Shloka 26

Adhyaya 50 — Mind-Born Progeny, Svayambhuva Manu’s Lineage, and Brahmā’s Ordinance to Duḥsaha (Alakṣmī’s Retinue)

Sanskrit

सन्तोषञ्च तथा तुष्टिर्लोभं पुष्टिरजायत ।

मेधा श्रुतं क्रिया दण्डं नयं विनयमेव च ॥

Transliteration

santoṣañ ca tathā tuṣṭir lobhaṃ puṣṭir ajāyata | medhā śrutaṃ kriyā daṇḍaṃ nayaṃ vinayam eva ca ||

Translation

आणि तुष्टीने संतोषाला जन्म दिला; पुष्टीने लोभाला प्रसवले. मेधेतून श्रुत जन्मला; आणि क्रियेतून दंड, नय व विनय उत्पन्न झाले.

Word by Word

• सन्तोषम्: Santoṣa (contentment)
• सन्तोषम्: कर्म (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: सन्तोष (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग (m.), द्वितीया विभक्ति (Acc.), एकवचन (sg.)

• च: and
• च: सम्बन्ध/अन्वय (Connector/अन्वय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चयबोधक (conjunction)

• तथा: also
• तथा: सम्बन्ध/अन्वय (Connector/अन्वय)
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चय/अनुक्रमसूचक (also/likewise)

• तुष्टिः: Tuṣṭi
• तुष्टिः: कर्ता (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तुष्टि (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग (f.), प्रथमा विभक्ति (Nom.), एकवचन (sg.)

• लोभम्: Lobha (greed)
• लोभम्: कर्म (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: लोभ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग (m.), द्वितीया विभक्ति (Acc.), एकवचन (sg.)

• पुष्टिः: Puṣṭi
• पुष्टिः: कर्ता (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: पुष्टि (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग (f.), प्रथमा विभक्ति (Nom.), एकवचन (sg.)

• अजायत: was born; arose
• अजायत: क्रिया (Verb/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √जन् (धातु)
• Form: लङ्-लकार (Imperfect), आत्मनेपद, प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन (sg.)

• मेधा: Medhā
• मेधा: कर्ता (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: मेधा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग (f.), प्रथमा विभक्ति (Nom.), एकवचन (sg.)

• श्रुतम्: Śruta (learning; what is heard)
• श्रुतम्: कर्म (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: श्रुत (कृदन्त-प्रातिपदिक; √श्रु (धातु) क्त)
• Form: नपुंसकलिङ्ग (n.), द्वितीया विभक्ति (Acc.), एकवचन (sg.); क्त-प्रत्ययान्त (that which is heard/learning)

• क्रिया: Kriyā (action/rite)
• क्रिया: कर्ता (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: क्रिया (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग (f.), प्रथमा विभक्ति (Nom.), एकवचन (sg.)

• दण्डम्: Daṇḍa (punishment/rod)
• दण्डम्: कर्म (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: दण्ड (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग (m.), द्वितीया विभक्ति (Acc.), एकवचन (sg.)

• नयम्: Naya (policy/leading)
• नयम्: कर्म (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: नय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग (m.), द्वितीया विभक्ति (Acc.), एकवचन (sg.)

• विनयम्: Vinaya (discipline)
• विनयम्: कर्म (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: विनय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग (m.), द्वितीया विभक्ति (Acc.), एकवचन (sg.)

• एव: indeed
• एव: सम्बन्ध/अन्वय (Emphasis/अवधारण)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अव्यय; अवधारण (emphatic particle)

• च: and
• च: सम्बन्ध/अन्वय (Connector/अन्वय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चयबोधक (conjunction)

Speakers

• Not explicitly indicated in the provided excerpt (genealogical narration within the Purāṇic frame).

Primary Deities

• Dharma

Key Themes

• Dharma
• Ethical psychology (virtues/vices personified)
• Social order (daṇḍa/naya/vinaya)

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

The genealogy doubles as an ethical lesson: contentment yields deeper contentment (tuṣṭi → santoṣa), nourishment can degrade into greed (puṣṭi → lobha) when misused, intelligence becomes learning (medhā → śruta), and right action supports governance and character (kriyā → daṇḍa/naya/vinaya).

How does this fit the Pancalakshana (5 characteristics)?

Sarga/Pratisarga: personified ethical and administrative principles are generated as part of the created order; also supports Vaṃśa-style cataloging.

What is the esoteric significance?

Daṇḍa–Naya–Vinaya form a triad of order: force/constraint, wise guidance, and inner humility. The text suggests outer governance must be rooted in inner discipline to remain dharmic.