Adhyaya 95

Verse 1

(दाक्षिणात्य अधिक पाठका १ श्लोक मिलाकर कुल २३ श्लोक हैं) हि आय न (0) हि २ 7 पञ्चनवतितमो< ध्याय: पाण्डवोंका नैमिषारण्य आदि तीर्थोमें जाकर प्रयाग तथा गयातीर्थमें जाना और गय राजाके महान्‌ यज्ञोंकी महिमा सुनना वैशग्पायन उवाच ते तथा सहिता वीरा वसन्तस्तत्र तत्र ह | क्रमेण पृथिवीपाल नैमिषारण्यमागता:

वैशम्पायन म्हणाले—हे राजन्! असे ते वीर पांडव एकत्र राहून, ठिकठिकाणी निवास करीत, क्रमाने नैमिषारण्याच्या पवित्र वनात येऊन पोहोचले.

Verse 2

ततसस्‍्तीर्थेषु पुण्येषु गोमत्या: पाण्डवा नृप । कृताभिषेका: प्रददुर्गाश्च॒ वित्त च भारत,भरतनन्दन! नरेश्वर! तदनन्तर गोमतीके पुण्य तीर्थोमें स्नान करके पाण्डवोंने वहाँ गोदान और धनदान किया

त्यानंतर, हे नृप! पांडवांनी गोमतीच्या पुण्य तीर्थांत स्नान करून विधिपूर्वक अभिषेक केला आणि हे भारत, तेथे गोदान व धनदान केले.

Verse 3

तत्र देवान्‌ पितृन्‌ विप्रांस्तर्पयित्वा पुन: पुनः । कन्यातीर्थे5श्वतीर्थे च गवां तीर्थेच भारत । कालकोयट्यां वृषप्रस्थे गिरावुष्य च पाण्डवा:

तेथे देव, पितर आणि ब्राह्मण यांना वारंवार तर्पण करून, हे भारत, पांडव कन्यातीर्थ, अश्वतीर्थ व गोतीर्थ येथे तसेच कालकोटि आणि वृषप्रस्थ पर्वतावर निवास करू लागले.

Verse 4

बाहुदायां महीपाल चक्र: सर्वेडभिषेचनम्‌ । प्रयागे देवयजने देवानां पृथिवीपते

हे महीपाल! त्या सर्वांनी बाहुदा नदीत विधिपूर्वक अभिषेक-स्नान केले; आणि हे पृथ्वीपते, देवांच्या यज्ञभूमी प्रयाग येथे जाऊन गंगा-यमुनेच्या संगमावर स्नान केले.

Verse 5

ऊषुराप्लुत्य गात्राणि तपश्चातस्थुरुत्तमम्‌ । गड्ायमुनयोश्रैव संगमे सत्यसंगरा:

स्नान करून देह ताजातवाना करून ते उत्तम तपश्चर्येत स्थिर झाले; हे भारत, सत्यनिष्ठ ते गंगा-यमुनेच्या संगमावर राहिले.

Verse 6

विपाप्मानो महात्मानो वित्रेभ्य: प्रददुर्वसु । तपस्विजनजुष्टां च ततो वेदीं प्रजापते:

ते पापरहित महात्मे त्रिवेणीच्या तटावर ब्राह्मणांना धनदान करू लागले. त्यानंतर तपस्विजनांनी सेविलेल्या प्रजापतीच्या वेदीवर ते ब्राह्मणांसह गेले आणि तेथे उत्तम तपश्चर्येत राहून कंद-मूळ-फळ इत्यादी वन्य हविष्याने द्विजांना सदैव तृप्त करीत राहिले.

Verse 7

जग्मु: पाण्डुसुता राजन्‌ ब्राह्मणैः सह भारत । तत्र ते न्‍्यवसन्‌ वीरास्तपश्चातस्थुरुत्तमम्‌

वैशंपायन म्हणाले—हे राजन्, हे भारत! पांडुपुत्र ब्राह्मणांसह पुढे गेले. तेथे त्या वीर बंधूंनी निवास केला आणि परम तपाचे आचरण केले.

Verse 8

ततो महीधरं जम्मुर्थर्मज्षेनाभिसंस्कृतम्‌

त्यानंतर धर्मज्ञाने विधिपूर्वक संस्कार करून जंबू-आकाराचा, पर्वतासारखा मोठा पिंड सिद्ध करून तो प्रतिष्ठित केला.

Verse 9

नगो गयशिरो यत्र पुण्या चैव महानदी

तेथे गयशिर नावाचा पर्वत आहे आणि तेथेच एक महान व पवित्र नदीही वाहते.

Verse 10

दिव्यं पवित्रकूटं च पवित्रं धरणीधरम्‌

तेथे ‘पवित्रकूट’ नावाचा दुसरा पर्वतही आहे—दिव्य, शुद्ध आणि धरणीधर असूनही अत्यंत पावन. महर्षी त्याची सेवा करतात; त्याची शिखरे पवित्र करणारी आहेत आणि ते महातीर्थ आहे. तेथेच उत्तम ब्रह्मसरोवर आहे, जिथे भगवान अगस्त्य वैवस्वत यमाला भेटण्यासाठी एकदा आले होते.

Verse 11

ऋषिजुष्टं सुपुण्यं तत्‌ तीर्थ ब्रह्मसरोत्तमम्‌ । अगस्त्यो भगवान्‌ यत्र गतो वैवस्वतं प्रति

ते तीर्थ महर्षींनी सेविलेले व अत्यंत पुण्यदायक आहे. तेथेच उत्तम ब्रह्मसरोवर आहे, जिथे भगवान अगस्त्य वैवस्वत यमाकडे गेले होते.

Verse 12

उवास च स्वयं तत्र धर्मराज: सनातन: । सर्वासां सरितां चैव समुद्भेदो विशाम्पते

वैशंपायन म्हणाले—तेथेच सनातन धर्मराज युधिष्ठिर स्वतः निवासास राहिले. हे नरश्रेष्ठा! ते स्थान सर्व नद्यांच्या उद्गमस्थान म्हणूनही प्रसिद्ध होते.

Verse 13

क्योंकि सनातन धर्मराज वहाँ स्वयं निवास करते हैं। राजन! वहाँ सम्पूर्ण नदियोंका प्राकट्य हुआ है ।। यत्र संनिहितो नित्यं महादेव: पिनाकधृक्‌ । तत्र ते पाण्डवा वीराश्षातुर्मास्यैस्तदेजिरे

जिथे पिनाकधारी महादेव नित्य सन्निध असतात, तेथेच त्या वीर पांडवांनी चातुर्मास्य-व्रतांचे विधिपूर्वक अनुष्ठान केले.

Verse 14

अक्षये देवयजने अक्षयं यत्र वै फलम्‌,देवताओंकी वह यज्ञभूमि अक्षय है और वहाँ किये हुए प्रत्येक सत्कर्मका फल अक्षय होता है

ही देवयजनाची भूमी अक्षय आहे; आणि तेथे केलेल्या प्रत्येक सत्कर्माचे फळही अक्षय होते.

Verse 15

ते तु तत्रोपवासांस्तु चक्रु्निश्चितमानसा: । ब्राह्मणास्तत्र शतश: समाजग्मुस्तपोधना:,अविचल चित्तवाले पाण्डवोंने उस तीर्थमें कई उपवास किये। उस समय वहाँ सैकड़ों तपस्वी ब्राह्मण पधारे

दृढ निश्चय असलेल्या त्या पांडवांनी तेथे अनेक उपवास केले. त्याच वेळी तपोधन असे शेकडो ब्राह्मण तेथे एकत्र आले.

Verse 16

चातुर्मास्येनायजन्त आर्षेण विधिना तदा । तत्र विद्यातपोवृद्धा ब्राह्मणा वेदपारगा: । कथां प्रचक्रिरे पुण्यां सदसिस्था महात्मनाम्‌

तेव्हा त्यांनी ऋषिप्रोक्त विधीनुसार चातुर्मास्य यज्ञ केला. तेथे विद्या व तपश्चर्येत श्रेष्ठ, वेदपारंगत ब्राह्मण सभेत बसून महात्म्यांच्या पवित्र कथा परस्पर सांगू लागले.

Verse 17

तत्र विद्याव्रतस्नात: कौमारं व्रतमास्थित: । शमठो5कथयद्‌ राजजन्नामूर्तरयसं गयम्‌

वैशंपायन म्हणाले—तेथे शमठ नावाचा एक विद्वान ब्राह्मण होता. त्याने विद्याव्रत पूर्ण करून स्नातकत्व प्राप्त केले होते आणि आजीवन ब्रह्मचर्याचे—कौमार्यव्रताचे—आचरण स्वीकारले होते. राजन्, शमठाने तेथे अमूर्तरयाच्या पुत्र महाराज गयाची कथा धर्माचार व सदाचाराचा दृष्टांत म्हणून अशा प्रकारे सांगितली.

Verse 18

शमठ उवाच अमूर्तरयस: पुत्रो गयो राजर्षिसत्तम: । पुण्यानि यस्य कर्माणि तानि मे शूणु भारत

शमठ म्हणाले—हे भारत! अमूर्तरयाचा पुत्र गय हा राजर्षींमध्ये श्रेष्ठ होता. ज्याची कर्मे पुण्यप्रद आहेत, ती माझ्याकडून ऐक.

Verse 19

शमठ बोले--भरतनन्दन युधिष्ठिर! अमूर्तरयाके पुत्र गय राजर्षियोंमें श्रेष्ठ थे। उनके कर्म बड़े ही पवित्र एवं पावन थे। मैं उनका वर्णन करता हूँ, सुनो-- ।।

शमठ म्हणाले—भरतनंदन युधिष्ठिरा, माझे वचन ऐक. अमूर्तरयाचा पुत्र गय हा राजर्षींमध्ये श्रेष्ठ होता. त्याची पुण्यकर्मे मी सांगतो—लक्ष देऊन ऐक. राजन्, त्याने येथे एक महान यज्ञ केला; त्यात अन्नाचा अपार साठा होता आणि दक्षिणा विपुल दिल्या गेल्या. त्या यज्ञात, हे नरेशा, अन्नाचे पर्वत शेकडो व हजारो उभे होते.

Verse 20

घृतकुल्याश्व दध्नश्न नद्यो बहुशतास्तथा । व्यज्जनानां प्रवाहाश्न महार्हाणां सहस्रश:

घीच्या शेकडो धारांप्रमाणे प्रवाह होते आणि दह्याच्या नद्या वाहत होत्या; तसेच सहस्रोंनी मोजता येतील असे मौल्यवान व्यंजनांचे प्रवाह उसळत होते.

Verse 21

अहन्यहनि चाप्येवं याचतां सम्प्रदीयते । अन्ये च ब्राह्मणा राजन्‌ भुज्जतेऊन्नं सुसंस्कृतम्‌

अशा प्रकारे दररोज याचकांना अन्न व दान दिले जाई. आणि, राजन्, इतर ब्राह्मणही तेथे उत्तम रीतीने संस्कृत—सुयोग्यरीत्या शिजवलेले—अन्न भुंजत.

Verse 22

तत्र वै दक्षिणाकाले ब्रह्म॒घोषो दिवं गत: । नच प्रज्ञायते किंचिद्‌ ब्रह्मशब्देन भारत

तेथे दक्षिणा देण्याच्या वेळी वेदमंत्रांचा ब्रह्मघोष स्वर्गापर्यंत घुमला. हे भारत! त्या पवित्र वेदध्वनीसमोर दुसरा कोणताही शब्द ऐकू येत नव्हता.

Verse 23

पुण्येन चरता राजन्‌ भूर्दिश: खं नभस्तथा | आपूर्णमासीच्छब्देन तदप्यासीन्महाद्भुतम्‌

हे राजन्! तो पुण्ययज्ञ चालू असताना शुभ शब्दांनी पृथ्वी, दिशा, स्वर्ग आणि आकाश सर्वत्र परिपूर्ण झाले. हेही अत्यंत अद्भुत होते.

Verse 24

यत्र सम गाथा गायन्ति मनुष्या भरतर्षभ । अन्नपानै: शुभैस्तृप्ता देशे देशे सुवर्चस:

हे भरतश्रेष्ठ! तेथे लोक सतत एकच गाथा गात—“या यज्ञात देशोदेशीचे तेजस्वी पुरुष उत्तम अन्नपानाने तृप्त होत आहेत.”

Verse 25

गयस्य यज्ञे के त्वद्य प्राणिनो भोक्तुमीप्सव: । तत्र भोजनशिष्टस्य पर्वता: पठचविंशति:

गयाच्या यज्ञात लोक सतत विचारत फिरत—“आज कोणकोण प्राणी अजून भोजन करू इच्छितात?” तरीही तेथे भोजनानंतर उरलेल्या अन्नाचे पंचवीस पर्वतासारखे ढीग राहिले.

Verse 26

न तत्‌ पूर्वे जनाश्नक्रुर्न करिष्यन्ति चापरे । गयो यदकरोद्‌ यज्ञे राजर्षिरमितद्युति:

अमित तेजस्वी राजर्षी गयाने यज्ञात जे केले, तसे न पूर्वीच्या लोकांनी केले, न पुढचे लोक करू शकतील.

Verse 27

“अमिततेजस्वी राजर्षि गयने अपने यज्ञमें जो व्यय किया था, वह पहलेके राजाओंने भी नहीं किया था और भविष्यमें भी कोई दूसरे कर सकेंगे, ऐसा सम्भव नहीं है ।।

शमठ म्हणाला—अमित तेजस्वी राजर्षी गयाने आपल्या यज्ञात जेवढा व्यय व आहुती दिल्या, तसा व्यय पूर्वीच्या राजांनीही केला नव्हता; आणि पुढेही कोणी दुसरा तेवढे करू शकेल, असे संभवत नाही. कारण गयाने हविष्यानें सर्व देवांना पूर्ण तृप्त केले आहे; मग देवता इतरांनी दिलेले हविष्य पुन्हा कसे स्वीकारतील?

Verse 28

सिकता वा यथा लोके यथा वा दिवि तारका: । यथा वा वर्षतो धारा असंख्येया: सम केनचित्‌ । तथा गणयितुं शक्‍्या गययज्ञे न दक्षिणा:

शमठ म्हणाला—जसे जगातील वाळूचे कण, आकाशातील तारे आणि पावसात कोसळणाऱ्या जलधारा कोणालाही मोजता येत नाहीत; तसेच गयाच्या यज्ञात दिलेल्या दक्षिणांचीही गणना कोणास शक्य नव्हती।

Verse 29

एवंविधा: सुबहवस्तस्य यज्ञा महीपते: । बभूवुरस्य सरस: समीपे कुरुनन्दन,कुरुनन्दन! महाराज गयके ऐसे ही बहुत-से यज्ञ इस ब्रह्मसरोवरके समीप सम्पन्न हुए हैं

कुरुनंदना! महाराज गयाचे असेच अनेक यज्ञ या पवित्र सरोवराच्या समीप संपन्न झाले होते।

Verse 73

संतर्पयन्त: सततं वन्येन हविषा द्विजान्‌ | उन पापरहित महात्माओंने (त्रिवेणीतटपर) ब्राह्मणोंको धन दान किया। भरतनन्दन! तत्पश्चात्‌ पाण्डव ब्राह्मणोंके साथ ब्रह्माजीकी वेदीपर गये

वैशंपायन म्हणाला—पांडव सतत वन्य हविष्याने द्विजांना तृप्त करीत असत. त्या पापरहित महात्म्यांनी त्रिवेणीच्या तीरावर राहणाऱ्या ब्राह्मणांना धनदान केले. भरतनंदना! त्यानंतर पांडव ब्राह्मणांसह ब्रह्माजीच्या वेदीकडे गेले, जी तपस्वींनी सेवित होती. तेथे त्या वीरांनी उत्तम तपस्या करीत निवास केला आणि कंद-मूळ-फळ इत्यादी वन्य हविष्याने नित्य ब्राह्मणांना तृप्त ठेवले।

Verse 83

राजर्षिणा पुण्यकृता गयेनानुपमझ्ुते । अनुपम तेजस्वी जनमेजय! प्रयागसे चलकर पाण्डव पुण्यात्मा एवं धर्मज्ञ राजर्षि गयके द्वारा यज्ञ करके शुद्ध किये हुए उत्तम पर्वतसे उपलक्षित गयातीर्थमें गये

वैशंपायन म्हणाला—अनुपम तेजस्वी जनमेजया! प्रयागाहून निघून पांडव गयातीर्थास गेले; ते उत्तम पर्वताने शोभित असून पुण्यात्मा, धर्मज्ञ राजर्षी गयाने यज्ञांनी पवित्र व शुद्ध केलेले होते।

Verse 95

इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि लोमशतीर्थयात्रायां गययज्ञक थने पञ्चनवतितमो<ध्याय:

अशा प्रकारे श्रीमहाभारताच्या वनपर्वातील तीर्थयात्रापर्वात, लोमशाच्या तीर्थयात्रावर्णनांतर्गत, गया-यज्ञाच्या कथनप्रसंगी पंच्याण्णवावा अध्याय समाप्त झाला.

Verse 96

वानीरमालिनी रम्या नदी पुलिनशोभिता । जहाँ गयशिर नामक पर्वत और बेंतकी पंक्तियोंसे घिरी हुई रमणीय महानदी है, जो अपने दोनों तटोंसे विशेष शोभा पाती है

वैशंपायन म्हणाले—तेथे बेंतांच्या माळांनी अलंकृत व वाळूच्या पुलिनांनी शोभणारी एक रम्य महानदी आहे. तेथेच ‘गयशिर’ नावाचा पर्वत आहे; आणि बेंतकीच्या रांगांनी वेढलेली ती मनोहर नदी आपल्या दोन्ही तीरांनी विशेष शोभा पावते.

Verse 136

ऋषियज्ञेन महता यत्राक्षयवटो महान्‌ । पिनाकपाणि भगवान्‌ महादेव उस तीर्थमें नित्य निवास करते हैं। वहाँ वीर पाण्डवोंने उन दिनों चातुर्मास्यव्रत ग्रहण करके महान्‌ ऋषियज्ञ अर्थात्‌ वेदादि सतशास्त्रोंके स्वाध्यायद्वारा भगवान्‌की आराधना की। वहीं महान्‌ अक्षयवट है

वैशंपायन म्हणाले—त्या तीर्थस्थानी, जिथे महान् ऋषियज्ञ होतो आणि जिथे महान् अक्षयवट उभा आहे, पिनाकधारी भगवान् महादेव नित्य वास करतात. त्या दिवसांत वीर पांडवांनी चातुर्मास्यव्रत स्वीकारले आणि वेदादी सत्शास्त्रांच्या स्वाध्यायरूप महान् ऋषियज्ञाने भगवंताची आराधना केली. तेथेच तो महान् अक्षयवट आहे.