Adhyaya 122

Verse 1

विष्णुरुवाच । कुंजलो धर्मपक्षी स इत्युक्त्वा तान्सुतान्प्रति । विरराम महाप्राज्ञः किंचिन्नोवाच तान्प्रति

विष्णु म्हणाले—पुत्रांना असे सांगून की “कुंजल हा धर्मरूपी पंखांचा पक्षी आहे,” तो महाप्राज्ञ शांत झाला आणि त्यांच्याशी पुढे काहीच बोलला नाही.

Verse 2

वटाधःस्थो द्विजश्रेष्ठस्तमुवाच महाशुकम् । को भवान्धर्मवक्ता हि पक्षिरूपेण वर्तते

वडाच्या झाडाखाली बसलेल्या द्विजश्रेष्ठाने महाशुकाला म्हटले— “आपण कोण? धर्मवक्ता असूनही पक्षिरूपाने कसे फिरता?”

Verse 3

किं वा देवोऽथ गंधर्वः किं वा विद्याधरो भवान् । कस्य शापादिमां प्राप्तो योनिं कीरस्य पातकीम्

आपण देव आहात का, गंधर्व की विद्याधर? कोणाच्या शापामुळे आपण पोपटाच्या या पापमय योनीत पडला आहात?

Verse 4

कस्मात्ते ईदृशं ज्ञानं वर्ततेऽतीद्रियं शुक । सुपुण्यस्य तु कस्यापि कस्य वै तपसः फलम्

हे शुक! तुला असे इंद्रियांपलीकडचे अद्भुत ज्ञान कशामुळे आहे? हे कोणाच्या महान पुण्याचे प्रसाद आहे, आणि कोणत्या तपाचे फल आहे?

Verse 5

किं वा च्छन्नेन रूपेण अनेनापि महामते । कस्त्वं सिद्धोऽसि देवो वा तन्मे कथय कारणम्

किंवा, हे महामते! आपण या लपविलेल्या रूपात का वावरता? आपण कोण—सिद्ध की देव? याचे कारण मला सांगा।

Verse 6

कुंजल उवाच । भोः सिद्ध त्वामहं जाने कुलं ते गोत्रमुत्तमम् । विद्यां तपःप्रभावं च यस्माद्भ्रमसि मेदिनीम्

कुञ्जल म्हणाला— “हे सिद्ध! मी तुम्हाला ओळखतो; तुमचे कुल आणि उत्तम गोत्र मला माहीत आहे. तुमची विद्या व तपःप्रभावही मला ठाऊक आहे, ज्याच्या बळावर तुम्ही पृथ्वीवर भ्रमण करता।”

Verse 7

सर्वं विप्र प्रवक्ष्यामि स्वागतं तव सुव्रत । उपविश्यासने पुण्ये छायामाश्रयशीतलाम्

हे विप्र, मी तुला सर्व काही सांगीन. हे सुव्रत, तुझे स्वागत आहे. या पुण्य आसनावर बस आणि शीतल छायेत आश्रय घे.

Verse 8

अव्यक्तप्रभवो ब्रह्मा तस्माज्जज्ञे प्रजापतिः । ब्राह्मणस्तु गुणैर्युक्तो भृगुर्ब्रह्मसमो द्विजः

अव्यक्तातून ब्रह्मा प्रकट झाले; त्यांच्यापासून प्रजापती उत्पन्न झाला. आणि गुणयुक्त ब्राह्मण भृगु—द्विज—ब्रह्मासमान होता.

Verse 9

भार्गवो नाम तस्यासीत्सर्वधर्मार्थतत्ववित् । तस्यान्वये भवान्विप्र च्यवनः ख्यातिमान्भुवि

त्याचा पुत्र ‘भार्गव’ नावाचा होता, जो सर्व धर्म व अर्थाचे तत्त्व जाणणारा होता. त्याच वंशात, हे विप्र, तू पृथ्वीवर ख्यातनाम च्यवन आहेस.

Verse 10

नाहं देवो न गंधर्वो नाहं विद्याधरः पुनः । योहं विप्र प्रवक्ष्यामि तन्मे निगदतः शृणु

मी ना देव आहे, ना गंधर्व, आणि ना विद्याधरही. हे विप्र, मी कोण आहे ते सांगतो—माझे वचन ऐक.

Verse 11

कश्यपस्य कुले जातः कश्चिद्ब्राह्मणसत्तमः । वेदवेदांगतत्त्वज्ञः सर्वकर्मप्रकाशकः

कश्यपाच्या कुळात एक श्रेष्ठ ब्राह्मण जन्मला—जो वेद व वेदांगांचे तत्त्व जाणणारा आणि सर्व कर्मांचा प्रकाश करणारा होता.

Verse 12

विद्याधरेति विख्यातः कुलशीलगुणैर्युतः । राजमानः श्रिया विप्र आचारैस्तपसा तदा

तो ‘विद्याधर’ या नावाने विख्यात होता; उत्तम कुल, शील व गुणांनी युक्त होता. हे विप्र, त्या वेळी तो श्रीसमृद्धीने, सदाचाराने व तपश्चर्येने तेजस्वी होता.

Verse 13

संबभूवुः सुतास्तस्य विद्याधरस्य ते त्रयः । वसुशर्मा नामशर्मा धर्मशर्मा च ते त्रयः

त्या विद्याधरास तीन पुत्र झाले—वसुशर्मा, नामशर्मा आणि धर्मशर्मा; हेच ते तिघे.

Verse 14

तेषामहं धर्मशर्मा कनिष्ठो गुणवर्जितः । वसुशर्मा मम भ्राता वेदशास्त्रार्थकोविदः

त्यांच्यात मी धर्मशर्मा, धाकटा, गुणहीन आहे. माझा भाऊ वसुशर्मा वेद-शास्त्रांच्या अर्थाचा जाणकार आहे.

Verse 15

आचारेण सुसंपन्नो विद्यादिसुगुणैः पुनः । नामशर्मा महाप्राज्ञस्तद्वच्चासीद्गुणाधिकः

नामशर्मा सदाचाराने संपन्न, विद्या इत्यादी उत्तम गुणांनी युक्त, महाप्राज्ञ होता; आणि दुसराही तसाच, गुणांनी अधिक श्रेष्ठ होता.

Verse 16

अहमेको महामूर्खः संजातः शृणु सत्तम । विद्यानामुत्तमं विप्र भावमर्थं शुभं कदा

मी एकटाच महामूर्ख झालो आहे—हे सत्तम, ऐका. हे विप्र, विद्यांमध्ये सर्वोत्तम असा शुभ भावार्थ व तत्त्व मी कधी प्राप्त करीन?

Verse 17

न शृणोमि न वै यामि गुरुगेहमनुत्तमम् । ततस्तु जनको मे तु मामेवं परिचिंतयेत्

मी न ऐकतो, नच त्या अनुपम गुरु-गृहास जातो; म्हणून माझा पिता माझ्याविषयी असेच चिंतन करीत असेल.

Verse 18

धर्मशर्मेति पुत्रस्य नामास्य तु निरर्थकम् । संजातः क्षितिमध्ये तु न विद्वान्मे गुणाकरः

माझ्या पुत्राचे नाव ‘धर्मशर्मा’ खरे, पण ते नावच व्यर्थ ठरले. पृथ्वीवर जन्मूनही तो न विद्वान, न गुणांचा सागर आहे.

Verse 19

इति संचिंत्य धर्मात्मा मामुवाच सुदुःखितः । व्रज पुत्र गुरोर्गेहं विद्यार्थं परिसाधय

असे चिंतन करून धर्मात्मा पिता अत्यंत दुःखी होऊन मला म्हणाले—“पुत्रा, गुरुगृहास जा आणि विद्येचा हेतु विधिपूर्वक साध्य कर.”

Verse 20

एवमाकर्ण्य तत्तस्य पितुर्वाक्यं मयाशुभम् । नाहं तात गमिष्यामि गुरोर्गेहं सुदुःखदम्

पित्याचे ते अशुभ वचन ऐकून मी म्हणालो—“तात, मी गुरुगृहास जाणार नाही; ते तर अत्यंत दुःखद आहे.”

Verse 21

यत्र वै ताडनं नित्यं भ्रूभंगादि च क्रोशनम् । अन्नं न दृश्यते तत्र कर्मणा शृणुसत्तम

जिथे नित्य ताडन होते, भुवया वाकड्या करून ओरड-धमकी असते, आणि अन्नही दिसत नाही—हे सत्सत्तम, कर्माचे विधान ऐक.

Verse 22

दिवारात्रौ न निद्रास्ति नास्ति सुखस्य साधनम् । तस्माद्दुःखमयं तात न यास्ये गुरुमंदिरम्

दिवसरात्र मला झोप नाही, आणि सुख मिळविण्याचे साधनही नाही। म्हणून, तात, ते दुःखमय आहे असे मानून मी गुरुमंदिरास जाणार नाही।

Verse 23

विद्याकार्यं करिष्ये न क्रीडार्थमहमुत्सुकः । भोक्ष्ये स्वप्स्ये प्रसादात्ते करिष्ये क्रीडनं पितः

मी विद्येचे कर्तव्य करीन; केवळ खेळासाठी मी उत्सुक नाही। तुमच्या कृपेने मी जेवीन व झोपीन, आणि पित्या, खेळही करीन।

Verse 24

डिंभैः सार्द्धं सुखेनापि दिवारात्रमतंद्रितः । मामुवाच स धर्मात्मा मूढं ज्ञात्वा सुदुःखितः

लहान मुलांबरोबर सुखाने राहूनही तो दिवसरात्र आळस न करता तत्पर राहिला। मला मूढ समजून तो धर्मात्मा अतिशय दुःखी होऊन मला म्हणाला।

Verse 25

विद्याधर उवाच । मा पुत्र साहसं कार्षीर्विद्यार्थमुद्यमं कुरु । विद्यया प्राप्यते सौख्यं यशः कीर्तिस्तथातुला

विद्याधर म्हणाला—पुत्रा, धाडस करू नकोस; विद्येसाठी प्रयत्न कर. विद्येमुळे सुख मिळते आणि अतुल यश व कीर्तीही प्राप्त होते.

Verse 26

ज्ञानं स्वर्गश्च मोक्षश्च तस्माद्विद्यां प्रसाधय । पूर्वं सुदुःखमूला तु पश्चाद्विद्या सुखप्रदा

ज्ञानाने स्वर्ग व मोक्ष मिळतात; म्हणून विद्येची साधना कर. आरंभी ती मोठ्या दुःखाची मुळे असते, पण नंतर विद्या सुख देणारी ठरते.

Verse 27

तस्मात्साधय पुत्र त्वं विद्यां गुरुगृहं व्रज । पितुर्वाक्यमकुर्वाणो अहमेवं दिनदिने

म्हणून, पुत्रा, तू विद्या साध; गुरुगृहास जा. पित्याचे वचन न पाळल्यास मी दिवसेंदिवस अशाच रीतीने दुःख भोगत राहीन.

Verse 28

यत्रयत्र स्थितो नित्यमर्थहानिं करोम्यहम् । उपहासः कृतो लोकैर्ममविप्र प्रकुत्सनम्

मी जिथेजिथे राहतो तिथेतिथे नेहमीच धनहानी घडवतो. लोक माझी थट्टा करतात, हे विप्र, आणि माझी निंदा करतात.

Verse 29

मम लज्जा समुत्पन्ना जीवनाशकरी तदा । विद्यार्थमुद्यतो विप्र कं गुरुं प्रार्थयाम्यहम्

तेव्हा माझ्या मनात अशी लज्जा उत्पन्न झाली की जणू ती प्राणघातकच. हे विप्र, विद्यासाठी उद्यत मी कोणत्या गुरूची प्रार्थना करू?

Verse 30

इति चिंतापरो जातो दुःखशोकसमाकुलः । कथं विद्यामहं जाने कथं विंदाम्यहं गुणान्

असा तो चिंतेत मग्न झाला, दुःख-शोकाने व्याकुळ होऊन म्हणाला—“मी विद्या कशी जाणू, आणि गुण कसे प्राप्त करू?”

Verse 31

कथं मे जायते स्वर्गः कथं मोक्षं व्रजाम्यहम् । इत्येवं चिंतयन्विप्र वार्द्धक्यमगमं पुनः

“मला स्वर्ग कसा मिळेल? मी मोक्षाला कसा जाईन?”—असेच विचार करत, हे विप्र, तो पुन्हा वार्धक्यात गेला.

Verse 32

देवतायतने दुःखी उपविष्टस्त्वहं कदा । मद्भाग्यैः प्रेरितः कश्चित्सिद्ध एकः समागतः

एकदा मी देवालयात दुःखी होऊन बसलो होतो; तेव्हा माझ्या सौभाग्याच्या प्रेरणेने एक सिद्ध महर्षी तेथे येऊन पोहोचले।

Verse 33

निराश्रयो जिताहारः सदानंदस्तु निःस्पृहः । एकांतमास्थितो विप्र योगयुक्तो जितेंद्रियः

तो बाह्य आधाराविना, आहारसंयमी, सदैव अंतःआनंदात स्थित व निःस्पृह होता; हे ब्राह्मण, तो एकांतवासी, योगयुक्त आणि इंद्रियजयी होता।

Verse 34

परब्रह्मणि संलीनो ज्ञानध्यानसमाधिमान् । तमहं संश्रितो विप्र ज्ञानरूपं महामतिम्

परब्रह्मात लीन, ज्ञान-ध्यान-समाधियुक्त—हे ब्राह्मण—त्या ज्ञानस्वरूप महामती महात्म्याची मी शरण घेतली।

Verse 35

अहं शुद्धेन भावेन भक्त्या नमितकंधरः । नमस्कृत्य महात्मानं पुरतस्तस्य संस्थितः

मी शुद्ध भावाने भक्तिपूर्वक मान वाकवली; त्या महात्म्यास नमस्कार करून मी त्यांच्या समोर उभा राहिलो।

Verse 36

दीनरूपो ह्यहं जातो मंदभाग्यस्तथा पुनः । तेनाहं पृच्छितो विप्र कस्माद्भवान्प्रशोचति

‘मी दीन अवस्थेत जन्मलो असून पुन्हा मंदभाग्याचा आहे; म्हणून, हे ब्राह्मण, मी विचारतो—आपण कशामुळे शोक करता?’

Verse 37

केनाभिप्रायभावेन दुःखमेव भुनक्ति वै । तेनेत्युक्तोस्मि विप्रेंद्र ज्ञानिना योगिना तदा

“कोणत्या अभिप्रायाने व अंतःभावाने मनुष्य केवळ दुःखच भोगतो?”—हे विप्रश्रेष्ठ, त्या वेळी एका ज्ञानी योगीने मला असे विचारले.

Verse 38

सुमूढेन मया तस्य पूर्ववृत्तांतमेव हि । तमेवं श्रावितं सर्वं सर्वज्ञत्वं कथं व्रजेत्

अतिशय मूढ मी त्याला त्याचाच पूर्ववृत्तांत सांगून टाकला. असे सर्व काही ऐकून घेतल्यावर तो सर्वज्ञत्वाला कसा पोहोचेल?

Verse 39

एतदर्थं महादुःखी भवान्मम गतिः सदा । स चोवाच महात्मा मे सर्वं ज्ञानस्य कारणम्

याच कारणाने मी अतिशय दुःखी आहे; आपणच सदैव माझी शरण आहात. आणि त्या महात्म्याने मला ज्ञानाचे कारण—सर्व काही—सांगितले.