Shloka 110
Tīrtha-yātrā: Phalaśruti and Sacred Geography from Lohitya to Prayāga
Pulastya’s Instruction
तीर्थयात्रां पुरस्कृत्य कुरुक्षेत्र गता: पुरा । ततः कुञ्ज: सरस्वत्या: कृतो भरतसत्तम,कुरुश्रेष्ठ! तत्पश्चात् नैमिषकुठ्जकी यात्रा करे। राजेन्द्र! कहते हैं, नैमिषारण्यके निवासी तपस्वी ऋषि पहले कभी तीर्थयात्राके प्रसंगसे कुरुक्षेत्रमें गये थे। भरतश्रेष्ठ] उसी समय उन्होंने सरस्वतीकुंजका निर्माण किया था (वही नैमिषकुंज कहलाता है)
ghūlastya uvāca | tīrthayātrāṃ puraskṛtya kurukṣetraṃ gatāḥ purā | tataḥ kuñjaḥ sarasvatyāḥ kṛto bharatasattama kuruśreṣṭha | tatpaścāt naimiṣakuñjakī yātrā kare | rājendra kathayanti naimiṣāraṇyake nivāsinaḥ tapasvino ṛṣayaḥ pūrvaṃ kadācit tīrthayātrāprasangena kurukṣetreṃ gatāḥ | bharataśreṣṭha tasmin kāle te sarasvatīkuñjasya nirmāṇaṃ kṛtavantaḥ (sa eva naimiṣakuñja iti khyātaḥ) |
घूलस्त्य म्हणाला—“हे भरतसत्तम! पूर्वी नैमिषारण्यातील तपस्वी ऋषी तीर्थयात्रेचा संकल्प करून कुरुक्षेत्रात गेले होते. हे कुरुश्रेष्ठ! त्याच वेळी त्यांनी सरस्वतीच्या तीरावर एक पवित्र कुञ्ज निर्माण केला. त्यानंतर त्या नैमिषकुञ्जाची यात्रा करावी. राजेन्द्र! असे सांगितले जाते की त्या काळी त्या तपस्वींनी निर्माण केलेला तोच सरस्वती-कुञ्ज ‘नैमिषकुञ्ज’ या नावाने प्रसिद्ध झाला.”
घुलस्त्य उवाच
Educational Q&A
The passage underscores dharma through tīrthayātrā: sacred travel is not merely movement but a disciplined, tradition-bearing act that connects communities of sages and preserves holy sites. Establishing and remembering tīrthas (like the Sarasvatī-grove) is presented as a meritorious cultural duty that sustains spiritual geography for later seekers.
The speaker recounts an old tradition: sages from Naimiṣāraṇya once went on pilgrimage to Kurukṣetra and, during that journey, established a grove on the Sarasvatī. That grove became known as Naimiṣakuñja, and the text recommends undertaking a pilgrimage to it thereafter.