Shloka 18

Adhyaya 64 — Kalavati (Vibhavari) Offers Herself and the Padmini Vidya to Svarocisha

Sanskrit

मार्कण्डेय उवाच ।

एवमस्त्विति तामाह स तु कन्यां कलावतीम् ।

विभावर्याः कलावत्याः स्निग्धदृष्ट्यानुमोदितः ॥

Transliteration

mārkaṇḍeya uvāca evam astv iti tām āha sa tu kanyāṃ kalāvatīm / vibhāvaryāḥ kalāvatyāḥ snigdhadṛṣṭyānumoditaḥ

Translation

मार्कण्डेय म्हणाले— त्याने तिला ‘एवमस्तु’ असे उत्तर दिले. मग विभावरीच्या अनुमोदनाने, स्नेहपूर्ण कटाक्षांनी, त्याने कन्या कलावतीला स्वीकारले।

Word by Word

• मार्कण्डेयः: Mārkaṇḍeya
• मार्कण्डेयः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: मार्कण्डेय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (कर्ता), एकवचन

• उवाच: said
• उवाच: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), परस्मैपद, प्रथम-पुरुष, एकवचन

• एवम्: thus
• एवम्: Kriya-visheshana (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: एवम् (अव्यय)
• Form: अव्यय; प्रकारार्थ (thus/so)

• अस्तु: let it be
• अस्तु: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: अस् (धातु)
• Form: लोट्-लकार (Imperative/benedictive sense), परस्मैपद, प्रथम-पुरुष, एकवचन

• इति: thus
• इति: Sambandha (सम्बन्ध/quotative)
• Type: Indeclinable
• Root: इति (अव्यय)
• Form: उक्त्यर्थक-अव्यय (quotative)

• ताम्: her
• ताम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (कर्म), एकवचन

• आह: said
• आह: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: अह्/आह् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), परस्मैपद, प्रथम-पुरुष, एकवचन

• सः: he
• सः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (कर्ता), एकवचन; सर्वनाम

• तु: but, indeed
• तु: Sambandha (सम्बन्ध/particle)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: विरोध/विशेषणार्थक-अव्यय (but/indeed)

• कन्याम्: the maiden
• कन्याम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: कन्या (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (कर्म), एकवचन

• कलावतीम्: Kalāvatī (name)
• कलावतीम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: कलावती (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (कर्म), एकवचन; संज्ञा

• विभावर्याः: of Vibhāvarī
• विभावर्याः: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: विभावरी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (सम्बन्ध), एकवचन

• कलावत्याः: of Kalāvatī
• कलावत्याः: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: कलावती (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (सम्बन्ध), एकवचन

• स्निग्धदृष्ट्या: with an affectionate glance
• स्निग्धदृष्ट्या: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: स्निग्ध + दृष्टि (प्रातिपदिक + प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (करण), एकवचन; कर्मधारय (स्निग्धा दृष्टिः)

• अनुमोदितः: approved/encouraged
• अनुमोदितः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: अनुमोदित (कृदन्त; अनु√मुद् + क्त)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त; (passive sense)

Speakers

• Mārkaṇḍeya as narrator (explicit)

Key Themes

• Consent/assent (anumodana)
• Union/acceptance motif
• Narrative closure of a boon-giving episode

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

The emphasis on ‘anumodita’ (approval) underscores social-ethical legitimacy: unions/major decisions are portrayed as requiring harmonious consent rather than coercion.

How does this fit the Pancalakṣaṇa (5 characteristics)?

Manvantara/vaṃśānucarita-type narrative: interpersonal events illustrate the moral texture of an epoch rather than cosmogenesis.

What is the esoteric significance?

Affectionate assent symbolizes the alignment of wills—when inner and outer approvals coincide, the bestowed vidyā ‘settles’ without friction.