Home›Markandeya Purana›Adhy. 51›Shloka 84
←Previous Verse
Next Verse→

Shloka 84

Adhyaya 51 — Yaksha Injunctions: Graha-Children and Female Spirits Causing Domestic and Ritual Disruptions

Sanskrit

कुर्यादारम्भमुप्तिं च हृष्टतुष्टः सहायवान् ।

नियोजिकेति या कन्या दुःसहस्य मयोदिता ॥

जातं प्रचोदिकासंज्ञं तस्याः कन्याचतुष्टयम् ।

मत्तोन्मत्तप्रमत्तास्तु नरान् नारीस्तु ताः सदा ॥

Transliteration

kuryād ārambham uptiṃ ca hṛṣṭa-tuṣṭaḥ sahāya-vān / niyojiketi yā kanyā duḥsahasya mayoditā // jātaṃ pracodikā-saṃjñaṃ tasyāḥ kanyā-catuṣṭayam / mattonmatta-pramattās tu narān nārīs tu tāḥ sadā

Translation

आनंदी, संतुष्ट आणि सहाय्यकांच्या आधाराने मनुष्य कार्यांचा आरंभ करावा व बी पेरणीही करावी. माझ्या कथनानुसार दुःसहाशी संबंधित ‘नियोजिका’ नावाच्या कन्येने ‘प्रचोदिका’ नावाची कन्या प्रसवली; तिच्यापासून चार कन्या उत्पन्न झाल्या—त्या सदैव मत्त, उन्मत्त व प्रमत्त असून सतत स्त्री-पुरुषांना अनर्थाकडे ढकलतात.

Word by Word
कुर्यात्should do
कुर्यात्:
क्रिया (Kriyā/Verb)
TypeVerb
Rootकृ (धातु)
Formविधिलिङ् (Optative), परस्मैपद, प्रथम-पुरुष (3rd), एकवचन
आरम्भम्beginning, undertaking
आरम्भम्:
कर्म (Karma/Object)
TypeNoun
Rootआरम्भ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (2nd/द्वितीया), एकवचन
उप्तिम्sowing/planting
उप्तिम्:
कर्म (Karma/Object)
TypeNoun
Rootउप्ति (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (2nd/द्वितीया), एकवचन
चand
च:
समुच्चय (Conjunction)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चय-बोधक अव्यय (conjunction)
हृष्टःdelighted
हृष्टः:
कर्ता-विशेषण (Subject-qualifier)
TypeAdjective
Rootहृष्ट (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/प्रथमा), एकवचन; विशेषण
तुष्टःsatisfied
तुष्टः:
कर्ता-विशेषण (Subject-qualifier)
TypeAdjective
Rootतुष्ट (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/प्रथमा), एकवचन; विशेषण
सहायवान्having helpers
सहायवान्:
कर्ता-विशेषण (Subject-qualifier)
TypeAdjective
Rootसहायवत् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/प्रथमा), एकवचन; मतुप्-प्रत्ययान्त (possessive)
नियोजिकाthe 'Niyojikā' (one who impels/assigns)
नियोजिका:
कर्ता/उपपद-नाम (Appositional name)
TypeNoun
Rootनियोजिका (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/प्रथमा), एकवचन
इतिthus, called
इति:
सम्बन्ध/निपात (Quotative)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formउद्धरण/इत्यादि-बोधक अव्यय (quotative particle)
याwho
या:
कर्ता (Kartā/Subject)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/प्रथमा), एकवचन; सम्बन्धक (relative pronoun)
कन्याgirl, maiden
कन्या:
कर्ता (Kartā/Subject)
TypeNoun
Rootकन्या (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/प्रथमा), एकवचन
दुःसहस्यof the unbearable
दुःसहस्य:
सम्बन्ध (Genitive relation)
TypeAdjective
Rootदुःसह (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (6th/षष्ठी), एकवचन; विशेषण
मयाby me
मया:
कर्ता (Kartā/Agent in passive/with participle)
TypeNoun
Rootअस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formउत्तम-पुरुष सर्वनाम, तृतीया-विभक्ति (3rd/तृतीया), एकवचन
उदिताspoken/declared
उदिता:
विशेषण (Predicate adjective)
TypeVerb
Rootउदित (प्रातिपदिक; √वद्/√उद्? here 'उदिता' = 'said/uttered')
Formकृदन्त—क्त-प्रत्ययान्त (Past passive participle), स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; अर्थः 'उक्त/प्रोक्ता'
जातम्arose, came into being
जातम्:
विधेय (Predicate)
TypeVerb
Rootजात (प्रातिपदिक; √जन् धातु)
Formकृदन्त—क्त-प्रत्ययान्त (PPP), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; 'born/come to be'
प्रचोदिका-संज्ञम्named 'Pracodikā'
प्रचोदिका-संज्ञम्:
विशेषण (Qualifier of जातम्)
TypeAdjective
Rootप्रचोदिका (प्रातिपदिक) + संज्ञा (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; समासः—षष्ठी-तत्पुरुष ('having the designation of Pracodikā')
तस्याःof her
तस्याः:
सम्बन्ध (Genitive)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (6th/षष्ठी), एकवचन
कन्या-चतुष्टयम्a group of four maidens
कन्या-चतुष्टयम्:
कर्ता/विधेय (Subject/Predicate)
TypeNoun
Rootकन्या (प्रातिपदिक) + चतुष्टय (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; समासः—षष्ठी-तत्पुरुष ('a set of four girls')
मत्त-उन्मत्त-प्रमत्ताःmad, frenzied, and heedless
मत्त-उन्मत्त-प्रमत्ताः:
कर्ता-विशेषण (Qualifier of subject)
TypeAdjective
Rootमत्त (प्रातिपदिक) + उन्मत्त (प्रातिपदिक) + प्रमत्त (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/प्रथमा), बहुवचन; इतरेतर-द्वन्द्व (copulative) used adjectivally
तुbut, indeed
तु:
सम्बन्ध/निपात (Particle)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formअवधारण/विरोध-बोधक निपात (particle)
नरान्men
नरान्:
कर्म (Karma/Object)
TypeNoun
Rootनर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (2nd/द्वितीया), बहुवचन
नारीःwomen
नारीः:
कर्म (Karma/Object)
TypeNoun
Rootनारी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (2nd/द्वितीया), बहुवचन
तुand/but
तु:
सम्बन्ध/निपात (Particle)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formनिपात (particle)
ताःthose (fem.)
ताः:
कर्ता (Kartā/Subject)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/प्रथमा), बहुवचन
सदाalways
सदा:
कालाधिकरण (Temporal adverbial)
TypeIndeclinable
Rootसदा (अव्यय)
Formकालवाचक अव्यय (adverb of time)
Speakers
Not explicit in provided excerpt; didactic narrative voice describing personified vices/forces
Verse Rasa

{ "primaryRasa": "bhayanaka", "secondaryRasa": "adbhuta", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Key Themes
DharmaEthical psychologyGood beginningsBad influences/personifications

FAQs

Auspicious action requires inner readiness (joy/contentment) and proper support; by contrast, ‘inciters’ and their heedless offshoots allegorize impulses that push people into rash, destructive choices.

Falls under ācāra/dharma and upākhyāna-style moral teaching rather than sarga/pratisarga/vaṃśa/manvantara/vaṃśānucarita.

The genealogy of personified forces suggests a chain-reaction model: subtle ‘appointment/engagement’ (niyojikā) becomes ‘provocation’ (pracodikā), which multiplies into intoxication, frenzy, and negligence—stages of loss of discrimination (viveka).

←Previous Verse
Next Verse→