Nārada’s Hymn to Viṣṇu (Nāradasya Viṣṇu-stavaḥ)
ऋषींच्या प्रश्नांना उत्तर देताना सूत सनकादि कुमारांचे वर्णन करतो—ते ब्रह्माचे मानसपुत्र, ब्रह्मचारी व मोक्षपरायण, मेरूपासून ब्रह्मसभेकडे निघाले होते. मार्गात विष्णूची पावन नदी गंगा पाहून ते सीता-जलात स्नान करण्याची इच्छा करतात. तेव्हा नारद येऊन ज्येष्ठ बंधूंना वंदन करतो आणि नारायण, अच्युत, अनंत, वासुदेव, जनार्दन इत्यादी नामजप करून विस्तृत विष्णुस्तोत्र गातो. स्तोत्रात विष्णू सगुण-निर्गुण, ज्ञान व ज्ञाता, योग व योगाने प्राप्त, तसेच विश्वरूप असूनही असंग असा प्रतिपादित आहे; कूर्म, वराह, नरसिंह, वामन, परशुराम, राम, कृष्ण, कल्की इत्यादी अवतारांचे कीर्तन व नामाच्या शुद्धि-मोक्षदायी महिमेचे पुनःपुन्हा स्तवन आहे. स्नान करून संध्या-तर्पणादी विधी झाल्यावर मुनी हरिकथेत रमतात; मग नारद भगवंताची लक्षणे, फलदायी कर्म, सत्य ज्ञान, तप आणि अतिथिसत्काराची विष्णुप्रिय पद्धत विचारतो. शेवटी फलश्रुती—प्रातःकाळी पाठ केल्यास शुद्धी व विष्णुलोकप्राप्ती।
Shlokas
Verse 1
ऋषय ऊचुः । कथं सनत्कुमारस्तु नारदाय महात्मने । प्रोक्तवान् सकलान् धर्मान् कथं तौ मिलितावुभौ 1. ॥ १ ॥
ऋषी म्हणाले—महात्मा नारदांना सनत्कुमारांनी सर्व धर्मांचा उपदेश कसा केला? आणि ते दोघे परस्पर कसे भेटले?
Verse 2
कस्मिन् स्थाने स्थितौ सूत तावुभौ ब्रह्मवादिनौ । हरिगीतसमुद्गाने चक्रतुस्तद्वदस्व नः ॥ २ ॥
हे सूत! ते दोघे ब्रह्मवादी कोणत्या स्थानी स्थित होते? आणि हरिगीतांचे मधुर कीर्तन त्यांनी कुठे आरंभिले? ते आम्हांस सांगावे.
Verse 3
सूत उवाच । सनकाद्या महात्मानो ब्रह्मणो मानसाः सुताः । निर्ममा निरहङ्काराः सर्वे ते ह्यूर्ध्वरेतसः ॥ ३ ॥
सूत म्हणाला—सनक आदि महात्मे ब्रह्मदेवाचे मानसपुत्र होते. ते ममता व अहंकाररहित; सर्वजण ऊर्ध्वरेतस्, म्हणजे ब्रह्मचर्यात स्थित होते.
Verse 4
तेषां नामानि वक्ष्यामि सनकश्च सनन्दनः । सनत्कुमारश्च विभुः सनातन इति स्मृतः ॥ ४ ॥
त्यांची नावे सांगतो—सनक, सनन्दन, विभु सनत्कुमार, आणि जो ‘सनातन’ म्हणून स्मरणात आहे.
Verse 5
विष्णुभक्ता महात्मानो ब्रह्मध्यानपरायणाः । सहस्रसूर्यसंकाशाः सत्यसन्धा मुमुक्षवः ॥ ५ ॥
ते महात्मे विष्णुभक्त, ब्रह्मध्यानात परायण; सहस्र सूर्यांसारखे तेजस्वी, सत्यसंध आणि मोक्षाची आकांक्षा धरणारे आहेत.
Verse 6
एकदा मेरुशृङ्गं ते प्रस्थिताः ब्रह्मणः सभाम् । इष्टां मार्गेऽथ ददृशुः गंगां विष्णुपदीं द्विजाः ॥ ६ ॥
एकदा ते द्विज मुनी मेरुशिखरावरून ब्रह्मदेवाच्या सभेकडे निघाले; मार्गात त्यांनी विष्णुपदी पवित्र गंगेचे दर्शन घेतले।
Verse 7
तां निरीक्ष्य समुद्युक्ताः स्नातुं सीताजलेऽभवन् । एतस्मिन्नन्तरे तत्र देवर्षिर्नारदो मुनिः ॥ ७ ॥
तिला पाहून ते सीताजलात स्नान करण्यास उद्युक्त झाले. इतक्यात तेथे देवर्षि मुनि नारद येऊन पोहोचले।
Verse 8
आजगाम द्विजश्रेष्ठा दृष्ट्वा भ्रातॄन् स्वकाग्रजान् । तान् दृष्ट्वा स्नातुमुद्युक्तान् नमस्कृत्य कृताञ्जलि ॥ ८ ॥
मग द्विजश्रेष्ठ नारद आले. आपल्या अग्रज बंधूंना व ते स्नानास उद्युक्त असल्याचे पाहून, त्यांनी हात जोडून नमस्कार केला।
Verse 9
गृणन् नामानि सप्रेमभक्तियुक्तो मधुद्विषः । नारायणाच्युतानन्त वासुदेव जनार्दन ॥ ९ ॥
प्रेमयुक्त भक्तीने मधुद्विषाचे नामस्मरण करावे—नारायण, अच्युत, अनंत, वासुदेव, जनार्दन।
Verse 10
यज्ञेश यज्ञपुरुष कृष्ण विष्णो नमोऽस्तु ते । पद्माक्ष कमलाकान्त गङ्गाजनक केशव । क्षीरोदशायिन् देवेश दामोदर नमोऽस्तु ते ॥ १० ॥
हे यज्ञेश, हे यज्ञपुरुष, हे कृष्ण, हे विष्णू—तुला नमस्कार. हे पद्माक्ष, हे कमलाकांत, हे गंगाजनक केशव; हे क्षीरोदशायी, हे देवेश दामोदर—तुला नमस्कार.
Verse 11
श्रीराम विष्णो नरसिंह वामन प्रद्युम्न संकर्षण वासुदेव । अजानिरुद्धामलरुङ् मुरारे त्वं पाहि नः सर्वभयादजस्रम् ॥ ११ ॥
हे श्रीराम! हे विष्णु—नरसिंह, वामन; हे प्रद्युम्न, संकर्षण, वासुदेव; हे अजानिरुद्ध, निर्मळ मुरारी! आम्हांला सर्व भयापासून अखंड रक्षण कर।
Verse 12
इत्युच्चरन् हरेर्नाम नत्वा तान् स्वाग्रजान् मुनीन् । उपासीनश्च तैः सार्धं सस्नौ प्रीतिसमन्वितः ॥ १२ ॥
अशा रीतीने हरिनाम उच्चारून आणि त्या अग्रज मुनींना नमस्कार करून, तो त्यांच्या संगती बसला व प्रेम-आनंदाने युक्त होऊन स्नान केले।
Verse 13
तेषां चापि तु सीताया जले लोकमलापहे । स्नात्वा सन्तर्प्य देवर्षिपितॄन् विगतकल्मषाः ॥ १३ ॥
तेही सर्व सीतेच्या त्या जलात—जे लोकमळ हरते—स्नान करून निष्पाप झाले; आणि स्नानानंतर देव, ऋषी व पितरांना तर्पण देऊन तृप्त केले।
Verse 14
उत्तीर्य सन्ध्योपास्त्यादि कृत्वाचारं स्वकं द्विजाः । कथां प्रचक्रुर्विविधाः नारायणगुणाश्रिताः ॥ १४ ॥
स्नानातून बाहेर येऊन द्विजांनी संध्योपासना इत्यादी आपले नियत आचार केले; आणि मग नारायणाच्या गुणांवर आधारलेल्या विविध कथा-चर्चा सुरू केल्या।
Verse 15
कृतक्रियेषु मुनिषु गङ्गातीरे मनोरमे । चकार नारदः प्रश्नं नानाख्यानकथान्तरे ॥ १५ ॥
मनोहर गंगातीरावर मुनिंनी आपापली क्रिया पूर्ण केल्यावर, विविध आख्यान-कथांच्या मध्ये नारदांनी एक प्रश्न विचारला।
Verse 16
नारद उवाच । सर्वज्ञाः स्थ मुनिश्रेष्ठाः भगवद्भक्तितत्पराः । यूयं सर्वे जगन्नाथा भगवन्तः सनातनाः ॥ १६ ॥
नारद म्हणाले—तुम्ही सर्वे सर्वज्ञ, मुनिश्रेष्ठ आणि भगवद्भक्तीत पूर्णत: तत्पर आहात। तुम्हीच जगन्नाथ, सनातन व पूज्य भगवंतस्वरूप आहात॥१६॥
Verse 17
लोकोद्धारपरान् युष्मान् दीनेषु कृतसौहृदान् । पृच्छे ततो वदत मे भगवल्लक्षणं बुधाः ॥ १७ ॥
लोकांच्या उद्धारात तत्पर आणि दीनांवर स्नेह करणाऱ्या तुम्हांला मी विचारतो. हे बुधजनांनो, मला भगवंताचे लक्षण सांगा॥१७॥
Verse 18
येनेदमखिलं जातं जगत्स्थावरजङ्गमम् । गङ्गापादोदकं यस्य स कथं ज्ञायते हरिः ॥ १८ ॥
ज्याच्यामुळे हे अखिल जगत्—स्थावर व जंगम—उत्पन्न झाले, आणि ज्याच्या चरणप्रक्षालनाचे जलच गंगा आहे, तो हरि सामान्य उपायांनी कसा जाणावा?॥१८॥
Verse 19
कथं च त्रिविधं कर्म सफलं जायते नृणाम् । ज्ञानस्य लक्षणं ब्रूत तपसश्चापि मानदाः ॥ १९ ॥
आणि मनुष्यांचे त्रिविध कर्म कसे सफल होते? हे मान्यजनांनो, ज्ञानाचे लक्षण आणि तपाचेही लक्षण मला सांगा॥१९॥
Verse 20
अतिथेः पूजनं वापि येन विष्णुः प्रसीदति । एवमादीनि गुह्यानि हरितुष्टिकराणि च । अनुगृह्य च मां नाथास्तत्त्वतो वक्तुमर्हथ ॥ २० ॥
अतिथीचे पूजन—ज्याने विष्णू प्रसन्न होतात—आणि अशी इतरही गूढ आचरणे जी हरिला तुष्ट करतात; हे नाथांनो, कृपा करून त्यांचे तत्त्व मला यथार्थपणे सांगा॥२०॥
Verse 21
शौनक उवाच । नमः पराय देवाय परस्मात् परमाय च । परावरनिवासाय सगुणायागुणाय च ॥ २१ ॥
शौनक म्हणाले—परात्पर, परमात्पर अशा त्या परम देवाला नमस्कार; जो पर व अपर—दोन्ही लोकांचा निवास आहे, आणि जो सगुणही आहे व निर्गुणही आहे।
Verse 22
अमायायात्मसंज्ञाय मायिने विश्वरूपिणे । योगीश्वराय योगाय योगगम्याय विष्णवे ॥ २२ ॥
मायेपलीकडील, आत्मस्वरूप म्हणून प्रसिद्ध; मायेचा अधिपती, विश्वरूप; योगींचा ईश्वर, स्वयं योग, आणि योगानेच प्राप्त होणाऱ्या विष्णूला नमस्कार।
Verse 23
ज्ञानाय ज्ञानगम्याय सर्वज्ञानैकहेतवे । ज्ञानेश्वराय ज्ञेयाय ज्ञात्रे विज्ञानसम्पदे ॥ २३ ॥
जो स्वयं ज्ञान आहे, ज्ञानानेच प्राप्त होतो, सर्व ज्ञानाचा एकमेव हेतु आहे; ज्ञानेश्वर, ज्ञेय, ज्ञाता आणि विज्ञान-संपदा स्वरूप—त्याला नमस्कार।
Verse 24
ध्यानाय ध्यानगम्याय ध्यातृपापहराय च । ध्यानेश्वराय सुधिये ध्येयध्यातृस्वरूपिणे ॥ २४ ॥
ध्यानस्वरूप, ध्यानानेच प्राप्त; ध्यातााचे पाप हरून नेणारा; ध्यानेश्वर; शुद्ध बुद्धीचा स्रोत; आणि ध्येय व ध्याता—दोन्हींच्या स्वरूपाचा—त्याला नमस्कार।
Verse 25
आदित्यचन्द्रा ग्निविधातृदेवाः सिद्धाश्च यक्षासुरनागसंघाः । यच्छक्तियुक्तास्तमजं पुराणं सत्यं स्तुतीशं सततं नतोऽस्मि ॥ २५ ॥
ज्याच्या शक्तीने आदित्य-चंद्र, अग्नी, विधाता व देवगण; तसेच सिद्ध, यक्ष, असुर आणि नागांचे समुदाय समर्थ होतात—त्या अज, पुरातन, सत्यस्वरूप, स्तुतींच्या अधीश्वर प्रभूला मी सतत नमस्कार करतो।
Verse 26
यो ब्रह्मरूपी जगतां विधाता स एव पाता द्विजविष्णुरूपी । कल्पान्तरुद्रा ख्यतनुः स देवः शेतेऽङघ्रिपानस्तमजं भजामि ॥ २६ ॥
जो ब्रह्मरूपाने जगतांचा विधाता आहे, तोच विष्णुरूपाने त्यांचा पालनकर्ता आहे; आणि कल्पान्ती रुद्र-नामक तनू धारण करतो. तोच अज देव शेषावर चरण ठेवून शयन करतो—मी त्याचेच भजन करतो.
Verse 27
यन्नामसङ्कीर्तनतो गजेन्द्रो ग्राहोग्रबन्धान्मुमुचे स देवः । विराजमानः स्वपदे पराख्ये तं विष्णुमाद्यं शरणं प्रपद्ये ॥ २७ ॥
ज्यांच्या नामसंकीर्तनानेच गजेन्द्रराज ग्राहाच्या उग्र बंधनातून मुक्त झाला—ते प्रभू ‘पर’ नावाच्या स्वपरम पदात विराजमान आहेत. त्या आद्य विष्णूची मी शरणागती घेतो.
Verse 28
शिवस्वरूपी शिवभक्तिभाजां यो विष्णुरूपी हरिभावितानाम् । सङ्कल्पपूर्वात्मकदेहहेतुस्तमेव नित्यं शरणं प्रपद्ये ॥ २८ ॥
जो शिवभक्तांसाठी शिवरूप आणि हरिभावात रंगलेल्यांसाठी विष्णुरूप आहे; जो पूर्वसंकल्प व सूक्ष्म आत्मतत्त्वातून देहधारणाचा कारणभूत आहे—त्याच्याच मी नित्य शरण जातो.
Verse 29
यः केशिहन्ता नरकान्तकश्च बालो भुजाग्रेण दधार गोत्रम् । देवं च भूभारविनोदशीलं तं वासुदेवं सततं नतोऽस्मि ॥ २९ ॥
केशीचा वध करणारा, नरकाचा अंत करणारा; जो बालपणी भुजेच्या अग्रभागावर गोवर्धन धारण करीत होता; आणि जो देव म्हणून पृथ्वीचा भार दूर करण्यात आनंद मानतो—त्या वासुदेवाला मी सतत नमस्कार करतो.
Verse 30
लेभेऽवतीर्योग्रनृसिंहरूपी यो दैत्यवक्षः कठिनं शिलावत् । विदार्य संरक्षितवान् स्वभक्तं प्रह्लादमीशं तमजं नमामि ॥ ३० ॥
जो उग्र नरसिंहरूपाने अवतार घेऊन दैत्याचे शिळेसारखे कठीण वक्ष विदीर्ण करून, आपल्या भक्त प्रह्लादाचे रक्षण केले—त्या अज ईश्वराला मी नमस्कार करतो.
Verse 31
व्योमादिभिर्भूषितमात्मसंज्ञं निरंजनं नित्यममेयतत्त्वम् । जगद्विधातारमकर्मकं च परं पुराणं पुरुषं नतोऽस्मि ॥ ३१ ॥
मी त्या परम आदिपुरुषाला—परम पुराणाला—नमस्कार करतो; जो व्योमादि तत्त्वांनी भूषित, आत्मा म्हणून प्रसिद्ध, निरंजन, नित्य, अमेय तत्त्वस्वरूप आहे; जगाचा विधाता असूनही अकर्म आहे.
Verse 32
ब्रह्मेन्द्र रुद्रा निलवायुमर्त्यगन्धर्वयक्षासुरदेवसंघैः । स्वमूर्तिभेदैः स्थित एक ईशस्तमादिमात्मानमहं भजामि ॥ ३२ ॥
ब्रह्मा, इंद्र, रुद्र, निल-वायु, मर्त्य, गंधर्व, यक्ष, असुर व देवसमूहांमध्ये, स्वतःच्या मूर्तीभेदांनी प्रकट होत असूनही जो एकच ईश्वर स्थित आहे—त्या आद्य आत्म्याचे मी भजन करतो.
Verse 33
यतो भिन्नमिदं सर्वं समुद्भूतं स्थितं च वै । यस्मिन्नेष्यति पश्चाच्च तमस्मि शरणं गतः ॥ ३३ ॥
ज्याच्यापासून हे सर्व भिन्न जगत् उत्पन्न झाले, ज्यात ते स्थित राहते, आणि शेवटी ज्यातच विलीन होईल—त्या परमेश्वराची मी शरण घेतली आहे.
Verse 34
यः स्थितो विश्वरूपेण सङ्गीवात्र प्रतीयते । असङ्गी परिपूर्णश्च तमस्मि शरणं गतः ॥ ३४ ॥
जो विश्वरूपाने स्थित असून येथे जणू सर्वांशी संगयुक्त भासतो, पण खरेतर असंग व परिपूर्ण आहे—त्याचीच मी शरण घेतली आहे.
Verse 35
हृदि स्थितोऽपि यो देवो मायया मोहितात्मनाम् । न ज्ञायेत परः शुद्धस्तमस्मि शरणं गतः ॥ ३५ ॥
जो देव हृदयात स्थित असूनही, मायेनं मोहित झालेल्या चित्तांना कळत नाही—तो परम, सदैव शुद्ध; त्याचीच मी शरण घेतली आहे.
Verse 36
सर्वसङ्गनिवृत्तानां ध्यानयोगरतात्मनाम् । सर्वत्र भाति ज्ञानात्मा तमस्मि शरणं गतः ॥ ३६ ॥
जे सर्व संगांपासून निवृत्त होऊन ध्यानयोगात मन लावतात, त्यांना ज्ञानस्वरूप आत्मा सर्वत्र प्रकाशतो. त्या प्रभूच्या मी शरण आलो आहे.
Verse 37
दधार मंदरं पृष्ठे निरोदेऽमृतमन्थने । देवतानां हितार्थाय तं कूर्मं शरणं गतः ॥ ३७ ॥
अमृतमंथनाच्या वेळी समुद्रात त्याने मंदर पर्वत पाठीवर धारण केला. देवांच्या हितासाठी त्या कूर्मावताराची मी शरण घेतो.
Verse 38
दंष्ट्रांकुरेण योऽनन्तः समुद्धृत्यार्णवाद् धराम् । तस्थाविदं जगत् कृत्स्नं वाराहं तं नतोऽस्म्यहम् ॥ ३८ ॥
ज्याने अनंत प्रभूने दंष्ट्रेच्या अग्रभागाने समुद्रातून पृथ्वी उचलून वर आणली, आणि ज्याच्यावर हे अखिल जगत् स्थिर झाले—त्या वाराहरूपाला मी नमस्कार करतो.
Verse 39
प्रह्लादं गोपयन् दैत्यं शिलातिकठिनोरसम् । विदार्य हतवान् यो हि तं नृसिंहं नतोऽस्म्यहम् ॥ ३९ ॥
प्रह्लादाचे रक्षण करत ज्याने दगडासारख्या कठीण उराचा दैत्य विदीर्ण करून मारला—त्या श्रीनृसिंह प्रभूला मी नमस्कार करतो.
Verse 40
लब्ध्वा वैरोचनेर्भूमिं द्वाभ्यां पद्भ्यामतीत्य यः । आब्रह्मभुवनं प्रादात् सुरेभ्यस्तं नतोऽजितम् ॥ ४० ॥
बली (वैरोचनिपुत्र) कडून मिळालेली भूमी ज्याने दोन पावलांत ओलांडली आणि ब्रह्मलोकापर्यंतचे लोक देवांना अर्पण केले—त्या अजेय अजित प्रभूला मी नमस्कार करतो.
Verse 41
हैहयस्यापराधेन ह्येकविंशतिसंख्यया । क्षत्रियान्वयभेत्ता यो जामदग्न्यं नतोऽस्मि तम् ॥ ४१ ॥
हैहयांच्या अपराधामुळे एकवीस वेळा क्षत्रिय वंशाचा संहार करणाऱ्या जामदग्न्य परशुरामाला मी नमस्कार करतो।
Verse 42
आविर्भूतश्चतुर्धा यः कपिभिः परिवारितः । हतवान् राक्षसानीकं रामचन्द्रं नतोऽस्म्यहम् ॥ ४२ ॥
जो चतुर्विध रूपाने प्रकट होऊन वानरगणांनी वेढलेला, राक्षसांची सेना नष्ट करणारा श्रीरामचंद्राला मी नमस्कार करतो।
Verse 43
मूर्तिद्वयं समाश्रित्य भूभारमपहृत्य च । संजहार कुलं स्वं यस्तं श्रीकृष्णमहं भजे ॥ ४३ ॥
जो द्विरूप धारण करून पृथ्वीचा भार दूर करून, नंतर आपल्या कुलाचा संहार घडवून आणला—त्या श्रीकृष्णाला मी भजतो।
Verse 44
भूम्यादिलोकत्रितयं संतृप्तात्मानमात्मनि । पश्यन्ति निर्मलं शुद्धं तमीशानं भजाम्यहम् ॥ ४४ ॥
भूमीपासून त्रिलोकीत व्याप्त, आत्म्यात तृप्त मुनी ज्याला अंतःकरणात निर्मळ-शुद्ध रूपाने पाहतात—त्या ईशानाला मी भजतो।
Verse 45
युगान्ते पापिनोऽशुद्धान् भित्त्वा तीक्ष्णसुधारया । स्थापयामास यो धर्मं कृतादौ तं नमाम्यहम् ॥ ४५ ॥
युगाच्या अंतकाळी तीक्ष्ण धाराने पापी व अशुद्धांना छेदून, कृतयुगाच्या आरंभी धर्माची स्थापना करणाऱ्यास मी नमस्कार करतो।
Verse 46
एवमादीन्यनेकानि यस्य रूपाणि पाण्डवाः । न शक्यं तेन संख्यातुं कोट्यब्दैरपि तं भजे ॥ ४६ ॥
हे पांडवांनो, अशा प्रकारे त्याची असंख्य रूपे आहेत; कोट्यवधी वर्षांतही त्यांची गणना होऊ शकत नाही. म्हणून मी त्याचेच भजन करतो.
Verse 47
महिमानं तु यन्नाम्नः परं गन्तुं मुनीश्वराः । देवासुराश्च मनवः कथं तं क्षुल्लको भजे ॥ ४७ ॥
ज्याच्या नामाची परम महिमा मुनिश्रेष्ठांनाही गाठता येत नाही, तसेच देव, असुर व मनूंनाही—तर मी तुच्छ जन त्याचे भजन कसे करावे?
Verse 48
यन्नामश्रवणेनापि महापातकिनो नराः । पवित्रतां प्रपद्यन्ते तं कथं स्तौमि चाल्पधीः ॥ ४८ ॥
ज्याच्या नामाचे केवळ श्रवण केले तरी महापातकी मनुष्य पवित्र होतात—त्याची स्तुती मी अल्पबुद्धी कशी करू?
Verse 49
यथाकथञ्चिद्यन्नाम्नि कीर्तिते वा श्रुतेऽपि वा । पापिनस्तु विशुद्धाः स्युः शुद्धा मोक्षमवाप्नुयुः ॥ ४९ ॥
कशाही प्रकारे त्याचे नाम कीर्तन केले किंवा फक्त ऐकले तरी पापीही विशुद्ध होतात; आणि जे शुद्ध होतात ते मोक्ष प्राप्त करतात.
Verse 50
आत्मन्यात्मानमाधाय योगिनो गतकल्मषाः । पश्यन्ति यं ज्ञानरूपं तमस्मि शरणं गतः ॥ ५० ॥
आत्म्यात आत्म्याला स्थिर करून, कल्मषरहित योगी ज्याचे ज्ञानस्वरूप दर्शन करतात—त्या प्रभूची मी शरण घेतली आहे.
Verse 51
साङ्ख्याः सर्वेषु पश्यन्ति परिपूर्णात्मकं हरिम् । तमादिदेवमजरं ज्ञानरूपं भजाम्यहम् ॥ ५१ ॥
सांख्याचे साधक सर्व प्राण्यांत परिपूर्ण आत्मस्वरूप हरिला पाहतात। त्या आदिदेव, अजर, ज्ञानस्वरूप हरिचे मी भजन करतो॥५१॥
Verse 52
सर्वसत्त्वमयं शान्तं सर्वद्र ष्टारमीश्वरम् । सहस्रशीर्षकं देवं वन्दे भावात्मकं हरिम् ॥ ५२ ॥
जो सर्व सत्त्वमय, शान्त, सर्वद्रष्टा ईश्वर आहेत—सहस्रशीर्ष देव, भावस्वरूप हरि—त्यांना मी वंदन करतो॥५२॥
Verse 53
यद्भूतं यच्च वै भाव्यं स्थावरं जङ्गमं जगत् । दशाङ्गुलं योऽत्यतिष्ठत्तमीशमजरं भजे ॥ ५३ ॥
जे भूत, भावी आणि स्थावर-जंगम सर्व जगतापेक्षा ‘दशांगुल’ परे स्थित आहेत—त्या अजर ईश्वराचे मी भजन करतो॥५३॥
Verse 54
अणोरणीयांसमजं महतश्च महत्तरम् । गुह्याद्गुह्यतमं देवं प्रणमामि पुनः पुनः ॥ ५४ ॥
अणूपेक्षाही अणुतर, अजन्मा, महानापेक्षाही महान, आणि गुह्यापेक्षाही गुह्यतम त्या देवाला मी पुन्हा पुन्हा प्रणाम करतो॥५४॥
Verse 55
ध्यातः स्मृतः पूजितो वा श्रुतः प्रणमितोऽपि वा । स्वपदं यो ददातीशस्तं वन्दे पुरुषोत्तमम् ॥ ५५ ॥
ध्यान केले, स्मरण केले, पूजिले, श्रवण केले, किंवा केवळ प्रणाम केला तरी—जो ईश्वर आपले परम पद देतात, त्या पुरुषोत्तमाला मी वंदन करतो॥५५॥
Verse 56
इति स्तुवन्तं परमं परेशं हर्षाम्बुसंरुद्धविलोचनास्ते । मुनीश्वरा नारदसंयुतास्तु सनन्दनाद्याः प्रमुदं प्रजग्मुः ॥ ५६ ॥
अशा रीतीने परमेश्वर, परम प्रभूची स्तुती करीत, हर्षाश्रूंनी डोळे भरून आलेले ते मुनीश्वर—नारदासह सनंदन आदि—अत्यंत आनंदाने प्रस्थान केले।
Verse 57
यं इदं प्रातरुत्त्थाय पठेद्वै पौरुषं स्तवम् । सर्वपापविशुद्धात्मा विष्णुलोकं स गच्छति ॥ ५७ ॥
जो सकाळी उठून हा पुरुष-स्तव पठण करतो, तो सर्व पापांपासून शुद्ध होऊन विष्णुलोकास प्राप्त होतो।
Verse 58
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे प्रथमपादे सनत्कुमारनारदसंवादेनारदकृतविष्णुस्तुतिर्नाम द्वितीयोऽध्यायः ॥ २ ॥
अशा प्रकारे श्रीबृहन्नारदीयपुराणाच्या पूर्वभागातील प्रथम पादात सनत्कुमार-नारद संवादात ‘नारदकृत विष्णु-स्तुति’ नामक दुसरा अध्याय समाप्त झाला।
Frequently Asked Questions
It sacralizes the teaching environment by linking tīrtha practice to Viṣṇu-theology (Gaṅgā as Viṣṇu-pāda-jala) and demonstrates the Purāṇic ideal that Vedic rites (snāna, sandhyā, tarpaṇa) are completed and crowned by Hari-nāma and stotra, integrating karma with mokṣa-dharma.
The stotra compresses core Purāṇic Vedānta: Viṣṇu as both saguṇa and nirguṇa, as knowledge/yoga and their goal, as viśvarūpa yet unattached, alongside an avatāra taxonomy and the doctrine that hearing or uttering the Divine Name purifies even grave sins and leads toward liberation.