Adhyaya 118
Viṣṇu’s Māyā and the Stratagem Against Vihuṇḍa (with the Kāmodā–Gaṅgādvāra motif)
अध्यायाची सुरुवात गंगेच्या मुखाशी एका हृदयस्पर्शी तीर्थ-दृश्याने होते—एक कुलवधू रडत आहे; तिचे अश्रू नदीत पडताच दिव्य कमळे व सुगंधी पुष्पे प्रकट होतात. मग प्रश्न उभा राहतो—ती स्त्री कोण, आणि शिवपूजेसाठी कमळे गोळा करणारा तपस्वी-सा पुरुष कोण? शंकर देवीला तिच्या विलापाचे कारण विचारतात; देवी पापहर अशी कथा सांगते. दैत्यवंशात नहुषाने हुण्डाचा वध केला; त्याचा पुत्र विहुण्ड घोर तप करून देव व ब्राह्मणांना त्रास देऊ लागतो आणि सूड घेण्याची प्रतिज्ञा करतो. देव विष्णूच्या शरण जातात; जनार्दन मायाशक्तीने विहुण्डाचा नाश करीन असे वचन देतात. नंदनवनात विष्णू ‘माया’ नावाची अनुपम स्त्रीरूप प्रकट करतात; ती विहुण्डाला कामात गुंतवून अट घालते—शंकराची पूजा सात कोटी दुर्मिळ ‘कामोदा-जन्य’ पुष्पांनी कर आणि मला हार घाल। ‘कामोदा-वृक्ष’ न सापडल्याने विहुण्ड शुक्राचार्याकडे जातो. शुक्र सांगतो—कामोदा ही एक अप्सरा; तिच्या हास्यातून सुगंधी पुष्पे उत्पन्न होतात. ती गंगाद्वारी वसते आणि तेथे ‘कामोदा’ नावाची पुरीही प्रसिद्ध आहे. तिला हसविण्याची युक्ती देऊन शुक्र अनाहूतपणे विष्णूची योजना पुढे नेतो—तीर्थ-संबंधित पुष्पपुण्य व कामबंधन यांच्या जाळ्यातून दैत्याचा अंत घडतो।
Shlokas
Verse 1
कपिंजल उवाच । गंगामुखे पुरा तात रोदमाना वरांगना । नेत्राभ्यामश्रुबिंदूनि पतंति च महाजले
कपिंजल म्हणाला—हे तात! पूर्वी गंगेच्या मुखाशी एक श्रेष्ठ स्त्री रडत होती; तिच्या डोळ्यांतून अश्रुबिंदू महान जलात पडत होते.
Verse 2
गंगामध्ये निमज्जंति भवंति कमलानि च । पुष्पाणि दिव्यरूपाणि सौगंधानि महांति च
गंगेच्या मध्यभागी कमळे प्रकट होतात; तसेच दिव्यरूप, सुगंधी व विशाल पुष्पही तेथे असतात.
Verse 3
तस्यास्तात सुनेत्राभ्यां किमर्थं प्रपतंति च । गंगोदके महाभाग निर्मला अश्रुबिंदवः
हे तात, हे महाभाग! तिच्या सुनेत्रांतून निर्मळ अश्रुबिंदू गंगेच्या जलात कोणत्या कारणाने पडत आहेत?
Verse 4
अस्थिचर्मावशेषस्तु जटाचीरधरः पुनः । तानि सौगंधयुक्तानि पद्मानि विचिनोति सः
अस्थि-चर्म एवढेच उरले तरी तो पुन्हा जटा व वल्कलवस्त्र धारण करून सुगंधयुक्त ती पद्मे वेचतो।
Verse 5
हेमवर्णानि दिव्यानि नीत्वा शिवं समर्चयेत् । सा का नारी समाचक्ष्व स वा को हि महामते
दिव्य सुवर्णवर्ण अर्पणद्रव्ये आणून विधिपूर्वक शिवाचे सम्यक् पूजन करावे। हे महामते, ती स्त्री कोणती आणि तो पुरुष कोण?
Verse 6
अर्चयित्वा शिवं सोथ कस्मात्पश्चात्प्रदेवति । एतन्मे सर्वमाचक्ष्व यद्यहं वल्लभस्तव
हे देवी, शिवाचे पूजन करून नंतर तू का विलाप करतेस? मी खरोखर तुझा वल्लभ असेन तर हे सर्व मला सांग।
Verse 7
कुंजल उवाच । शृणु वत्स प्रवक्ष्यामि वृत्तांतं देवनिर्मितम् । चरित्रं सर्वपापघ्नं विष्णोश्चैव महात्मनः
कुंजल म्हणाला—वत्सा, ऐक; मी देवकृत वृत्तांत सांगतो—महात्मा विष्णूचे असे चरित्र जे सर्व पापांचा नाश करते।
Verse 8
योसौ हुंडो महावीर्यो नहुषेण हतो रणे । तस्य पुत्रस्तु विख्यातो विहुंडस्तप आस्थितः
तो महावीर्य हुंड नहुषाने रणात मारला. त्याचा विख्यात पुत्र विहुंड मग तपश्चर्येला लागला.
Verse 9
निहतं पितरं श्रुत्वा सामात्यं सपरिच्छदम् । आयुपुत्रेण वीरेण नहुषेण बलीयसा
आयुपुत्र वीर व बलवान नहुषाने मंत्री व सर्व परिजनांसह पित्याचा वध केला, हे ऐकून,
Verse 10
तपस्तपति सक्रोधाद्देवान्हंतुं समुद्यतः । पौरुषं तस्य दुष्टस्य तपसा वर्द्धितस्य च
क्रोधाने जळत तपस्तपति देवांचा वध करण्यास उद्यत झाला; त्या दुष्टाचे पौरुष तपस्येने अधिकच वाढले होते।
Verse 11
जानंति देवताः सर्वा दुःसहं समरांगणे । हुंडात्मजो विहुंडस्तु त्रैलोक्यं हंतुमुद्यतः
रणांगणात तो असह्य आहे, असे सर्व देव जाणतात; हुंडाचा पुत्र विहुंड त्रैलोक्य नष्ट करण्यास उद्यत झाला आहे।
Verse 12
पितुर्वैरं करिष्यामि हनिष्ये मानवान्सुरान् । एवं समुद्यतः पापी देवब्राह्मणकंटकः
“पित्याच्या वैराचा सूड घेईन; मनुष्य व देव यांचा वध करीन”—असे म्हणत तो पापी देव व ब्राह्मणांचा कण्टक बनला।
Verse 13
उपद्रवं समारेभे प्रजाः पीडयते च सः । तस्यैव तेजसा दग्धा देवाश्चेंद्रपुरोगमाः
त्याने उपद्रव सुरू केला व प्रजांना पीडा देऊ लागला; त्याच्याच तेजाने इंद्र-पुरोगामी देवही दग्ध झाले।
Verse 14
शरणं देवदेवस्य जग्मुर्विष्णोर्महात्मनः । देवदेवं जगन्नाथं शंखचक्रगदाधरम्
ते महात्मा विष्णू—देवदेव, जगन्नाथ, शंख-चक्र-गदा धारण करणारा—यांच्या शरणास गेले।
Verse 15
ऊचुश्च पाहि नो नित्यं विहुंडस्य महाभयात् । श्रीविष्णुरुवाच । वर्द्धंतु देवताः सर्वाः सुसुखेन महेश्वराः
ते म्हणाले, “विहुण्डाच्या महाभयापासून आमचे नित्य रक्षण करा।” श्रीविष्णु म्हणाले, “हे महेश्वरो, सर्व देवता परम सुखाने वाढोत-फुलोत।”
Verse 16
विहुंडं नाशयिष्यामि पापिष्ठं देवकंटकम् । एवमाभाष्य तान्देवान्मायां कृत्वा जनार्दनः
“मी देवांचा कण्टक असलेल्या त्या परम पापी विहुण्डाचा नाश करीन।” असे बोलून जनार्दनाने देवांसाठी दिव्य माया रचली।
Verse 17
स्वयमेवस्थितस्तत्र नंदने सुमहायशाः । मायामयं चकाराथ स्त्रीरूपं च गुणान्वितम्
तो सुमहायशस्वी नंदनवनात एकटाच उभा राहिला; मग मायाबळाने गुणयुक्त स्त्रीरूप निर्माण केले।
Verse 18
विष्णुमाया महाभागा सर्वविश्वप्रमोहिनी । चकार रूपमतुलं विष्णोर्मायाप्रमोहिनी
विष्णूची महाभागा माया, जी सर्व विश्वाला मोहित करणारी, तिने विष्णुमायेच्या प्रभावाने अतुल रूप धारण केले।
Verse 19
विहुंडस्य वधार्थाय रूपलावण्यशालिनी । कुंजल उवाच । स देवानां वधार्थाय दिव्यमार्गं जगाम ह
विहुंडाचा वध करण्यासाठी रूप‑लावण्यसंपन्न ती निघाली। कुंजल म्हणाला—तो देवांचा वध करण्याच्या हेतूने दिव्य मार्गाने गेला।
Verse 20
नंदनांते ततो मायामपश्यद्दितिजेश्वरः । तया विमोहितो दैत्यः कामबाणकृतांतरः
मग नंदनवनाच्या काठावर दितिजांचा अधिपती माया पाहू लागला। तिच्यामुळे मोहित तो दैत्य कामबाणांनी विद्ध अंतःकरणाचा होऊन विवेक हरपला।
Verse 21
आत्मनाशं न जानाति कालरूपां वरस्त्रियम् । तां दृष्ट्वा नवहेमाभां रूपद्रविणशालिनीम्
तो आपला नाश ओळखत नाही, जेव्हा कालरूपिणी त्या श्रेष्ठ स्त्रीला पाहतो—नव्या सोन्यासारखी तेजस्वी, रूप‑वैभवसंपन्न।
Verse 22
लुब्धो विहुंडः पापात्मा तामुवाच वरांगनाम् । कासि कस्य वरारोहे ममचित्तप्रमाथिनि
लोभी पापात्मा विहुंड त्या श्रेष्ठांगनेला म्हणाला—“तू कोण आहेस, हे सुंदरी? कोणाची आहेस, हे वरारोहे, जी माझे चित्त ढवळून काढतेस?”
Verse 23
संगमं देहि मे भद्रे रक्षरक्ष वरानने । संगमात्तव देवेशि यद्यदिच्छसि सांप्रतम्
हे भद्रे, मला संगम दे; माझे रक्षण कर, रक्षण कर, हे वरानने। हे देवेशी, तुझ्या संगमाने आत्ता तू जे जे इच्छशील ते ते सिद्ध होईल।
Verse 24
तत्तद्दद्मि महाभागे दुर्लभं देवदानवैः । मायोवाच । मामेव भोक्तुमिच्छा चेद्दायं मे देहि दानव
हे महाभाग! देव-दानवांनाही जे दुर्लभ आहे ते मी तुला देईन. माया म्हणाली—जर तू केवळ मलाच भोगू इच्छितोस, तर हे दानवा, माझा दाय (योग्य हिस्सा) मला दे.
Verse 25
सप्तकोटिमितैश्चैव पुष्पैः पूजय शंकरम् । कामोदसंभवैर्दिव्यैः सौगंधैर्देवदुर्लभैः
सात कोटी पुष्पांनी शंकराची पूजा कर; तसेच कामोदातून उत्पन्न झालेले दिव्य, सुगंधी पुष्प अर्पण कर—जे देवांनाही दुर्लभ आहेत.
Verse 26
तेषां पुष्पकृतां मालां मम कंठे तु दानव । आरोपय महाभाग एतद्दायं प्रदेहि मे
हे दानवा! त्या पुष्पांची केलेली माळ माझ्या कंठात घाल. हे महाभाग! हा दाय (उपहार/हिस्सा) मला अर्पण कर.
Verse 27
तदाहं सुप्रिया भार्या भविष्यामि न संशयः । विहुंड उवाच । एवं देवि करिष्यामि वरं दद्मि प्रयाचितम्
मग मी निःसंशय तुझी अत्यंत प्रिय पत्नी होईन. विहुण्ड म्हणाला—देवी, तसेच करीन; मागितलेला वर मी देतो.
Verse 28
वनानि यानि पुण्यानि दिव्यानि दितिजेश्वरः । बभ्राममन्मथाविष्टो न च पश्यति तं द्रुमम्
दानवांचा अधिपती जितकी पुण्य व दिव्य वने होती त्यांत कामाने व्याकुळ होऊन भटकत राहिला; तरीही तो वृक्ष त्याला दिसला नाही.
Verse 29
कामोदकाख्यं पप्रच्छ यत्रतत्र गतः स्वयम् । कामोदाख्यद्रुमो नास्ति वदंत्येवं महाजनाः
तो स्वतःच इकडे-तिकडे जाऊन ‘कामोदक’ नावाच्या स्थळाविषयी विचारू लागला. तेव्हा लोकांनी असे सांगितले— “कामोद नावाचा वृक्षच नाही.”
Verse 30
पृच्छमानः स दुष्टात्मा कामबाणैः प्रपीडितः । पप्रच्छ भार्गवं गत्वा भक्त्या नमित कंधरः
तो दुष्टबुद्धी पुरुष कामबाणांनी पीडित होऊन विचारत-विचारत भार्गवांकडे गेला आणि भक्तीने मान वाकवून त्यांना प्रश्न केला.
Verse 31
कामोदकं द्रुमं ब्रूहि कांतं पुष्पसमन्वितम् । शुक्र उवाच । कामोदः पादपो नास्ति योषिदेवास्ति दानव
तो म्हणाला— “फुलांनी नटलेला, मनोहर ‘कामोदक’ वृक्ष सांगावा.” शुक्राचार्य म्हणाले— “हे दानवा! ‘कामोद’ नावाचा वृक्ष नाही; ‘कामोदा’ नावाची अप्सरा आहे.”
Verse 32
यदा सा हसते चैव प्रसंगेन प्रहर्षिता । तद्धासाज्जज्ञिरे दैत्य सुगंधीनि वराण्यपि
ती संवादाच्या प्रसंगात आनंदित होऊन जेव्हा हसत असे, तेव्हा, हे दैत्या! त्या हास्यातूनच उत्तम सुगंधी वरही उत्पन्न होत.
Verse 33
सुमान्येतानि दिव्यानि कामोदाया न संशयः । हृद्यानि पीतपुष्पाणि सौरभेण युतानि च
ही उत्तम, दिव्य पुष्पे निःसंशय कामोदेची प्रेमोद्दीपक आहेत. ती हृदयाला प्रिय, पिवळ्या फुलांची आणि सुगंधयुक्त आहेत.
Verse 34
तेनाप्येकेन पुष्पेण यः समर्चति शंकरम् । तस्येप्सितं महाकामं संपूरयति शंकरः
जो केवळ एका पुष्पानेही शंकराची समर्चना करतो, त्याची अभिलषित महान् कामना शंकर पूर्ण करतात।
Verse 35
अस्याश्च रोदनाद्दैत्य प्रभवंति न संशयः । तादृशान्येव पुष्पाणि लोहितानि महांति च
तिच्या रडण्यापासून दैत्य उत्पन्न होतात—यात संशय नाही; तसेच तशाच प्रकारची पुष्पेही उत्पन्न होतात, लाल रंगाची व मोठी।
Verse 36
सौरभेण विना दैत्य तेषां स्पर्शं न कारयेत् । एवमाकर्णितं तेन वाक्यं शुक्रस्य भाषितम्
हे दैत्य, त्या सौरभाशिवाय त्यांचा स्पर्श करू देऊ नकोस—शुक्राने सांगितलेले हे वचन त्याने असे ऐकले।
Verse 37
उवाच सा तु कुत्रास्ति कामोदा भृगुनंदन । शुक्र उवाच । गंगाद्वारे महापुण्ये महापातकनाशने
ती म्हणाली—“भृगुनंदना, कामोदा कुठे आहे?” शुक्र म्हणाला—“गंगाद्वारी, जे महापुण्यकारी व महापातकनाशक आहे।”
Verse 38
कामोदाख्यं पुरं तत्र निर्मितं विश्वकर्मणा । कामोदपत्तने नारी दिव्यभोगैरलंकृता
तेथे विश्वकर्म्याने ‘कामोदा’ नावाचे नगर निर्माण केले; कामोदा-पत्तनात एक नारी दिव्य भोग-विलासांनी अलंकृत होती।
Verse 39
तथा चाभरणैर्भाति सर्वदेवैः सुपूजिता । त्वया तत्रैव गंतव्यं पूजितव्या वराप्सराः
ती आभरणांनी शोभून तेजस्वी दिसते आणि सर्व देवांनी उत्तम रीतीने पूजिली आहे. म्हणून तुला तिथेच त्वरित जावे; तेथील श्रेष्ठ अप्सरा विधिपूर्वक पूजनीय आहेत.
Verse 40
उपायेनापि पुण्येन तां प्रहासय दानव । एवमुक्त्वा तु योगींद्र सः शुक्रो दानवं प्रति
“हे दानवा, पुण्ययुक्त उपायानेही तिला हसव.” असे बोलून, हे योगींद्रा, शुक्राचार्यांनी त्या दानवाला उद्देशून सांगितले.
Verse 41
विरराम महातेजाः स्वकार्यायोद्यतोऽभवत्
महातेजस्वी तो थांबला आणि आपल्या कार्यसिद्धीसाठी तत्पर झाला.