Saṃsāra-duḥkha: Karmic Descent, Garbhavāsa, Life’s Anxieties, Death, and the Call to Jñāna-Bhakti

Verse 1

सनक उवाच । एवं कर्मपाशनियंत्रितजंततवः स्वर्गादिपुण्यस्थानेषु पुण्यभोगमनुभूय यातीव दुःखतरं पापफलमनुभूय प्रक्षीणकर्मा वशेषेणामुं लोकमागत्य सर्वभयविह्वलेषु मृत्युबाधासंयुतेषुस्थावरादिषु जायते । वृक्षगुल्मलतावल्लीगिरयश्च तृणानि च । स्थावरा इति विख्याता महामोहसमावृताः ॥ १ ॥

सनक म्हणाले—अशा रीतीने कर्मपाशाने नियंत्रित झालेले जीव स्वर्गादी पुण्यस्थानी पुण्यभोग करून, नंतर पापाचे अत्यंत दुःखद फळ भोगतात. कर्म क्षीण झाल्यावर उरलेल्या वासनांसह ते या लोकात परत येऊन, सर्व भयाने व्याकुळ व मृत्यूबाधेने ग्रस्त होऊन स्थावरादि योनीत जन्म घेतात. वृक्ष, गुल्म, लता-वल्ली, पर्वत व तृण ‘स्थावर’ म्हणून प्रसिद्ध असून महामोहाने आच्छादित असतात.

Verse 2

स्थावरत्वे पृथिव्यामुत्पबीजानि जलसेकानुपदं सुसंस्कारसामग्रीवशादंतरुष्मप्रपाचितान्युच्छूनत्वमापद्य ततो मूलभावं तन्मूलादंकुरोत्पत्तिस्तस्मादपि पर्णकांडनालादिकं कांडेषु च प्रसवमापद्यंते तेषु च पुष्पसंभवः ॥ २ ॥

स्थावर अवस्थेत पृथ्वीतील बीजांना वारंवार पाणी घातल्याने, योग्य संस्कार व सामग्रीच्या प्रभावाने, अंतर्गत उष्णतेने ते फुगतात. मग ते मुळरूप धारण करतात; त्या मुळातून अंकुर फुटतो; पुढे पाने, कांड, नाळ इत्यादी निर्माण होतात; कांडांमध्ये वाढ होते आणि शेवटी त्यांत पुष्प उत्पन्न होतात.

Verse 3

तानि पुष्पाणि कानिचिदफलानि कानिचित्फलहेतुभूतानि तेषु पुष्पेषु वृद्धभावेषु सत्सु तत्पुष्पमूलतस्तुषोत्पत्तिर्जायते तेषु तुषु भोक्तॄणां प्राणिनां संस्कारसामग्रीवशाद्धिमरश्मिकिरणासन्नतया तदोषधिरसस्तुषांतः प्रविश्य क्षीरभावं समेत्य स्वकाले तंडुलाकारतामुपगम्य प्राणिनां भोगसंस्कारवशात्संवत्सरे फलिनः स्युः ॥ ३ ॥

त्या पुष्पांपैकी काही निष्फळ असतात, तर काही फळाचे कारण ठरतात. पुष्प परिपक्व झाल्यावर त्या पुष्पाच्या मूलापासून तुष (आवरण/भुसी) उत्पन्न होते. मग त्या तुषाच्या आत, भोग करणाऱ्या प्राण्यांच्या संस्कारांमुळे व आवश्यक सामग्रीच्या प्रभावाने, तसेच सूर्यकिरणांच्या सान्निध्याने, औषधी-रस प्रवेश करून क्षीरभाव धारण करतो आणि योग्य काळी तंडुलाकार (धान्यकण) होतो. अशा रीतीने भोग-संस्कारानुसार ते एका वर्षात फलवान होतात.

Verse 4

स्थावरत्वेऽपि बहुकालं वानरादिभिर्भुज्यमाना हि च्छेदनदवाग्निदहनशीतातपादिदुःखमनुभूय म्रियते । ततश्च क्रिमयो भूत्वा सदादुःखबहुलाः क्षणार्ध्दं जीवंतः क्षणार्ध्दं म्रियमाणा बलवत्प्राणिपीडायां निवारयितुमक्षमाः शीतवातादिक्लेशभूयिष्ठा नित्यं क्षुधाक्षुधिता मलमूत्रादिषु सचरंतो दुःखमनुभवंति ॥ ४ ॥

स्थावर योनीतही जीव दीर्घकाळ वानरादिकांनी खाल्ला जातो; छेदन, दावाग्नीचे दहन, शीत‑ताप इत्यादी दुःख भोगून शेवटी मरतो. नंतर कृमी होऊन तो सदैव दुःखाने भरलेला असतो—क्षणार्ध जगतो, क्षणार्ध मरतो; बलवान प्राण्यांची तीव्र पीडा थोपवू शकत नाही; शीत‑वारा इत्यादी क्लेशांनी फार त्रस्त, नित्य भुकेला, मल‑मूत्रादित रेंगाळत केवळ दुःखच अनुभवतो.

Verse 5

तत एव पद्मयोनिमागत्य बलवद्वाधोद्वेजिता वृथोद्वेगभूयिष्ठाः क्षुत्क्षांता नित्यं वनचारिणो मातृष्वपि विषयातुरा वातादिक्लेषबहुलाः कश्मिंश्चिज्जन्मनि तृणाशनाः कस्मिंश्चिज्जन्मनि मांसामेध्याद्यदनाः कस्मिंश्चिज्जन्मनि कंदमूलफलाशना दुर्बलप्राणिपीडानिरता दुःखमनुभवंति ॥ ५ ॥

त्यानंतर पद्मयोनीच्या (ब्रह्मलोकाच्या) क्षेत्रात येऊनही जीव बलवान आघात व भयांनी त्रस्त, व्यर्थ चिंतेने भरलेले, भूक‑तहान सहन करून नित्य वनात भटकतात. मातांबद्दलही विषयविकारांनी व्याकुळ होतात आणि वात इत्यादी रोग‑क्लेशांनी ग्रस्त राहतात. काही जन्मांत तृण खातात, काही जन्मांत मांस व अपवित्र अन्न, काही जन्मांत कंद‑मूळ‑फळ; दुर्बल प्राण्यांना पीडा देण्यात रत राहून केवळ दुःखच भोगतात.

Verse 6

अंडजत्वेऽपि वाताशनामांसामेध्याद्यशनाश्च परपीडापरायणा नित्यं दुःखबहुला ग्राम्यपशुयोनिमागता अपि स्वजातिवियोगभारोद्वहनपाशादिबंधनताडनहलादिधारणादिसर्वदुःखान्यनुभवंति ॥ ६ ॥

अंडज योनीतही ते वारा, मांस व अपवित्र आहारावर जगतात; परपीडेत तत्पर राहून नित्य दुःखाने भरलेले असतात. आणि ग्राम्य पशूयोनीत आले तरी स्वजातिवियोग, जड ओझे वाहणे, दोरखंडांनी बांधणे, मारहाण, नांगर इत्यादी धारण करणे—अशी सर्व प्रकारची दुःखे भोगतात.

Verse 7

एवं बहुयोनिषु संभ्रांताः क्रमेण मानुषं जन्म प्राप्नुवंति । केचिच्च पुण्यविशेषाद्युत्क्रमेणापि मनुष्यजन्माश्नुवते ॥ ७ ॥

अशा रीतीने अनेक योन्यांत भटकत प्राणी क्रमाने मानवी जन्म प्राप्त करतात; परंतु काही जण विशेष पुण्याच्या प्रभावाने नेहमीच्या क्रमाविना देखील मनुष्यजन्म मिळवतात.

Verse 8

मनुष्यजन्म नापि च । चर्मकारचंडालव्याधानापितरजककुंभकारलोहकारस्वर्णकारतंतुवाचसौचिकजटिलसिद्धधावकलेखकभृतकशासनहारिनीचभृत्यद्ररिदहीनांगाधिकांगत्वादि दुःखबहुलज्वरतापशीतश्लेष्मगुल्मपादाक्षिशिरोगर्भपार्श्ववेदनादिदुःखमनुभवंति ॥ ८ ॥

काहींना मानवी जन्मही मिळत नाही; तर चर्मकार, चांडाळ, व्याध, न्हावी, रजक, कुंभार, लोहार, सोनार, तंतुवाय, शिंपी, जटिल, तथाकथित सिद्ध, धावक, लेखक, मजूर, कर‑वसूलदार, नीच सेवक इत्यादी नीच वृत्तींमध्ये, किंवा दारिद्र्यात, अथवा हीनांग‑अधिकांग (अंगहीन/अतिरिक्त अंग) अवस्थेत जन्म मिळतो. ते ज्वर, दाह, शीत, श्लेष्मविकार, गुल्म, तसेच पाय‑डोळे‑डोके‑गर्भ‑पार्श्व इत्यादी वेदनांसह अनेक दुःखे भोगतात.

Verse 9

मनुष्यत्वेऽपि यदा स्त्रीपुरुषयोर्व्यवायस्तत्समयेरेतो यदा जरायुं प्रविशति तदैव कर्मवशाज्जंतुः शुक्रेण सह जरायुं प्रविश्य शुक्रशोणितकलले प्रवर्त्तते ॥ ९ ॥

मानुष्यजन्मातही जेव्हा स्त्री-पुरुषांचा संयोग होतो, त्याच क्षणी वीर्य गर्भाशयात प्रवेश करताच कर्मवश देही जीव वीर्यासह जरायूत प्रवेश करून शुक्र-शोणिताच्या कलल-रूप भ्रूणात प्रवृत्त होतो।

Verse 10

तद्वीर्यं जीवप्रवेशात्पञ्चाहात्कललं भवति अर्द्धमासे । पलवलभावमुपेत्य मासे प्रादेशमात्रत्वमापद्यते ॥ १० ॥

जीव त्या बीजात प्रवेश केल्यानंतर पाच दिवसांत ते कलल (जेलीसारखा गोळा) होते. अर्धमासात अधिक वाढते; आणि एका मासात पलवल-रूप धारण करून प्रादेश-प्रमाण (हातभर) होते।

Verse 11

ततः प्रभृति वायुवशाच्चैतन्याभावेऽपि मातुरुह्ये दुःसहतापल्केशतयैकत्र स्थातुमशक्यत्वाद् भ्रमति ॥ ११ ॥

त्यानंतर वायूच्या वेगाने, चेतना नसली तरी, तो मातृउदरात फिरत राहतो; कारण असह्य उष्णता व केसादि स्पर्शामुळे तो एका ठिकाणी स्थिर राहू शकत नाही।

Verse 12

मासे द्वितीये पूर्णे पुरुषाकारमात्रतामुपगमय मासत्रितये पूर्णे करचरणाद्यवयवभावमुपगम्य चतुर्षु मासेषु गतेषु सर्वावयवानां संधिभेदपरिज्ञानं पंचस्वतीतेषु नखानामभिव्यंजककता षट्स्वतीतेषु नखसंधिपरिस्फुटतामुपगम्य नाभिसूत्रेण पुष्यमाणममेध्यमूत्रसिक्तांगं जरायुणा बंधितरक्तास्थिक्रिमिवसामज्जास्नायुकेशादिदूषिते कुत्सिते शरीरे निवासिनं स्वयमप्येवं परिदूषितदेहं मातुश्च कट्वम्ललवणात्युष्णभुक्तदह्यमात्मानं दृष्ट्वा देही पूर्वजन्मस्मरणानुभावात्पूर्वानुभूतनरकदुःथानि च स्मृत्वांतर्दुःखेन च परिदह्यमानो मातुर्देहातिमूत्रादिरुक्षेण दह्यमान एवं मनसि प्रलयति ॥ १२ ॥

दुसरा महिना पूर्ण झाला की भ्रूणाला केवळ पुरुषाकाराची रूपरेषा मिळते. तिसरा महिना पूर्ण झाला की हात-पाय इत्यादी अवयव प्रकट होतात. चार महिने झाल्यावर सर्व अवयवांच्या सांध्यांचे व विभागांचे ज्ञान येते. पाचव्या महिन्यात नखे दिसू लागतात; सहाव्या महिन्यात नखांच्या सांध्या स्पष्ट होतात. नाभिनाळेने पोसला जाणारा, अशुद्ध मूत्राने भिजलेला, जरायूने बांधलेला—रक्त, अस्थी, कृमी, मेद, मज्जा, स्नायु, केस इत्यादींनी दूषित अशा निंद्य देहात तो वास करतो. स्वतःला अशा मलिन देहात आणि आईला कडू, आंबट, खारट व अतिउष्ण अन्नामुळे दग्ध होताना पाहून, देही जीव पूर्वजन्मस्मरणाच्या बळाने पूर्वी भोगलेल्या नरकदुःखांची आठवण करतो; अंतःकरणात शोकाने जळत आणि मातृदेहातील अतिमूत्रादि रूक्ष मलामुळे दग्ध होत, मनाने मूर्छित अवस्थेला जातो।

Verse 13

अहोऽत्यंतपापोऽहंपूर्वजन्मनिभृत्यापत्यमित्रयोषिद्गृहक्षेत्रधनधान्यादिष्वत्यंतरागेण कलत्रपोषणार्थं परधनक्षेत्रादिकं पश्यतो हरणाद्युपायैरपह्यत्य कामांधतया परस्त्रीहरणादिकमनुभूय महापापान्याचरंस्तैः पापैरहमेक एवंविधनरकाननुभूय पुनः स्थावरादिषु महादुःखमनुभूय संप्रति जरायुणा परिवेष्टितोऽन्तर्दुखेन बहिस्तापेन च दह्यामि ॥ १३ ॥

अहो! मी अत्यंत पापी आहे. पूर्वजन्मी दास, अपत्य, मित्र, स्त्रिया, घर, शेत, धन-धान्य इत्यादींवर अतिशय आसक्तीने, आणि पत्नीच्या पालनासाठी, पाहत असतानाही परधन-क्षेत्र इत्यादी हरण करण्याच्या उपायांनी चोरत असे. कामांध होऊन परस्त्री-हरणादि करून मी महापापे आचरली. त्या पापांमुळे मी एकटाच नाना नरक भोगून, पुन्हा स्थावरादि नीच योन्यांत महादुःख भोगून, आता गर्भात जरायूने वेढलेला, अंतर्दुःख व बाह्यतापाने जळत आहे।

Verse 14

मया पोषिता दाराश्च स्वकर्मवशादन्यतो गताः ॥ १४ ॥

मी पत्नी (आणि कुटुंब) पोसले, तरीही ते आपल्या-आपल्या कर्मवशाने दुसरीकडे निघून गेले।

Verse 15

अहो दुखं हि देहिनाम् ॥ १५ ॥

अहो! खरोखर देहधारी जीवांना किती दुःख भोगावे लागते!

Verse 16

देहस्तु पापात्संजातस्तस्मात्पापं न कारयेत् । भृत्यभित्रकलत्रार्थमन्यद्द्रव्यं हृतं मया ॥ १६ ॥

देह पापातूनच उत्पन्न झाला; म्हणून पुन्हा पाप करू नये. नोकर-आश्रित आणि पत्नीच्या हेतुने मी परधन हरण केले।

Verse 17

तेन पापेन दह्यामि जरायुपरिवेष्टितः । दृष्ट्वान्यस्य श्रियं पूर्वं सतत्पोऽहमसूयया खितः ॥ १७ ॥

त्या पापाने मी जळत आहे, जणू गर्भावरणात गुंडाळलेला। पूर्वी दुसऱ्याची श्री पाहून मी सतत मत्सराने खिन्न होत असे।

Verse 18

गर्भाग्निनानुदह्येयमिदानीमपि पापकृत् । कायेन मनसा वाचा परपीडामकारिषम्तेन पापेन दह्यामि त्वहमेकोऽतिदुःखितः ॥ १८ ॥

मी पापकर्मी असल्याने आजही गर्भाग्नीने जळत आहे. देह-मन-वाणीने मी परपीडा केली; त्या पापाने मी एकटाच अतिदुःखी होऊन दहात आहे।

Verse 19

एवं बहुविधं गर्भस्थो जंतुर्विलप्य स्वयमेव वा ॥ १९ ॥

अशा रीतीने गर्भस्थ जीव अनेक प्रकारे विलाप करतो—कधी मोठ्याने, कधी मनातच।

Verse 20

आत्मानमाश्वास्य उत्पत्तेरनंतरं सत्संगेन विष्णोश्चरितश्रवणेन च विशुद्धमना भूत्वा सत्कर्माणि निर्वर्त्य अखिलजगदंतरात्मनः सत्यज्ञानानंदमयस्य शक्तिप्रभावानुष्टितविष्टपवर्गस्य लक्ष्मीपतेर्नारायणस्य सकलसुरासुरयक्षगंधर्वराक्षसपन्न गमुनिकिन्नरसमूहार्चितचरणकमलयुगं भक्तितः समभ्यर्च्य दुःसहः संसारच्छेदस्यकारणभूतं वेदरहस्योपनिषद्भिः परिस्फुटं सकललोकपरायणं हृदिनिधाय दुःखतरमिमं संस्कारागारमतिक्रमिष्यामीति मनसि भावयति ॥ २० ॥

मग जन्मानंतर तो स्वतःला धीर देऊन, सत्संग व विष्णूच्या चरित्र-श्रवणाने मन शुद्ध करतो. सत्कर्मे करून तो भक्तिभावाने लक्ष्मीपती नारायणाच्या चरणकमलयुगाची आराधना करतो—जो अखिल जगाचा अंतरात्मा, सत्य-ज्ञान-आनंदस्वरूप आहे; ज्याच्या शक्तिप्रभावाने लोकांची व्यवस्था प्रकट होते; आणि ज्याचे चरण देव-असुर, यक्ष, गंधर्व, राक्षस, नाग, मुनि व किन्नरसमूहांनी वंदिलेले आहेत. उपनिषदांनी स्पष्ट केलेले वेदरहस्य—जे सर्व लोकांचे आश्रय व दुःसह संसारच्छेदाचे कारण आहे—हृदयात ठेवून तो मनात निश्चय करतो: “या अत्यंत दुःखमय संस्कार-गृहाला मी पार करीन।”

Verse 21

यतस्तन्मातुः प्रसूतिसमये सति गर्भस्थोदेही नारदमुने वायुनापरिपीडितो मातुश्चापि दुःखं कुर्वन्कर्मपाशेन बलाद्योनिमार्गान्निष्क्रामन्सकलयातनाभोगमेककालभवमनुभवति ॥ २१ ॥

म्हणून, हे नारदमुने! त्या मातेच्या प्रसूतीसमयी गर्भस्थ देही प्राणवायूने अत्यंत पीडित होतो; आणि मातेलाही दुःख देत, कर्मपाशाने विवश होऊन योनीमार्गातून बलपूर्वक बाहेर पडतो व एका क्षणात सर्व यातनांचा भोग अनुभवतो।

Verse 22

तेनातिक्लेशेन योनियंत्रपीडितो गर्भान्निष्कांतो निःसंज्ञतां याति ॥ २२ ॥

त्या अतिशय क्लेशाने—योनी-यंत्राच्या पीडेत चिरडला जाऊन—गर्भातून बाहेर पडताच तो बेशुद्ध अवस्थेला जातो।

Verse 23

तं तु बाह्यवायुः समुज्जीवयति । बाह्यवायुस्पर्शसमनंतरमेव नष्टस्मृतिपूर्वानुभूताखिलदुःखानि वर्त्तमानान्यपि ज्ञानाभावदविज्ञायात्यंतदुःखमनुभवति ॥ २३ ॥

परंतु बाह्य वायू त्याला सावरतो. बाह्य वायूचा स्पर्श होताच त्याची स्मृती नष्ट होते; ज्ञानाभावामुळे तो पूर्वी अनुभवलेली सर्व दुःखे—आणि वर्तमान दुःखेही—ओळखू न शकल्याने अत्यंत दुःख भोगतो।

Verse 24

एवं बालत्वमापन्नो जंतुस्तत्रापि स्वमलमूत्रलित्पदेह आध्यात्मिकादिपीड्यमानोऽपि वक्तुमशक्तक्षुत्तृषापीडितो रुदिते सति स्तनादिकं देयमिति मन्वानाः प्रयतन्ते ॥ २४ ॥

अशा रीतीने बाल्यावस्थेला आलेला जीव स्वतःच्या मल-मूत्राने लिप्त देह धारण करतो. आध्यात्मिक इत्यादी दुःखांनी पीडित असूनही तो बोलू शकत नाही. भूक-तहान यांनी त्रस्त होऊन तो रडतो; तेव्हा सेवकजन “दूध वगैरे द्यावे” असे मानून त्याला खाऊ घालण्याचा व शांत करण्याचा प्रयत्न करतात॥२४॥

Verse 25

एवमनेकं देहभोगमन्याधीनतयानुभूयमानो दंशादिष्वपि निवारयितुमशक्तः ॥ २५ ॥

अशा प्रकारे पराधीनतेने अनेक प्रकारची देहपीडा भोगताना तो डास-चावणे इत्यादीही टाळण्यास असमर्थ होतो॥२५॥

Verse 26

बाल्यभावमासाद्य मातापित्रोरुपाध्यायस्य ताडनं सदा पर्यटनशीलत्वं पांशुभस्मपंकादिषुक्रीडनं सदा कलहनियतत्वाम शुचित्वं बहुव्यापाराभासकार्यनियतत्वं तदसंभव आध्यात्मिकदुःखमेवंविधमनुभवति ॥ २६ ॥

बाल्यभाव प्राप्त झाल्यावर तो अशा प्रकारचे आध्यात्मिक (अंतःकरणातील) दुःख अनुभवतो—आई-वडील व गुरु यांच्याकडून सतत मार खाणे, नेहमी भटकत राहणे, धूळ-राख व चिखलात खेळणे, कायम भांडखोर राहणे, अस्वच्छतेत राहणे, आणि अनेक कामांचा केवळ आभास करत राहणे—पण प्रत्यक्ष सिद्धी न होणे॥२६॥

Verse 27

ततस्तु तरुणभावेन धनार्जनमर्जितस्य रक्षणं तस्य नाशव्ययादिषु चात्यंतदुःखिता मायया मोहिताः कामक्रोधादिदुष्टमनसाः सदासूयापरायणाः परस्वपरस्त्रीहरणोपायपरायणाः पुत्रमित्रकलत्रादिभरणोपायचिंतापरायणा वृथाहंकारदूषिताः पुत्रादिषु व्याध्यादि पीडितेषु सत्सु सर्वव्यात्पिं परित्यज्य रोगादिभिः क्लेशितानां समीपे स्वयमाध्यात्मिकदुःखेन परिप्लुता । वक्ष्यमाणप्रकारेण चितामश्नुवते ॥ २७ ॥

मग तरुणपणाच्या जोमात ते धनार्जन व मिळवलेल्या धनाच्या रक्षणात गुंततात आणि त्याच्या नाश, खर्च इत्यादींनी अत्यंत दुःखी होतात. मायेमुळे मोहित, काम-क्रोधादी दोषांनी दूषित मनाचे, सदैव मत्सरात रत, ते परधन चोरणे व परस्त्री हरण्याचे उपाय यांत प्रवृत्त होतात. पुत्र-मित्र-कलत्र आदींच्या पालनपोषणाच्या चिंतेत बुडालेले, व्यर्थ अहंकाराने कलुषित, जेव्हा त्यांची मुले इत्यादी व्याधी व पीडांनी ग्रस्त होतात, तेव्हा ते सर्व मर्यादा सोडतात; रोग-क्लेशाने त्रस्तांच्या जवळ उभे राहून स्वतःही आध्यात्मिक शोकाने भरून जातात. अखेरीस, पुढे सांगितलेल्या प्रकारे, ते चितेला प्राप्त होतात॥२७॥

Verse 28

गृहक्षेत्रादिकं कम किंचिन्नापि विचारितम् । समृद्धस्य कुटुम्बस्य कथं भवति वर्त्तनम् ॥ २८ ॥

घर, शेत इत्यादींबद्दल किंचितही विचार केलेला नाही; मग समृद्ध कुटुंबाचा निर्वाह कसा होईल?॥२८॥

Verse 29

मम मूलधनं नास्ति वृष्टिश्चापि न वर्षति । अश्वः पलायितः कुत्र गावः किं नागता मम ॥ २९ ॥

माझे मूळधन उरले नाही, आणि पाऊसही पडत नाही। माझा घोडा कुठे पळून गेला? माझ्या गायी का परत आल्या नाहीत?

Verse 30

बालापत्या च मे भार्या व्याधितोऽहं च निर्धनः । अविचारात्कृषिर्नष्टा पुत्रा नित्यं रुदंति च ॥ ३० ॥

माझी पत्नी लहान मुलांच्या ओझ्याने दबली आहे; मी आजारी व निर्धन आहे। अविचारामुळे माझी शेती नष्ट झाली, आणि माझे पुत्र रोज रडतात।

Verse 31

भग्नं छिन्नं तु मे सद्म बांधवा अपि दूरगाः । न लभ्यते वर्त्तनं च राज बाधातिदुःसहा ॥ ३१ ॥

माझे घर मोडून फाटले आहे; नातेवाईकही दूर गेले आहेत। उपजीविकेचा मार्ग मिळत नाही, आणि राजाची बाधा अतिशय असह्य आहे।

Verse 32

रिपवो मां प्रधावंते कथं जेष्टाम्यहं रिपून् । व्यवसायाक्षमश्चाहं प्रात्पाः प्राघूर्णका अमी ॥ ३२ ॥

शत्रू माझ्यावर धावून येतात—मी त्यांना कसे जिंकू? मीही उद्योगास अक्षम आहे; हे तर वादळासारखे घोंघावत येऊन पडले आहेत।

Verse 33

एवमत्यंतचिन्ताकुलः स्वदुःखानि निवारयितुमक्षमो धिग्विधिं भाग्यहीनं मां किमर्थं विदधे इति दैवमाक्षिपति ॥ ३३ ॥

अशा रीतीने तो अत्यंत चिंतेने व्याकुळ होऊन, स्वतःची दुःखे दूर करण्यास असमर्थ राहून विधात्याला धिक्कारतो—“धिक् या भाग्याला! मला अभागी का घडविले?”—असे म्हणत दैवाला दोष देतो।

Verse 34

तथा वृद्धत्वमापन्नो हीयमानसारो जरापलितादिव्यात्पदेहो व्याधिबाध्यत्वादिकमापन्नः । प्रकंपमानावयवश्वासकासादिपीडितो लोलाविललोचनः श्लेष्मण्यात्पकंठः पुत्रदारादिभिर्भर्त्स्यमानः कदा मरणमुपयामीति चिंताकुलो मयि मृते सति मदर्जितं गृहक्षेत्रादिकं वस्तु पुत्रादयः कथं रक्षंति कस्य वा भविष्यति ॥ ३४ ॥

अशा रीतीने मनुष्य वृद्धत्वाला पोहोचला की त्याची अंतःशक्ती क्षीण होते; जरा, पांढरे केस इत्यादी दुःखांनी देह जर्जर होतो आणि रोगांनीही त्रस्त होतो. अवयव थरथरतात, श्वासोच्छ्वासाचा त्रास, खोकला इत्यादी पीडा होतात; डोळे चंचल व डगमगते, कफाने घसा अडतो; आणि पुत्र, पत्नी इत्यादी त्याला धारेवर धरतात. तेव्हा तो चिंताकुल होऊन म्हणतो—“मला मृत्यू कधी येईल? आणि मी मेल्यावर माझ्या कमाईचे घर-शेत वगैरे पुत्र कसे सांभाळतील, किंवा ते कोणाचे होईल?”

Verse 35

मद्धने परैरपहृते पुत्रादीनां कथं वर्त्तनं भविष्यतीति ममतादुःखपरिप्लुतो गाढं निःश्वस्य स्वेन वयसा कृतानि कर्माणि पुनः पुनः स्मरन् क्षणे विस्मरति च संततस्त्वासन्नमरणो ॥ ३५ ॥

जेव्हा त्याचे धन इतरांनी हिरावून घेतलेले असते, तेव्हा ‘आता माझे पुत्र वगैरे कसे जगतील?’ या ममतेतून उत्पन्न दुःखाने तो भरून जातो आणि खोल उसासा टाकतो. आयुष्यभर केलेली कर्मे तो पुन्हा पुन्हा आठवतो, आणि क्षणोक्षणी विसरतोही; अशा रीतीने मृत्यू जवळ आला असता तो सतत व्याकुळ राहतो.

Verse 36

व्याधिपीडितोऽन्तस्तापार्तः क्षणं शय्यायां क्षणं मंचे च ततस्ततः पर्यटन् क्षुत्तृटूपरिपूडितः किंचिन्मात्रमुदकं देहीत्यतिकार्पण्येन याचमानस्तत्रापि ज्वराविष्टानामुदकं न श्रेयस्करमिति ब्रुवतो मनसातिद्वेषं कुर्वन्मंद चैतन्यो भवति ॥ ३६ ॥

रोगाने पीडित व अंतःदाहाने व्याकुळ तो कधी शय्येवर, कधी खाटेवर—असा सतत इकडे तिकडे फिरत राहतो. भूक-तहान यांनी त्रस्त होऊन तो अत्यंत दीनतेने ‘मला थोडेसे पाणी द्या’ अशी याचना करतो. पण तिथेही जेव्हा लोक म्हणतात, ‘ताप आलेल्याला पाणी हितकर नाही,’ तेव्हा तो मनात तीव्र द्वेष धरून मंद, धूसर चेतनेत जातो.

Verse 37

ततश्च हस्तपादाकर्षणे न तु क्षमो रुद्रद्भिबंधुजनैर्वेष्टितो वक्तुमक्षमः स्वार्जितधनादिकं कस्य भविष्यतीति चिंतापरो बाष्पाविलविलोचनः कंठे वुरघुरायमाणे सति शरीरान्निष्क्रांतप्राणो यमदूतैर्भर्त्स्यमानः पाशयंत्रितो नरकादीन्पूर्ववदश्नुते ॥ ३७ ॥

त्यानंतर हात-पाय ओढले जाण्याचा त्रासही तो सहन करू शकत नाही; रडणाऱ्या नातलगांनी वेढलेला तो बोलण्यास असमर्थ होतो. ‘माझ्या कष्टाने कमावलेले धन वगैरे आता कोणाचे होईल?’ या चिंतेत मग्न, अश्रूंनी डोळे धूसर झालेले, घशात घरघर सुरू असताना, प्राण देहातून निघून जातात. तेव्हा यमदूत त्याला धारेवर धरतात; पाशाने बांधून तो पूर्वी सांगितलेल्या नरकादि यातना भोगतो.

Verse 38

आमलप्रक्षयाद्यद्वदग्नौ धाम्यंति धातवः । तथैव जीविनः सर्व आकर्मप्रक्षयाद् भृशम् ॥ ३८ ॥

जसे अग्नीत धातू तापवून फुंकर देत देत त्यातील मल जळून जाऊन शुद्ध होतो, तसेच सर्व जीव संचित कर्माचा क्षय झाला की अत्यंत शुद्ध होतात.

Verse 39

तस्मात्संसारदावाग्नितापार्तो द्विजसत्तम । अभ्यसेत्परमं ज्ञानं ज्ञानान्मोक्षमवान्पुयात् ॥ ३९ ॥

म्हणून, हे द्विजश्रेष्ठ! संसाररूपी दावाग्नीच्या दाहाने पीडित झालेला पुरुष परम ज्ञानाचा नित्य अभ्यास करो; ज्ञानानेच तो मोक्ष प्राप्त करतो।

Verse 40

ज्ञानशून्या नरा ये तु पशवः परिकीर्तिताः । तस्मात्संसारमोक्षाय परं ज्ञानं समभ्यसेत् ॥ ४० ॥

जे मनुष्य सत्य ज्ञानशून्य आहेत, ते पशूसमान सांगितले आहेत। म्हणून संसारातून मुक्तीसाठी परम ज्ञानाचा दृढ अभ्यास करावा।

Verse 41

मानुष्यं चैव संप्राप्य सर्वकर्मप्रसाधकम् । हरिं न सेवते यस्तु कोऽन्यस्तस्मादचेतनः ॥ ४१ ॥

सर्व धर्मकर्म साध्य करणारे मानुष्यजन्म प्राप्त करूनही जो हरिची सेवा करीत नाही, त्याहून अधिक अचेतन दुसरा कोण?

Verse 42

अहो चित्रमहो चित्रमहो चित्रं मुनीश्वराः । आस्थिते कामदे विष्णो नरा यांति हि यातनाम् ॥ ४२ ॥

अहो आश्चर्य! अहो आश्चर्य! हे मुनीश्वरांनो, किती विलक्षण की कामद विष्णु समोर असतानाही लोक यातना भोगायला जातात।

Verse 43

नारायणे जगन्नाथे सर्वकामफलप्रदे । स्थितेऽपि ज्ञानरहिताः पच्यंते नरकेष्वहो ॥ ४३ ॥

जगन्नाथ नारायण सर्व कामनांचे फळ देणारे असूनही, ज्ञानरहित लोक—अहो!—नरकांत जळत ‘पकतात’।

Verse 44

स्त्रवन्मूत्रपुरीषे तु शरीरेऽस्मिन्नृशाश्वते । शाश्वतं भावयंत्यज्ञा महामोहसमावृताः ॥ ४४ ॥

या अनित्य मानवी देहात—जी मूत्र‑पुरीषाने स्रवते—महामोहाने आच्छादित अज्ञ लोक अनित्यालाच नित्य मानतात।

Verse 45

कुत्सितं मांसरक्ताद्यैर्देहं संप्राप्य यो नरः । संसारच्छेदकं विष्णुं न भजेत्सोऽतिपातकी ॥ ४५ ॥

मांस‑रक्तादिंनी बनलेला हा निंद्य देह मिळूनही जो नर संसारबंधन छेदणाऱ्या श्रीविष्णूचे भजन करीत नाही, तो घोर पापी ठरतो।

Verse 46

अहो कष्टमहो कष्टमहो कष्टं हि मूर्खता । हरिध्यानपरो विप्र चण्डालोऽपि महासुखी ॥ ४६ ॥

अहो, किती दुःखद ही मूर्खता! हे विप्र, हरिध्यानात तल्लीन चांडाळसुद्धा महासुखी होतो।

Verse 47

स्वदेहान्निस्सृतं दृष्ट्वा मलमूत्रादिकिल्बिषम् । उद्वेग मानवा मूर्खाः किं न यांति हि पापिनः ॥ ४७ ॥

स्वदेहातून निघालेले मल‑मूत्रादी अपवित्र द्रव्य पाहून मूर्ख मानव किळसतात; मग पापी लोक पापापासून का नाही घाबरत?

Verse 48

दुर्लभं मानुषं जन्म प्रार्थ्यते त्रिदशैरपि । तल्लब्ध्वा परलोकार्थं यत्नं कुर्य्याद्विचक्षणः ॥ ४८ ॥

मानव जन्म दुर्लभ आहे—देवही त्याची प्रार्थना करतात. ते मिळाल्यावर विवेकी पुरुषाने परलोकहितासाठी प्रयत्न करावा।

Verse 49

अध्यात्मज्ञानसंपन्ना हरिपूजापरायणाः । लभन्ते परमं स्थानं पुनरावृत्तिदुर्लभम् ॥ ४९ ॥

जे अध्यात्मज्ञानाने संपन्न व हरिपूजेत पूर्ण परायण आहेत, ते परम धाम प्राप्त करतात; जिथून पुनरावृत्ती दुर्लभ आहे।

Verse 50

यतो जातमिदं विश्वं यतश्चैतन्यमश्नुते । यस्मिंश्च विलयं याति स संसारस्य मोचकः ॥ ५० ॥

ज्याच्यापासून हे विश्व उत्पन्न झाले, ज्याच्यामुळे चेतना प्राप्त होते, आणि ज्याच्यात शेवटी लय पावते—तोच संसाराचा मोचक आहे.

Verse 51

निर्गुणोऽपि परोऽनंतो गुणवानिव भाति यः । तं समभ्यर्च्य देवेशं संसारात्परिमुच्यते ॥ ५१ ॥

जो परम, अनंत व निर्गुण असूनही गुणवानासारखा भासतो—त्या देवेशाची सम्यक् आराधना केल्याने मनुष्य संसारातून पूर्ण मुक्त होतो.