतिश्चासीच्च यादृशी

त्या मोहामुळे मी जणू मृत झालो, आणि त्याच भावाने पुन्हा मोहित झालो. मरणकाळी जसा भाव होता, तशीच माझी मती व वृत्ती झाली.

Verse 40

तादृशेनापि भावेन जातोऽहं द्विजसत्तम । गर्भवासो मया प्राप्तो ज्ञानस्मृतिविधायकः

हे द्विजश्रेष्ठ! अशाच भावाने माझा जन्म झाला, आणि मला गर्भवास प्राप्त झाला—जो ज्ञान व स्मृती देणारा आहे.

Verse 41

स्मृतं पूर्वकृतं कर्म स्वयमेव विचेष्टितम् । मया पापेन मूढेन किं कृतं ह्यकृतात्मना

मी पूर्वी केलेले कर्म आठवले—जे मी स्वतः जाणूनबुजून केले होते. मी पापी व मूढ, असंयमी आत्मा, काय करून बसलो!

Verse 42

गर्भयोगसमारूढः पुनस्तं चिंतयाम्यहम् । तेन मे निर्मलं ज्ञानं जातं वै सर्वदर्शकम्

गर्भयोगात पुन्हा स्थित होऊन मी त्या प्रभूचे पुनः चिंतन करतो. त्यातून माझ्यात निर्मळ, सर्वदर्शी ज्ञान उत्पन्न झाले आहे.

Verse 43

गुरोस्तस्य प्रसादाच्च प्राप्तं वै ज्ञानमुत्तमम् । तस्यवाक्योदकैः स्वच्छैः कायस्य मलमेव च

त्या गुरूच्या कृपेने खरोखरच परम ज्ञान प्राप्त होते; आणि गुरूंच्या स्वच्छ जलासारख्या वचनांनी देहाचा मलही जणू धुऊन जातो।

Verse 44

सबाह्याभ्यंतरं विप्र क्षालितं निर्मलं कृतम् । तिर्यक्त्वं च मया प्राप्तं शुकजातिसमुद्भवम्

हे विप्र! मी बाहेरून व आतून धुतला जाऊन निर्मळ झालो; आणि शुकजातीपासून उत्पन्न होणारे तिर्यक्-योनीचे (पशु) जन्मही मला प्राप्त झाले।

Verse 45

शुकस्य ध्यानभावेन मरणे समुपस्थिते । तस्मिन्काले मृतो विप्र तद्भावेनापि भावितः

शुकाच्या ध्यानभावामुळे जेव्हा मृत्यु जवळ आली, तेव्हा त्याच क्षणी तो विप्र देहत्याग करून गेला; आणि त्याचे चित्त त्या भावानेच पूर्ण संस्कारित झाले होते।

Verse 46

तादृशोऽस्मि पुनर्जातः शुकरूपो महीतले । मरणे यादृशो भावः प्राणिनां परिजायते

त्याच प्रकारे मी पृथ्वीवर शूकररूपाने पुन्हा जन्मलो; कारण प्राण्यांच्या मरणकाळी जसा भाव उत्पन्न होतो, तसाच पुढील जन्म घडतो।

Verse 47

तादृशाः स्युस्तु सत्वास्ते तद्रूपास्तत्परायणाः । तद्गुणास्तत्स्वरूपास्ते भावभूता भवंति हि

ते सत्त्व त्या (ध्येय) प्रमाणेच होतात—त्याच रूपाचे, त्याच्यात परायण; त्याचेच गुण व स्वरूप धारण करणारे; आणि त्या भावानेच घडलेले होऊन निश्चयाने त्याच अवस्थेत स्थित होतात।

Verse 48

मृत्यकालस्य विप्रेंद्र भावेनापि न संशयः । अतुलं प्राप्तवाञ्ज्ञानमहमत्र महामते

हे विप्रश्रेष्ठा! मृत्युकाळाविषयी अंतःकरणातही संशय उरत नाही। हे महामते! येथे मी अतुल ज्ञान प्राप्त केले आहे।

Verse 49

तेन सर्वं विपश्यामि यद्भूतं यद्भविष्यति । वर्तमानं महाप्राज्ञ ज्ञानेनापि महामते

त्या (ज्ञानशक्ती) मुळे मी सर्व स्पष्ट पाहतो—जे झाले, जे होणार आणि जे वर्तमान आहे। हे महाप्राज्ञ, हे महामते! ज्ञानानेच हे सर्व।

Verse 50

सर्वं विदाम्यहं ह्यत्र संस्थितोपि न संशयः । तारणाय मनुष्याणां संसारे परिवर्तताम्

मी येथे स्थित असलो तरी सर्व काही जाणतो—यात संशय नाही। संसारात फिरणाऱ्या मनुष्यांच्या तारणासाठी मी असे करतो।

Verse 51

नास्ति तीर्थं गुरुसमं बंधच्छेदकरं द्विज । एतत्ते सर्वमाख्यातं शृणु भार्गवनंदन

हे द्विजा! बंधच्छेद करणाऱ्या गुरूसमान दुसरे तीर्थ नाही। हे सर्व तुला सांगितले; आता ऐक, हे भार्गवनंदना!

Verse 52

यत्त्वया पृच्छितं विप्र तत्ते सर्वं प्रकाशितम् । स्थलजाच्चोदकात्सर्वं बाह्यं मलं प्रणश्यति

हे विप्रा! तू जे विचारलेस ते सर्व तुला स्पष्ट केले आहे। पाण्याने स्थलस्पर्शादि सर्व बाह्य मल नष्ट होतो।

Verse 53

जन्मांतरकृतान्पापान्गुरुतीर्थं प्रणाशयेत् । संसारतारणायैव जंगमं तीर्थमुत्तमम्

गुरु-तीर्थ पूर्वजन्मी केलेली पापे नष्ट करते. आणि संसारातून तारण्यासाठी हे जंगम (जीवंत) तीर्थच सर्वोत्तम आहे.

Verse 54

विष्णुरुवाच । शुक एवं महाप्राज्ञश्च्यवनाय महात्मने । तत्त्वं प्रकाशयित्वा तु विरराम नृपोत्तम

विष्णू म्हणाले: हे नृपोत्तम! महाप्राज्ञ शुकांनी महात्मा च्यवनांना तत्त्व प्रकट करून मग मौन धारण केले.

Verse 55

एतत्ते सर्वमाख्यातं जंगमं तीर्थमुत्तमम् । वरं वरय भद्रं ते यत्ते मनसि वर्त्तते

हे जंगम, सर्वोत्तम तीर्थ—याविषयी सर्व काही तुला सांगितले. आता वर माग; तुझे कल्याण होवो—जे तुझ्या मनात आहे तेच.

Verse 56

वेन उवाच । नाहं राज्यस्य कामार्थी नान्यत्किंचित्प्रकामये । सदेहो गंतुमिच्छामि तव कायं जनार्दन

वेन म्हणाला: मला राज्याची इच्छा नाही, अन्य काहीही मी मागत नाही. हे जनार्दन! देहासहित तुझ्या दिव्य स्वरूपात प्रवेश करावयास मी इच्छितो.

Verse 57

एवं वरमहं मन्ये यदि दातुमिहेच्छसि । विष्णुरुवाच । यज त्वमश्वमेधेन राजसूयेन भूपते

तू येथे द्यावयास इच्छित असशील तर हाच वर मला योग्य वाटतो. विष्णू म्हणाले: हे भूपते! तू अश्वमेध व राजसूय यज्ञ कर.

Verse 58

गो भू स्वर्णाम्बुधान्यानां कुरु दानं महामते । दानान्नश्यति वै पापं ब्रह्मवध्यादिघोरकम्

हे महामते! गाय, भूमी, सुवर्ण, जल व धान्य यांचे दान कर. अशा दानाने ब्रह्महत्या इत्यादी घोर पापही निःसंशय नष्ट होते.

Verse 59

चतुर्वर्गस्तु दानेन सिद्ध्यत्येव न संशयः । तस्माद्दानं प्रकर्तव्यं मामुद्दिश्य च भूपते

दानाने धर्म, अर्थ, काम व मोक्ष हे चारही पुरुषार्थ सिद्ध होतात, यात संशय नाही. म्हणून हे भूपते, मला उद्देशून दान करावे.

Verse 60

यादृशेनापि भावेन मामुद्दिश्य ददाति यः । तादृशं तस्य वै भावं सत्यमेवं करोम्यहम्

जो कोणी ज्या भावाने मला उद्देशून दान देतो, त्याच्या त्या भावानुसार फळ मी खरे करून देतो.

Verse 61

ऋषीणां दर्शनात्स्पर्शाद्भ्रष्टस्ते पापसंचयः । आगमिष्यसि यज्ञांते मम देहं न संशयः

ऋषींच्या दर्शनाने व स्पर्शाने तुझा साठलेला पापसंचय नष्ट झाला आहे. यज्ञाच्या शेवटी तू माझ्या धामास/स्वरूपास प्राप्त होशील—संशय नाही.

Verse 62

एवमाभाष्य तं वेनमंतर्द्धानं गतो हरिः

वेनाला असे बोलून हरि (विष्णू) अंतर्धान पावले.