Adhyaya 117
The Deeds of Nahuṣa: Entry into Nāgāhvaya, Reunion with Parents, and Royal Consecration
इंद्राच्या दिव्य रथावर सरंभा व अशोकसुंदरीसह नहुष परत येऊन तेजस्वी नागाह्वय नगरीत प्रवेश करतो. वेदमंत्रांचा घोष, गीत-वाद्यांचे निनाद, मंगलध्वनी आणि धर्मनिष्ठ प्रजा यांमुळे नगर पवित्र वैभवाने नटलेले दिसते. नहुष पिता आयु व माता इंदुमती यांना नमस्कार करून आलिंगन देतो; त्यांच्या आशीर्वादांनी गोमाता व वासरू यांसारखा पालकस्नेह प्रकट होतो। तो आपल्या अपहरणाची, विवाहाची आणि ज्या युद्धात हुण्डाचा वध झाला त्या पराक्रमाची कथा सांगतो; ऐकून माता-पिता अत्यंत आनंदित होतात. पुढे तो पृथ्वी जिंकून ती पित्याला अर्पण करतो, राजसूयादी यज्ञ घडवतो आणि दान, व्रत, नियम व तप यांद्वारे धर्माचे पालन करतो. देव व सिद्ध नागाह्वयात त्याचा राजाभिषेक करतात; आयु आपल्या पुण्यामुळे व पुत्रतेजाच्या प्रभावाने उच्च लोकांना प्राप्त होतो. शेवटी फलश्रुती—ही कथा ऐकणाऱ्यास भोग व अंततः विष्णुधामाची प्राप्ती होते।
Shlokas
Verse 1
कुंजल उवाच । नहुषः प्रियया सार्द्धं तया चैव सरंभया । ऐंद्रेणापि स दिव्येन स्यंदनेन वरेण च
कुंजल म्हणाला—नहुष आपल्या प्रियेसह, म्हणजेच सरंभेसह, इंद्राच्या दिव्य व श्रेष्ठ रथाने (प्रस्थान) केला।
Verse 2
नागाह्वयं पुरं प्राप्तः सर्वशोभासमन्वितम् । दिव्यैर्मंगलकैर्युक्तं भवनैरुपशोभितम्
तो ‘नागाह्वय’ नावाच्या नगरास पोहोचला; ते सर्व शोभांनी युक्त, दिव्य मंगललक्षणांनी संपन्न व भवनांनी सुशोभित होते।
Verse 3
हेमतोरणसंयुक्तं पताकाभिरलंकृतम् । नानावादित्रनादैश्च बंदिचारणशोभितम्
ते सुवर्ण तोरणांनी युक्त, ध्वज‑पताकांनी अलंकृत; नानाविध वाद्यांच्या नादांनी निनादित आणि बंदी‑चारणगायकांनी शोभित होते।
Verse 4
देवरूपोपमैः पुण्यैः पुरुषैः समलंकृतम् । नारीभिर्दिव्यरूपाभिर्गजाश्वैः स्यंदनैस्तथा
ते देवतुल्य रूप असलेल्या पुण्यशील पुरुषांनी अलंकृत होते; तसेच दिव्यरूपिणी स्त्रिया, गज‑अश्व आणि रथांनीही सुसज्ज होते।
Verse 5
नानामंगलशब्दैश्च वेदध्वनिसमाकुलम् । गीतवादित्रशब्दैश्च वीणावेणुस्वनैस्ततः
ते नानाविध मंगलघोषांनी परिपूर्ण व वेदपाठाच्या ध्वनीने गजबजलेले होते; तसेच गीत‑वाद्यांच्या शब्दांनी आणि वीणा‑वेणूच्या मधुर स्वरांनीही निनादत होते।
Verse 6
सर्वशोभासमाकीर्णं विवेश स पुरोत्तमम् । वेदमंगलघोषैश्च ब्राह्मणैश्चैव पूजितः
तो सर्व शोभांनी परिपूर्ण अशा त्या उत्तम नगरात प्रविष्ट झाला; आणि वेदमंगलघोष करणाऱ्या ब्राह्मणांनी त्याचा सन्मानपूर्वक पूजन केले।
Verse 7
ददृशे पितरं वीरो मातरं च सुपुण्यकाम् । हर्षेण महताविष्टः पितुः पादौ ननाम सः
त्या वीराने पित्याला आणि पुण्यधर्मात रत मातेला पाहिले; महान हर्षाने भरून येऊन त्याने पित्याच्या चरणांशी नमस्कार केला।
Verse 8
अशोकसुंदरी सा तु तयोः पादौ पुनः पुनः । ननाम भक्त्या भावेन उभयोः सा वरानना
तेव्हा वरानना अशोकसुंदरीने त्या दोघांच्या चरणांवर भक्तीभावाने पुन्हा पुन्हा नमस्कार केला।
Verse 9
रंभा च सा ननामाथ प्रीतिं चैवाप्यदर्शयत् । नमस्कृत्वा समाभाष्य स्वगुरुं नृपनंदनः
आणि रंभेनेही तेव्हा नमस्कार केला व आपली प्रीती प्रकट केली. नमस्कार करून राजपुत्राने आपल्या गुरूंशी संवाद केला।
Verse 10
अनामयं च पप्रच्छ मातरं पितरं प्रति । एवमुक्तो महाभागः सानंदपुलकोद्गमः
त्याने कुशलक्षेमही विचारले—मातेस आणि पित्याविषयीही. असे ऐकून तो महाभाग आनंदाने पुलकित झाला।
Verse 11
आयुरुवाच । अद्यैव व्याधयो नष्टा दुःखशोकावुभौ गतौ । भवतो दर्शनात्पुत्र सुतुष्ट्या हृष्यते जगत्
आयु म्हणाला—“आजच व्याधी नष्ट झाल्या आणि दुःख व शोक दोन्ही दूर झाले. पुत्रा, तुझ्या दर्शनाने सारा जगत् संतोषाने हर्षित होते.”
Verse 12
कृतकृत्योस्मि संजातस्त्वयि जाते महौजसि । स्ववंशोद्धरणं कृत्वा अहमेव समुद्धृतः
हे महातेजस्वी, तुझ्या जन्माने मी कृतकृत्य झालो. आपल्या वंशाचा उद्धार करून तू खरेच माझाच उद्धार केला आहेस।
Verse 13
इंदुमत्युवाच । पर्वणि प्राप्य इंदोस्तु तेजो दृष्ट्वा महोदधिः । वृद्धिं याति महाभाग तथाहं तव दर्शनात्
इंदुमती म्हणाली—पर्वदिनी चंद्राचे तेज पाहून महासागर जसा वाढून उसळतो, तसेच हे महाभागा, तुझ्या दर्शनाने मीही आनंदाने परिपूर्ण होते।
Verse 14
वर्द्धितास्मि सुहृष्टास्मि आनंदेन समाकुला । दर्शनात्ते महाप्राज्ञ धन्या जातास्मि मानद
मी उन्नत झाले आहे, अत्यंत हर्षित झाले आहे, आनंदाने व्याकुळ झाले आहे। हे महाप्राज्ञा, तुझ्या दर्शनाने मी धन्य झाले आहे, हे मानदा।
Verse 15
एवं संभाष्य तं पुत्रमालिंग्य तनयोत्तमम् । शिरश्चाघ्राय तस्यापि वत्सं धेनुर्यथा स्वकम्
असे बोलून त्याने त्या श्रेष्ठ पुत्राला आलिंगन दिले आणि त्याचे मस्तकही हुंगले—जशी गाय आपल्या वासराला हुंगते।
Verse 16
अभिनंद्य सुतं प्राप्तं नहुषं देवरूपिणम् । आशीर्भिश्चार्चयद्देवी पुण्या इंदुमती तदा
तेव्हा पुण्यवती देवी इंदुमतीने देवस्वरूपात आलेल्या आपल्या पुत्र नहुषाचे अभिनंदन केले आणि आशीर्वादांनी त्याचा सत्कार केला।
Verse 17
सूत उवाच । अथासौ मातरं पुण्यां देवीमिंदुमतीं सुतः । कथयामास वृत्तांतं यथाहरणमात्मनः
सूत म्हणाले—मग त्या पुत्राने आपल्या पुण्यवती माता देवी इंदुमतीला, स्वतःचे अपहरण कसे झाले याचा सर्व वृत्तांत यथार्थ सांगितला।
Verse 18
स्वभार्यायास्तथोत्पत्तिं प्राप्तिं चैव महायशाः । हुंडेनापि यथा युद्धं हुंडस्यापि निपातनम्
हे महायशस्वी! त्याने आपल्या पत्नीची उत्पत्ती व तिला प्राप्त करण्याचा वृत्तांत सांगितला; तसेच हुंडाशी जसा संग्राम झाला आणि हुंडाचाही जसा निपात (वध) झाला, तेही वर्णिले।
Verse 19
समासेन समस्तं तदाख्यातं स्वयमेव हि । मातापित्रोर्यथा वृत्तं तयोरानंददायकम्
त्याने संक्षेपाने स्वतःच सर्व वृत्तांत सांगितला—माता-पित्यांच्या बाबतीत जे जे घडले होते—जे त्या दोघांनाही आनंद देणारे ठरले।
Verse 20
मातापितरावाकर्ण्य पुत्रस्य विक्रमोद्यमम् । हर्षेण महताविष्टौ संजातौ पूर्णमानसौ
पुत्राचा पराक्रम व उत्साही प्रयत्न ऐकून माता-पिता महान हर्षाने भरून गेले; त्यांची मने पूर्णतृप्त झाली।
Verse 21
नहुषो धनुरादाय इंद्रस्य स्यंदनेन वै । जिगाय पृथिवीं सर्वां सप्तद्वीपां सपत्तनाम्
नहुषाने धनुष्य हातात घेऊन इंद्राच्या रथावर आरूढ होऊन सप्तद्वीपांसह सारी पृथ्वी जिंकली आणि सर्व शत्रुराजांना वश केले।
Verse 22
पित्रे समर्पयामास वसुपूर्णां वसुंधराम् । पितरं हर्षयन्नित्यं दानधर्मैः सुकर्मभिः
त्याने धनसंपन्न वसुंधरा पित्याला अर्पण केली; आणि दानधर्म व सत्कर्मांनी तो नित्य पित्याला हर्षित करीत असे।
Verse 23
पितरं याजयामास राजसूयादिभिस्तदा । महायज्ञैश्च दानैश्च व्रतैर्नियमसंयमैः
तेव्हा त्याने राजसूयादि महायज्ञांनी पित्याचे यजन करविले; दान, व्रत, नियम व संयम यांनी ते कार्य सम्यक् केले।
Verse 24
सुदानैर्यशसा पुण्यैर्यज्ञैः पुण्यमहोदयैः । सुसंपूर्णौ कृतौ तौ तु पितरौ चायुसूनुना
उदार दान, कीर्ती, पुण्यकर्मे आणि महान पुण्यफल देणाऱ्या यज्ञांनी आयूच्या पुत्राने दोन्ही माता-पित्यांना पूर्ण तृप्त व कृतार्थ केले।
Verse 25
अथ देवाः समागत्य नागाह्वयं पुरोत्तमम् । अभ्यषिंचन्महात्मानं नहुषं वीरमर्दनम्
नंतर देव एकत्र येऊन ‘नागाह्वय’ या श्रेष्ठ नगरीत वीरांचा दमन करणाऱ्या महात्मा नहुषाचा अभिषेक केला।
Verse 26
मुनिभिश्च सुसिद्धैश्च आयुना तेन भूभुजा । अभिषिंच्य स्वराज्ये तं समेतं शिवकन्यया
तो राजा आयू, शिवकन्येसह, सिद्ध मुनी व सिद्धगणांनी त्याच्या स्वराज्यात अभिषिक्त केला।
Verse 27
भार्यायुक्तः स्वकायेन आयु राजा महायशाः । दिवं जगाम धर्मात्मा देवैः सिद्धैः सुपूजितः
पत्नीसमवेत, महायशस्वी धर्मात्मा राजा आयू आपल्या देहासह स्वर्गास गेला; देव व सिद्धांनी त्याचा यथोचित सन्मान केला।
Verse 28
ऐंद्रं पदं परित्यज्य ब्रह्मलोकं गतः पुनः । हरलोकं जगामाथ मुनिभिर्देवपूजितः
इंद्रपदाचा त्याग करून तो पुन्हा ब्रह्मलोकास गेला; नंतर मुनी व देवांनी पूजित होऊन हरलोकास पोहोचला।
Verse 29
स्वकर्मभिर्महाराजः पुत्रस्यापि सुतेजसा । हरेर्लोकं गतः पुण्यैर्निवसत्येष भूपतिः
हे महाराज! आपल्या कर्मांनी आणि पुत्राच्या तेजस्वी पुण्यप्रभावाने हा नृप हरिच्या लोकास गेला असून पुण्यबळाने तेथेच वास करीत आहे।
Verse 30
पुरुषैः पुण्यकर्माख्यैरीदृशं पुण्यमुत्तमम् । जनितव्यं महाभाग किमन्यैः शोककारकैः
हे महाभाग! पुण्यकर्माने प्रसिद्ध पुरुषांनी असे उत्तम पुण्य निर्माण करावे; शोक उत्पन्न करणाऱ्या इतर कर्मांची काय गरज?
Verse 31
यथा जातः स धर्मात्मा नहुषः पितृतारकः । कुलस्य धर्त्ता सर्वस्य नहुषो ज्ञानपंडितः
जन्मताच नहुष धर्मात्मा, पितरांचा तारक होता; तो संपूर्ण कुलाचा धर्ता झाला आणि ज्ञानात पंडित होता।
Verse 32
एतत्ते सर्वमाख्यातं चरित्रं तस्य भूपतेः । अन्यत्किं ते प्रवक्ष्यामि वद पुत्र कपिंजल
त्या राजाचे सर्व चरित्र मी तुला सांगितले. आता आणखी काय सांगू? बोल, हे पुत्र कपिंजल।
Verse 33
एवंविधं पुण्यमयं पवित्रं चरित्रमेतद्यशसा समेतम् । आयोः सुतस्यापि शृणोति मर्त्यो भोगान्स भुक्त्वैति पदं मुरारेः
जो मर्त्य मनुष्य आयुच्या पुत्राचे हे यशस्वी, पवित्र व पुण्यमय चरित्र श्रद्धेने ऐकतो, तो लौकिक भोग भोगून अखेरीस मुरारी (विष्णू) यांचे परम पद प्राप्त करतो.
Verse 117
इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखंडे वेनोपाख्याने गुरुतीर्थमाहात्म्ये च्यवनचरित्रे नहुषाख्याने सप्तदशाधिकशततमोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीपद्मपुराणातील भूमिखंडात—वेनोपाख्यान, गुरुतीर्थ-माहात्म्य, च्यवनचरित्र व नहुषाख्यान यांच्या अंतर्गत—एकशे सतराावा अध्याय समाप्त झाला.