Adhyaya 101: Vrata-Ṣaṣṭhī: The Sixty Sacred Vows (Nandikeśvara’s Teaching to Nārada)

Verse 1

*नन्दिकेश्वर उवाच अथातः सम्प्रवक्ष्यामि व्रतषष्ठीमनुत्तमाम् रुद्रेणाभिहितां दिव्यां महापातकनाशनम् //

नंदिकेश्वर म्हणाले—आता मी व्रत-षष्ठी नावाच्या त्या अनुपम व्रताचे सविस्तर वर्णन करतो; रुद्रांनी सांगितलेले हे दिव्य व्रत महापातकांचा नाश करणारे आहे।

Verse 2

नक्तमब्दं चरित्वा तु गवा सार्धं कुटुम्बिने हैमं चक्रं त्रिशूलं च दद्याद्विप्राय वाससी //

एक वर्ष नक्तभोजनाचे व्रत आचरून गृहस्थाने गाईसह ब्राह्मणाला सुवर्णचक्र, त्रिशूळ आणि वस्त्रयुग्म दान करावे।

Verse 3

शिवरूपस्ततो ऽस्माभिः शिवलोके स मोदते एतद्देवव्रतं नाम महापातकनाशनम् //

त्यानंतर या व्रताने शिवरूप होऊन तो शिवलोकी आनंद भोगतो। हे ‘देवव्रत’ म्हणून ओळखले जाते; ते महापातकांचा नाश करते।

Verse 4

यस्त्वेकभक्तेन समां शिवं हैमवृषान्वितम् धेनुं तिलमयीं दद्यात् स पदं याति शांकरम् एतद्रुद्रव्रतं नाम पापशोकविनाशनम् //

जो एकनिष्ठ भक्तिने एक वर्षभर सुवर्णवृषभयुक्त शिवप्रतिमेसह तिळमयी धेनू दान करतो, तो शंकराचे पद प्राप्त करतो। हे ‘रुद्रव्रत’ म्हणून ओळखले जाते; ते पाप व शोकाचा नाश करते।

Verse 5

यस्तु नीलोत्पलं हैमं शर्करापात्रसंयुतम् एकान्तरितनक्ताशी समान्ते वृषसंयुतम् स वैष्णवं पदं याति लीलाव्रतमिदं स्मृतम् //

जो सुवर्ण नीलोत्पल शर्करायुक्त सुवर्णपात्रासह अर्पण करतो, एकाआड दिवशी नक्ताशी राहतो, आणि व्रताच्या शेवटी वृषभही दान करतो—तो वैष्णव परम पद प्राप्त करतो. हे ‘लीलाव्रत’ म्हणून स्मृत आहे।

Verse 6

आषाढादिचतुर्मासम् अभ्यङ्गं वर्जयेन्नरः भोजनोपस्करं दद्यात् स याति भवनं हरेः जने प्रीतिकरं नॄणां प्रीतिव्रतमिहोच्यते //

आषाढापासूनच्या चातुर्मासात मनुष्याने तेलमर्दन (अभ्यंग) वर्ज्य करावे. भोजनासाठीची भांडी व सामग्री दान करावी; त्यामुळे तो हरि (विष्णु)चे धाम प्राप्त करतो. लोकांना आनंद देणारे म्हणून यास येथे ‘प्रीति-व्रत’ म्हटले आहे.

Verse 7

वर्जयित्वा मधौ यस्तु दधिक्षीरघृतैक्षवम् दद्याद्वस्त्राणि सूक्ष्माणि रसपात्रैश्च संयुतम् //

जो मनुष्य मद्य वर्ज्य करून दही, दूध, तूप व ऊसाचा रस दान करतो, तसेच रसपात्रांसह सूक्ष्म (उत्तम) वस्त्रे देतो, तो पुण्यदान करतो.

Verse 8

सम्पूज्य विप्रमिथुनं गौरी मे प्रीयतामिति एतद्गौरीव्रतं नाम भवानीलोकदायकम् //

ब्राह्मण दांपत्याची विधिपूर्वक पूजा करून ‘गौरी माझ्यावर प्रसन्न होवो’ अशी प्रार्थना करावी. यास ‘गौरी-व्रत’ म्हणतात; हे भवानी (पार्वती)चे लोक प्रदान करते.

Verse 9

पुष्यादौ यस्त्रयोदश्यां कृत्वा नक्तं मधौ पुनः अशोकं काञ्चनं दद्याद् इक्षुयुक्तं दशाङ्गुलम् //

पुष्यापासून आरंभ करून जो त्रयोदशीला नक्त-व्रत (फक्त रात्रिभोजन) करतो, त्याने पुढे वसंतातील मधु मासात दहा अंगुळे मापाच्या ऊसासह सुवर्णाचा अशोक (फांदी/अंकुर) दान करावा.

Verse 10

विप्राय वस्त्रसंयुक्तं प्रद्युम्नः प्रीयतामिति कल्पं विष्णुपदे स्थित्वा विशोकः स्यात्पुनर्नरः एतत् कामव्रतं नाम सदा शोकविनाशनम् //

ब्राह्मणाला वस्त्रांसह दान देऊन ‘प्रद्युम्न प्रसन्न होवो’ असे म्हणावे. विधीमध्ये स्थित राहून विष्णुपदात प्रतिष्ठित झाल्यास मनुष्य पुन्हा शोकमुक्त होतो. यास ‘काम-व्रत’ म्हणतात; हे सदैव शोकाचा नाश करते.

Verse 11

आषाढादिव्रतं यस्तु वर्जयेन्नखकर्तनम् वार्ताकं च चतुर्मासं मधुसर्पिर्घटान्वितम् //

जो आषाढापासून व्रत करतो त्याने नख कापणे वर्ज्य करावे. चातुर्मासात वार्ताक (वांगे) त्यागून, घटांत ठेवलेल्या मधु व तुपाच्या अर्पणासह व्रत पाळावे.

Verse 12

कार्त्तिक्यां तत्पुनर्हैमं ब्राह्मणाय निवेदयेत् स रुद्रलोकमाप्नोति शिवव्रतमिदं स्मृतम् //

नंतर कार्तिक महिन्यात तेच सुवर्ण ब्राह्मणाला अर्पण करावे. असे केल्याने तो रुद्रलोक प्राप्त करतो; हे शिवव्रत म्हणून स्मरणात आहे.

Verse 13

वर्जयेद्यस्तु पुष्पाणि हेमन्तशिशिरावृतू पुष्पत्रयं च फाल्गुन्यां कृत्वा शक्त्या च काञ्चनम् //

जो हेमंत व शिशिर ऋतूत पुष्प अर्पण टाळतो, त्याने फाल्गुन महिन्यात पुष्पत्रय अर्पण करावे आणि शक्तीनुसार सुवर्णही दान करावे.

Verse 14

दद्याद्द्विकालवेलायां प्रीयेतां शिवकेशवौ दत्त्वा परं पदं याति सौम्यव्रतमिदं स्मृतम् //

प्रातः व सायंकाळी—दोन वेळच्या संधिकाळी दान/अर्पण करावे, ज्यामुळे शिव व केशव प्रसन्न होतील. असे दान केल्याने तो परम पदास पोहोचतो; हे सौम्यव्रत म्हणून स्मृत आहे.

Verse 15

फाल्गुन्यादितृतीयायां लवणं यस्तु वर्जयेत् समाप्ते शयनं दद्याद् गृहं चोपस्करान्वितम् //

जो फाल्गुन महिन्यापासून सुरू होणाऱ्या तृतीयेला मीठ वर्ज्य करतो, त्याने व्रत समाप्त झाल्यावर शय्या दान करावी आणि आवश्यक गृहसामग्रीसह घरही दान करावे.

Verse 16

सम्पूज्य विप्रमिथुनं भवानी प्रीयतामिति गौरीलोके वसेत्कल्पं सौभाग्यव्रतमुच्यते //

ब्राह्मण-दांपत्याचे विधिपूर्वक पूजन करून “भवानी प्रसन्न होवो” असे म्हणावे; मग कल्पपर्यंत गौरीलोकी भक्तिभावाने वास करावा—यास सौभाग्यव्रत म्हणतात।

Verse 17

संध्यामौनं ततः कृत्वा समान्ते घृतकुम्भकम् वस्त्रयुग्मं तिलान्घण्टां ब्राह्मणाय निवेदयेत् //

त्यानंतर संध्याकाळच्या संध्याविधीत मौन पाळून, समाप्तीला ब्राह्मणास तुपाचा कुंभ, वस्त्रयुग्म, तिळ आणि घंटा अर्पण करावी।

Verse 18

सारस्वतं पदं याति पुनरावृत्तिदुर्लभम् एतत्सारस्वतं नाम रूपविद्याप्रदायकम् //

तो सारस्वत पदास प्राप्त होतो, जिथून पुनरागमन दुर्लभ आहे. यास ‘सारस्वत’ असे नाव असून हे रूपविद्या प्रदान करणारे आहे।

Verse 19

लक्ष्मीमभ्यर्च्य पञ्चम्याम् उपवासी भवेन्नरः समान्ते हेमकमलं दद्याद्धेनुसमन्वितम् //

पंचमीला लक्ष्मीचे पूजन करून पुरुषाने उपवास करावा; आणि समाप्तीला गाईसह सुवर्णकमळ दान द्यावे।

Verse 20

स वैष्णवं पदं याति लक्ष्मीवाञ्जन्मजन्मनि एतत् सम्पद्व्रतं नाम सदा पापविनाशनम् //

तो वैष्णव परम पदास प्राप्त होतो आणि जन्मोजन्मी लक्ष्मीसम्पन्न राहतो. यास ‘सम्पद्व्रत’ म्हणतात; हे सदैव पापनाशक आहे।

Verse 21

कृत्वोपलेपनं शम्भोर् अग्रतः केशवस्य च यावदब्दं पुनर्दद्याद् धेनुं जलघटान्विताम् //

शंभू (शिव) व केशव (विष्णू) यांच्या समोर उपलेपन (शुद्धिलेपन) करून, एक वर्षभर वारंवार जलघटांसह धेनूचे दान करावे।

Verse 22

जन्मायुतं स राजा स्यात् ततः शिवपुरं व्रजेत् एतद् आयुर्व्रतं नाम सर्वकामप्रदायकम् //

तो दहा हजार जन्मांपर्यंत राजा होतो; त्यानंतर शिवपुरास जातो. हे ‘आयुर्व्रत’ नावाचे व्रत सर्व कामना पूर्ण करणारे आहे।

Verse 23

अश्वत्थं भास्करं गङ्गां प्रणम्यैकत्र वाग्यतः एकभक्तं नरः कुर्याद् अब्दमेकं विमत्सरः //

अश्वत्थवृक्ष, भास्कर (सूर्य) व गंगा यांना प्रणाम करून, एकाच ठिकाणी राहून वाणी संयमित करावी; आणि मत्सररहित पुरुषाने एक वर्ष एकभक्त (दिवसातून एकदा भोजन) व्रत करावे।

Verse 24

व्रतान्ते विप्रमिथुनं पूज्यं धेनुत्रयान्वितम् वृक्षं हिरण्मयं दद्यात् सोऽश्वमेधफलं लभेत् एतत् कीर्तिव्रतं नाम भूतिकीर्तिफलप्रदम् //

व्रताच्या शेवटी तीन धेनूं सहित ब्राह्मण दांपत्याचे विधिपूर्वक पूजन करून, सुवर्णमय वृक्ष दान करावा; त्यामुळे अश्वमेधयज्ञाचे फळ मिळते. हे ‘कीर्तिव्रत’ असून, भोग-समृद्धी व कीर्तीचे फळ देणारे आहे।

Verse 25

घृतेन स्नपनं कुर्याच् छम्भोर् वा केशवस्य च अक्षताभिः सुपुष्पाभिः कृत्वा गोमयमण्डलम् //

शंभू (शिव) किंवा केशव (विष्णू) यांचे घृताने स्नपन करावे; आणि अक्षता व सुंदर पुष्पांनी गोमयाचे मांडल तयार करावे।

Verse 26

तिलधेनुसमोपेतं समान्ते हेमपङ्कजम् शुद्धमष्टाङ्गुलं दद्याच् छिवलोके महीयते सामगाय ततश्चैतत् सामव्रतमिहोच्यते //

तिलधेनूच्या दानासह, व्रताच्या समाप्तीला आठ अङ्गुल प्रमाणाचे शुद्ध सुवर्णकमळही द्यावे. असे केल्याने सामगायक शिवलोकी मान पावतो; म्हणून यास येथे ‘सामव्रत’ म्हणतात.

Verse 27

नवम्यामेकभक्तं तु कृत्वा कन्याश्च शक्तितः भोजयित्वासनं दद्याद् धैमकञ्चुकवाससी //

नवमीला एकभक्त (एकवेळ भोजन) करून, शक्तीनुसार कन्यांना भोजन घालावे; नंतर त्यांना आसन तसेच सुवर्णकञ्चुक व वस्त्रे दान द्यावीत.

Verse 28

हैमं सिंहं च विप्राय दत्त्वा शिवपदं व्रजेत् जन्मार्बुदं सुरूपः स्याच् छत्रुभिश्चापराजितः एतद्वीरव्रतं नाम नारीणां च सुखप्रदम् //

ब्राह्मणाला सुवर्णसिंह दान दिल्यास शिवपद प्राप्त होते. दहा दशलक्ष जन्मांपर्यंत तो सुरूप राहतो व शत्रूंनीही अजिंक्य असतो. यास ‘वीरव्रत’ म्हणतात; हे स्त्रियांनाही सुख देणारे आहे.

Verse 29

यावत्समा भवेद्यस्तु पञ्चदश्यां पयोव्रतः समान्ते श्राद्धकृद्दद्यात् पञ्च गास्तु पयस्विनीः //

जो पञ्चदशीला पयोव्रत स्वीकारून जितकी वर्षे संकल्पित करील तितकी वर्षे पाळील; त्या वर्षांच्या समाप्तीला श्राद्ध करून पाच दुधाळ गायी दान द्याव्यात.

Verse 30

वासांसि च पिशङ्गानि जलकुम्भयुतानि च स याति वैष्णवं लोकं पितॄणां तारयेच्छतम् कल्पान्ते राजराजः स्यात् पितृव्रतम् इदं स्मृतम् //

जो पिशङ्ग (पिवळसर-तपकिरी) वस्त्रे जलकुंभांसह दान करतो, तो वैष्णव लोकास जातो आणि पितरांपैकी शंभरांचा उद्धार करतो. कल्पान्ती तो राजराज होतो—हे ‘पितृव्रत’ म्हणून स्मृत आहे.

Verse 31

चैत्रादिचतुरो मासाञ् जलं दद्यादयाचितम् व्रतान्ते मणिकं दद्याद् अन्नवस्त्रसमन्वितम् //

चैत्र महिन्यापासून चार महिने कोणाची मागणी न वाट पाहता पाण्याचे दान करावे. व्रताच्या शेवटी अन्न-वस्त्रांसह मणी (रत्न) द्यावा.

Verse 32

तिलपात्रं हिरण्यं च ब्रह्मलोके महीयते कल्पान्ते भूपतिर्नूनम् आनन्दव्रतमुच्यते //

तिळांनी भरलेले पात्र आणि सुवर्णदान ब्रह्मलोकी मान्य होते. कल्पाच्या शेवटी राजा निश्चयाने ‘आनंदव्रत’ नावाचे फळ प्राप्त करतो.

Verse 33

पञ्चामृतेन स्नपनं कृत्वा संवत्सरं विभोः वत्सरान्ते पुनर्दद्याद् धेनुं पञ्चामृतेन हि //

पंचामृताने प्रभूचे स्नपन (अभिषेक) करून पूर्ण एक वर्ष व्रत पाळावे. वर्षाअखेरीस पुन्हा पंचामृतासह धेनू (गाय) दान करावी.

Verse 34

विप्राय दद्याच्छङ्खं च स पदं याति शांकरम् राजा भवति कल्पान्ते धृतिव्रतमिदं स्मृतम् //

जो ब्राह्मणाला शंख दान करतो तो शंकराचे पद प्राप्त करतो. कल्पाच्या शेवटी तो राजा होतो—यास ‘धृति-व्रत’ असे म्हटले आहे.

Verse 35

वर्जयित्वा पुमान्मांसम् अब्दान्ते गोप्रदो भवेत् तद्वद्धेममृगं दद्यात् सोऽश्वमेधफलं लभेत् अहिंसाव्रतमित्युक्तं कल्पान्ते भूपतिर्भवेत् //

मांसाचा त्याग करून मनुष्य वर्षाअखेरीस गोदान करणारा व्हावा. तसेच सुवर्णमृग दान केल्यास अश्वमेध यज्ञाचे फळ मिळते. यास ‘अहिंसा-व्रत’ म्हटले आहे; कल्पाच्या शेवटी तो भूपती होतो.

Verse 36

माघमास्युषसि स्नानं कृत्वा दाम्पत्यमर्चयेत् भोजयित्वा यथाशक्त्या माल्यवस्त्रविभूषणः सूर्यलोके वसेत्कल्पं सूर्यव्रतमिदं स्मृतम् //

माघ महिन्यात उषःकाळी स्नान करून दांपत्याचे पूजन करावे. यथाशक्ती त्यांना भोजन घालून माळा, वस्त्रे व अलंकारांनी सन्मान करावा. यामुळे तो एक कल्प सूर्यलोकी वास करतो—हे सूर्यव्रत म्हणून स्मृत आहे.

Verse 37

आषाढादिचतुर्मासं प्रातःस्नायी भवेन्नरः विप्रेषु भोजनं दद्यात् कार्त्तिक्यां गोप्रदो भवेत् स वैष्णवं पदं याति विष्णुव्रतमिदं शुभम् //

आषाढापासून चार महिने प्रातःस्नान करावे, विप्रांना भोजनदान द्यावे आणि कार्तिकात गोदान करावे. तो वैष्णव पदास (विष्णुलोकास) प्राप्त होतो. हे शुभ विष्णुव्रत आहे.

Verse 38

अयनादयनं यावद् वर्जयेत्पुष्पसर्पिषी तदन्ते पुष्पदामानि घृतधेन्वा सहैव तु //

एका अयनापासून पुढील अयनापर्यंत पुष्प व सर्पिष (तूप) यांचे अर्पण टाळावे. त्या कालाच्या शेवटी पुष्पमाळा आणि घृतधेनू (तुपयुक्त प्रतीकात्मक गोदान) अर्पण करावे.

Verse 39

दत्त्वा शिवपदं गच्छेद् विप्राय घृतपायसम् एतच्छीलव्रतं नाम शीलारोग्यफलप्रदम् //

विप्राला घृतपायस दान केल्याने शिवपद प्राप्त होते. यास ‘शीलव्रत’ म्हणतात; हे सदाचार व आरोग्याचे फळ देणारे आहे.

Verse 40

संध्यादीपप्रदो यस्तु समां तैलं विवर्जयेत् समान्ते दीपिकां दद्याच् चक्रशूले च काञ्चने //

जो संध्याकाळी दीपदान करतो, त्याने एक वर्षभर (साठवलेले) तेल वर्ज्य करावे. वर्षाअंती चक्र व शूलचिन्हयुक्त सुवर्ण दीपिका दान करावी.

Verse 41

वस्त्रयुग्मं च विप्राय तेजस्वी स भवेदिह रुद्रलोकमवाप्नोति दीप्तिव्रतमिदं स्मृतम् //

ब्राह्मणास वस्त्रयुग्म दान दिल्यास मनुष्य या जन्मी तेजस्वी होतो आणि रुद्रलोक प्राप्त करतो. हे ‘दीप्तिव्रत’ म्हणून स्मृत असून तेज देणारे आहे.

Verse 42

कार्त्तिक्यादितृतीयायां प्राश्य गोमूत्रयावकम् नक्तं चरेदब्दमेकम् अब्दान्ते गोप्रदो भवेत् //

कार्तिक मासातील तृतीयापासून गोमूत्रयुक्त यवक (जव) प्राशन करून, एक वर्ष ‘नक्त’ (रात्रीच भोजन) व्रत पाळावे; वर्षाअखेरीस गोदान करावे.

Verse 43

गौरीलोके वसेत्कल्पं ततो राजा भवेदिह एतद्रुद्रव्रतं नाम सदा कल्याणकारकम् //

तो गौरीलोकी एक कल्प वास करतो; त्यानंतर या लोकी राजा होतो. हे ‘रुद्रव्रत’ नावाचे असून सदैव कल्याणकारक आहे.

Verse 44

वर्जयेच्चैत्रमासे च यश्च गन्धानुलेपनम् शुक्तिं गन्धभृतां दत्त्वा विप्राय सितवाससी वारुणं पदमाप्नोति दृढव्रतमिदं स्मृतम् //

जो चैत्रमासात सुगंधी लेपन टाळतो आणि सुगंधाने भरलेली शुक्ती (शंख-शुक्ती पात्र) व पांढरी वस्त्रे ब्राह्मणास दान करतो, तो वरुणपद (लोक) प्राप्त करतो. हे दृढव्रत म्हणून स्मृत आहे.

Verse 45

वैशाखे पुष्पलवणं वर्जयित्वाथ गोप्रदः भूत्वा विष्णुपदे कल्पं स्थित्वा राजा भवेदिह एतत्कान्तिव्रतं नाम कान्तिकीर्तिफलप्रदम् //

वैशाखमासात पुष्प व लवण वर्ज्य करून आणि गोदानकर्ता होऊन, तो विष्णुपदी एक कल्प स्थिर राहतो; नंतर या लोकी राजा होतो. हे ‘कान्तिव्रत’ असून कान्ती व कीर्तीचे फल देणारे आहे.

Verse 46

ब्रह्माण्डं काञ्चनं कृत्वा तिलराशिसमन्वितम् त्र्यहं तिलप्रदो भूत्वा वह्निं संतर्प्य सद्विजम् //

सुवर्ण ब्रह्मांड तयार करून ते तिळराशीने भरावे। तीन दिवस तिळदानकर्ता होऊन अग्नी व सद्विज ब्राह्मण यांना तृप्त करावे।

Verse 47

सम्पूज्य विप्रदाम्पत्यं माल्यवस्त्रविभूषणैः शक्तितस्त्रिपलादूर्ध्वं विश्वात्मा प्रीयतामिति //

माळा, वस्त्रे व अलंकारांनी ब्राह्मण दांपत्याचे विधिपूर्वक पूजन करावे. शक्तीनुसार—तीन पलांपेक्षा कमी नाही—दान देऊन म्हणावे: “विश्वात्मा प्रीयताम्।”

Verse 48

पुण्ये ऽह्नि दद्यात्स परं ब्रह्म यात्यपुनर्भवम् एतद्ब्रह्मव्रतं नाम निर्वाणपददायकम् //

पुण्य दिवशी हे दान दिल्यास तो परम ब्रह्म प्राप्त करून अपुनर्भव होतो. हे ‘ब्रह्मव्रत’ नावाचे, निर्वाणपद देणारे व्रत आहे.

Verse 49

यश्चोभयमुखीं दद्यात् प्रभूतकनकान्विताम् दिनं पयोव्रतस्तिष्ठेत् स याति परमं पदम् एतद्धेनुव्रतं नाम पुनरावृत्तिदुर्लभम् //

जो विपुल सुवर्णाने अलंकृत दोन मुखांची धेनू दान करतो आणि एक दिवस पयोव्रत पाळतो, तो परम पदास पोहोचतो. हे ‘धेनुव्रत’ असून पुनरावृत्ती दुर्लभ होते.

Verse 50

त्र्यहं पयोव्रते स्थित्वा काञ्चनं कल्पपादपम् पलादूर्ध्वं यथाशक्त्या तण्डुलैस् तूपसंयुतम् दत्त्वा ब्रह्मपदं याति कल्पव्रतमिदं स्मृतम् //

तीन दिवस पयोव्रत पाळून सुवर्णाचा कल्पवृक्ष तयार करावा. शक्तीनुसार एक पलाहून अधिक प्रमाणात तूपमिश्रित तांदूळ भरून दान दिल्यास ब्रह्मपद प्राप्त होते; हे ‘कल्पव्रत’ मानले आहे.

Verse 51

मासोपवासी यो दद्याद् धेनुं विप्राय शोभनाम् स वैष्णवं पदं यति भीमव्रतमिदं स्मृतम् //

जो एक महिना उपवास करून ब्राह्मणाला शोभिवंत धेनू दान देतो, तो वैष्णव पद (विष्णूचे परम धाम) प्राप्त करतो; हे भीमव्रत म्हणून स्मृत आहे।

Verse 52

दद्याद् विंशत्पलादूर्ध्वं महीं कृत्वा तु काञ्चनीम् दिनं पयोव्रतस्तिष्ठेद् रुद्रलोके महीयते धराव्रतमिदं प्रोक्तं सप्तकल्पशतानुगम् //

वीस पलांपेक्षा अधिक वजनाची सुवर्णमयी पृथ्वी-प्रतिमा करून तिचे दान करावे; नंतर एक दिवस फक्त दूधाचे व्रत पाळल्यास रुद्रलोकी सन्मान मिळतो। हे धराव्रत असून याचे पुण्य सातशे कल्पांपर्यंत टिकते।

Verse 53

माघे मासे ऽथवा चैत्रे गुडधेनुप्रदो भवेत् गुडव्रतस्तृतीयायां गौरीलोके महीयते महाव्रतमिदं नाम परमानन्दकारकम् //

माघ किंवा चैत्र महिन्यात ‘गूळ-धेनू’चे दान करावे; तृतीया तिथीस गूळ-व्रत केल्यास गौरीलोकी सन्मान मिळतो। हे महाव्रत म्हणून ओळखले जाते व परम आनंद देणारे आहे।

Verse 54

पक्षोपवासी यो दद्याद् विप्राय कपिलाद्वयम् ब्रह्मलोकमवाप्नोति देवासुरसुपूजितम् कल्पान्ते राजराजः स्यात् प्रभाव्रतमिदं स्मृतम् //

जो पंधरवडा उपवास करून ब्राह्मणाला कपिला (तांबूस) गायींची जोडी दान देतो, तो देव-दानवांनी पूजित ब्रह्मलोक प्राप्त करतो; आणि कल्पान्ती राजराज होतो। हे प्रभाव्रत म्हणून स्मृत आहे।

Verse 55

वत्सरं त्वेकभक्ताशी सभक्ष्यजलकुम्भदः शिवलोके वसेत्कल्पं प्राप्तिव्रतमिदं स्मृतम् //

जो एक वर्ष एकभक्त (दिवसातून एकदा भोजन) राहून, अन्नादि सहित जलकुंभ दान करतो, तो एक कल्पपर्यंत शिवलोकी वास करतो; हे प्राप्तिव्रत म्हणून स्मृत आहे।

Verse 56

नक्ताशी चाष्टमीषु स्याद् वत्सरान्ते च धेनुदः पौरंदरं पुरं याति सुगतिव्रतमुच्यते //

अष्टमी तिथींना फक्त रात्री भोजन करावे; आणि वर्षाअखेरीस धेनूचे दान करून पौरंदर (इंद्र) यांचे नगर प्राप्त होते. यास सुगति-व्रत म्हणतात.

Verse 57

विप्रायेन्धनदो यस्तु वर्षादिचतुरस्त्वृतून् घृतधेनुप्रदो ऽन्ते च स परं ब्रह्म गच्छति वैश्वानरव्रतं नाम सर्वपापविनाशनम् //

जो वर्षाऋतूपासून सुरू होणाऱ्या चारही ऋतूंमध्ये ब्राह्मणाला इंधन देतो आणि शेवटी घृत देणारी धेनू दान करतो, तो परम ब्रह्मास प्राप्त होतो. हे वैश्वानर-व्रत असून सर्व पापांचा नाश करणारे आहे.

Verse 58

एकादश्यां च नक्ताशी यश्चक्रं विनिवेदयेत् समान्ते वैष्णवं हैमं स विष्णोः पदमाप्नुयात् एतत् कृष्णव्रतं नाम कल्पान्ते राज्यभाग्भवेत् //

जो एकादशीला फक्त रात्री भोजन करतो आणि विष्णूस सुवर्णचक्र अर्पण करतो, तो योग्य काळी विष्णोः परम पद प्राप्त करतो. हे कृष्ण-व्रत म्हणून ओळखले जाते; कल्पान्ती राज्यभागी होतो.

Verse 59

पायसाशी समान्ते तु दद्याद्विप्राय गोयुगम् लक्ष्मीलोकमवाप्नोति ह्य् एतद् देवीव्रतं स्मृतम् //

व्रतकाळात पायस (दूध-भात) आहार करावा; आणि शेवटी ब्राह्मणाला गोयुग (दोन गायी) दान द्यावे. याने लक्ष्मी-लोक प्राप्त होतो—हे देवी-व्रत म्हणून स्मृत आहे.

Verse 60

सप्तम्यां नक्तभुग्दद्यात् समान्ते गां पयस्विनीम् सूर्यलोकमवाप्नोति भानुव्रतमिदं स्मृतम् //

सप्तमीला फक्त रात्री भोजन करावे; आणि शेवटी दूध देणारी गाय दान द्यावी. याने सूर्यलोक प्राप्त होतो—हे भानु-व्रत म्हणून स्मृत आहे.

Verse 61

चतुर्थ्यां नक्तभुग्दद्याद् अब्दान्ते हेमवारणम् व्रतं वैनायकं नाम शिवलोकफलप्रदम् //

चतुर्थीला नक्तभोजन करावे आणि वर्षाअखेरीस सुवर्णाचा हत्ती दान द्यावा. हे ‘वैनायक’ नावाचे व्रत शिवलोकप्राप्तीचे फल देणारे आहे.

Verse 62

महाफलानि यस्त्यक्त्वा चतुर्मासं द्विजातये हैमानि कार्त्तिके दद्याद् गोयुगेन समन्वितम् एतत् फलव्रतं नाम विष्णुलोकफलप्रदम् //

जो चार महिने उत्तम फळांचा त्याग करून कार्त्तिक महिन्यात द्विजास (ब्राह्मणास) सुवर्णदान करतो आणि त्यासोबत गायींची जोडी देतो—हे ‘फलव्रत’ म्हणून ओळखले जाते व विष्णुलोकप्राप्तीचे फल देते.

Verse 63

यश्चोपवासी सप्तम्यां समान्ते हैमपङ्कजम् गाश्च वै शक्तितो दद्याद् धेमान्नघटसंयुताः एतत् सौरव्रतं नाम सूर्यलोकफलप्रदम् //

जो सप्तमीला उपवास करतो आणि समाप्तीला सुवर्णकमळ अर्पण करतो, तसेच शक्तीनुसार अन्नाने भरलेल्या घटांसह गायी दान देतो—हे ‘सौरव्रत’ म्हणून ओळखले जाते व सूर्यलोकप्राप्तीचे फल देते.

Verse 64

द्वादश द्वादशीर्यस्तु समाप्योपोषणेन च गोवस्त्रकाञ्चनैर्विप्रान् पूजयेच्छक्तितो नरः परमं पदं प्राप्नोति विष्णुव्रतमिदं स्मृतम् //

जो बारा द्वादशी-व्रते पूर्ण करून उपवासाने त्यांचा समारोप करतो, आणि शक्तीनुसार गायी, वस्त्रे व सुवर्ण देऊन विप्रांचा पूजन-सत्कार करतो, तो परम पद प्राप्त करतो. हे ‘विष्णुव्रत’ म्हणून स्मृत आहे.

Verse 65

कार्त्तिक्यां च वृषोत्सर्गं कृत्वा नक्तं समाचरेत् शैवं पदमवाप्नोति वार्षव्रतमिदं स्मृतम् //

कार्त्तिक महिन्यात वृषोत्सर्ग करून नक्तभोजनाचे आचरण करावे; यामुळे शैव पद (शिवधाम) प्राप्त होते. हे ‘वार्षव्रत’ म्हणून स्मृत आहे.

Verse 66

कृच्छ्रान्ते गोप्रदः कुर्याद् भोजनं शक्तितः पदम् विप्राणां शांकरं याति प्राजापत्यमिदं व्रतम् //

कृच्छ्र-व्रत समाप्त झाल्यावर गोदान करणाऱ्याने आपल्या शक्तीनुसार ब्राह्मणांना भोजन द्यावे; या प्राजापत्य व्रताने शांकर (शिव) पद प्राप्त होते।

Verse 67

चतुर्दश्यां तु नक्ताशी समान्ते गोधनप्रदः शैवं पदमवाप्नोति त्रैयम्बकमिदं व्रतम् //

चतुर्दशीला नक्ताशी राहावे व व्रताच्या शेवटी गोधनदान करावे; या त्र्यंबक व्रताने शैव पद प्राप्त होते।

Verse 68

सप्तरात्रोषितो दद्याद् घृतकुम्भं द्विजातये घृतव्रतमिदं प्राहुर् ब्रह्मलोकफलप्रदम् //

सात रात्री व्रत करून द्विजास घृताने भरलेला कुंभ दान द्यावा; यास घृत-व्रत म्हणतात, जे ब्रह्मलोकप्राप्तीचे फळ देते।

Verse 69

आकाशशायी वर्षासु धेनुमन्ते पयस्विनीम् शक्रलोके वसेन्नित्यम् इन्द्रव्रतमिदं स्मृतम् //

वर्षाकाळात जो आकाशशायी (उघड्यावर उंच शय्येवर) झोपतो आणि वासरासह दूध देणारी धेनू दान करतो, तो नित्य शक्रलोकी वास करतो; हे इंद्र-व्रत म्हणून स्मृत आहे।

Verse 70

अनग्निपक्कम् अश्नाति तृतीयायां तु यो नरः गां दत्त्वा शिवमभ्येति पुनरावृत्तिदुर्लभम् इह चानन्दकृत्पुंसां श्रेयोव्रतमिदं स्मृतम् //

तृतीयेला जो पुरुष अग्नीवर न शिजवलेले अन्न खातो आणि नंतर गाय दान करतो, तो शिवाचे कल्याणमय पद प्राप्त करतो, जिथून पुनरावृत्ती (पुनर्जन्म) दुर्लभ आहे; इहलोकीही हे आनंददायक—यास श्रेयोव्रत म्हणतात।

Verse 71

हैमं पलद्वयादूर्ध्वं रथमश्वयुगान्वितम् ददत्कृतोपवासः स्याद् दिवि कल्पशतं वसेत् कल्पान्ते राजराजः स्याद् अश्वव्रतमिदं स्मृतम् //

जो उपवास करून दोन पलांहून अधिक सुवर्णाचा, अश्वयुगयुक्त सुवर्णरथ दान देतो, तो स्वर्गात शंभर कल्प वास करतो; आणि कल्पांती राजराजा होतो. हे अश्वव्रत म्हणून स्मृत आहे.

Verse 72

तद्वद्धेमरथं दद्यात् करिभ्यां संयुतं नरः सत्यलोके वसेत्कल्पं सहस्रमथ भूपतिः भवेदुपोषितो भूत्वा करिव्रतमिदं स्मृतम् //

तसेच उपवास करून जो नर दोन हत्ती जोडलेल्या सुवर्णरथाचे दान करतो, तो सत्यलोकात हजार कल्प वास करतो आणि पुढे भूपती होतो. हे करिव्रत (गजव्रत) म्हणून स्मृत आहे.

Verse 73

उपवासं परित्यज्य समान्ते गोप्रदो भवेत् यक्षाधिपत्यमाप्नोति सुखव्रतमिदं स्मृतम् //

उपवास पूर्ण करून शेवटी गोदान करावे. या व्रताने यक्षांमध्ये अधिपत्य प्राप्त होते; हे सुखव्रत म्हणून स्मृत आहे.

Verse 74

निशि कृत्वा जले वासं प्रभाते गोप्रदो भवेत् वारुणं लोकमाप्नोति वरुणव्रतमुच्यते //

रात्री जलात वास करून, प्रभाती गोदान करावे. याने वरुणलोक प्राप्त होतो; यास वरुणव्रत म्हणतात.

Verse 75

चान्द्रायणं च यः कुर्याद् धैमं चन्द्रं निवेदयेत् चन्द्रव्रतमिदं प्रोक्तं चन्द्रलोकफलप्रदम् //

जो विधिपूर्वक चांद्रायण करतो आणि सुवर्णाची चंद्रप्रतिमा अर्पण करतो, ते चंद्रव्रत म्हणून सांगितले आहे; याचे फळ चंद्रलोकप्राप्ती आहे.

Verse 76

ज्येष्ठे पञ्चतपाः सायं हेमधेनुप्रदो दिवम् यात्यष्टमीचतुर्दश्यो रुद्रव्रतमिदं स्मृतम् //

ज्येष्ठ महिन्यात सायंकाळी पंचतप करावे व सुवर्णधेनूचे दान द्यावे; त्यामुळे स्वर्गप्राप्ती होते. अष्टमी व चतुर्दशीस आचरावयाचे हे रुद्रव्रत म्हणून स्मृत आहे.

Verse 77

सकृद्वितानकं कुर्यात् तृतीयायां शिवालये समान्ते धेनुदो याति भवानीव्रतमुच्यते //

तृतीया तिथीस शिवालयात एकदाच विधिपूर्वक वितान (मंडप/छत्र) उभारावे. समाप्तीला धेनूचे दान करावे; यास भवानीव्रत असे म्हणतात.

Verse 78

माघे निश्यार्द्रवासाः स्यात् सप्तम्यां गोप्रदो भवेत् दिवि कल्पमुषित्वेह राजा स्यात्पवनं व्रतम् //

माघ महिन्यात रात्रीच्या दवाने ओलसर झालेले वस्त्र धारण करावे. सप्तमी तिथीस गोदान करावे. स्वर्गात एक कल्पकाळ वास करून येथे राजा होतो; यास पवनव्रत म्हणतात.

Verse 79

त्रिरात्रोपोषितो दद्यात् फाल्गुन्यां भवनं शुभम् आदित्यलोकमाप्नोति धामव्रतमिदं स्मृतम् //

फाल्गुन महिन्यात तीन रात्री उपवास करून शुभ घराचे दान करावे. या व्रताने आदित्यलोक (सूर्यलोक) प्राप्त होतो; यास धामव्रत म्हणतात.

Verse 80

त्रिसंध्यं पूज्य दाम्पत्यम् उपवासी विभूषणैः अन्नं गाश्च समाप्नोति मोक्षमिन्द्रव्रतादिह //

प्रातः, मध्यान्ह व सायंकाळ—त्रिसंध्येला पूजन करून, दाम्पत्यधर्माचा सन्मान ठेवून, उपवास व योग्य अलंकार/विधिनिष्ठा पाळणारा अन्न व गायी प्राप्त करतो; आणि या इंद्रव्रताने अखेरीस मोक्षही मिळवतो.

Verse 81

दत्त्वा सितद्वितीयायाम् इन्दोर्लवणभाजनम् समान्ते गोप्रदो याति विप्राय शिवमन्दिरम् कल्पान्ते राजराजः स्यात् सोमव्रतमिदं स्मृतम् //

शुक्लपक्षातील द्वितीया तिथीस चंद्राच्या प्रीत्यर्थ लवणाचे भांडे दान करून, व्रतसमाप्तीला गोदानही करावे व शिवमंदिरात ब्राह्मणाकडे जावे. कल्पांती तो ‘राजांचा राजा’ होतो—हे सोमव्रत म्हणून स्मृत आहे.

Verse 82

प्रतिपद्येकभक्ताशी समान्ते कपिलाप्रदः वैश्वानरपदं याति शिवव्रतमिदं स्मृतम् //

प्रतिपदेपासून आरंभ करून जो एकभक्त (दिवसातून एकदा) भोजन करतो आणि व्रताच्या शेवटी कपिला (तांबूस) गाय दान देतो, तो वैश्वानरपद प्राप्त करतो—हे शिवव्रत म्हणून स्मृत आहे.

Verse 83

दशम्याम् एकभक्ताशी समान्ते दशधेनुदः दिशश्च काञ्चनैर्दद्याद् ब्रह्माण्डाधिपतिर्भवेत् एतद् विश्वव्रतं नाम महापातकनाशनम् //

दशमी तिथीस एकभक्त राहून, व्रताच्या शेवटी दहा धेनूंचे दान करावे आणि दिशांना सुवर्ण देऊन पूजावे. तो जणू ब्रह्मांडाचा अधिपती होतो. हे ‘विश्वव्रत’ नावाचे महापातकनाशक व्रत आहे.

Verse 84

यः पठेच्छृणुयाद्वापि व्रतषष्टिम् अनुत्तमाम् मन्वन्तरशतं सो ऽपि गन्धर्वाधिपतिर्भवेत् //

जो या अनुत्तम व्रतषष्टीचा (साठ व्रतांचा) पाठ करतो किंवा केवळ श्रवण करतो, तोही शंभर मन्वंतरांपर्यंत गंधर्वांचा अधिपती होतो.

Verse 85

षष्टिव्रतं नारद पुण्यमेतत् तवोदितं विश्वजनीनमन्यत् श्रोतुं तवेच्छा तदुदीरयामि प्रियेषु किं वाकथनीयम् अस्ति //

हे नारद, हे षष्टिव्रत अत्यंत पुण्य आहे; ते तू सांगितलेस आणि ते सर्वजनहितकारी आहे. तू पुढे ऐकण्याची इच्छा करीत असल्याने मी आणखी एक व्रत सांगतो; प्रियजनांपासून वचन लपविण्याची काय गरज?