Adhyaya 58
नलस्य विवस्त्रीकरणं दमयन्ती-सहानुगमनं च (Nala’s Disrobing and Damayantī’s Companionship)
Upa-parva: Nalopākhyāna (The Tale of Nala and Damayantī)
Bṛhadaśva recounts the aftermath of Nala’s loss to Puṣkara: Puṣkara mocks the dispossessed king and proposes a further stake—Damayantī—intensifying humiliation and ethical outrage. Nala, overwhelmed, does not respond verbally; he removes his ornaments, abandons royal splendor, and departs in a single garment. Damayantī follows, likewise minimally clothed, and the pair remain near the city for three nights without receiving due hospitality, constrained by Puṣkara’s hostile proclamation. Pressed by hunger, Nala notices birds with golden-colored wings and attempts to trap them using his garment; the birds seize the cloth and reveal themselves as the dice (akṣāḥ), declaring their intent to strip him further. Now without clothing, Nala explains to Damayantī that hostile forces have displaced him and that even those who withheld honor now appear as birds taking his last possession. He indicates routes toward Vidarbha and other regions, implying a plan for survival. Damayantī, distressed, argues that she cannot abandon him in the forest; she offers companionship as medicine for suffering and insists they travel together to her father’s kingdom where Nala would be honored. The chapter centers on the ethics of abandonment, the social mechanics of disgrace, and the stabilizing force of spousal fidelity amid extreme vulnerability.
Chapter Arc: दमयन्ती के स्वयंवर में मनुष्य-राजा नल के वरण से असंतुष्ट कलि, देवसभा में अपना रोष लेकर उपस्थित होता है—और वहीं से अधर्म का बीज फूटता है। → इन्द्र (वृत्रहा) कलि को रोककर पूछते हैं कि वह कहाँ जाएगा; कलि निर्लज्जता से कहता है कि वह दमयन्ती के स्वयंवर में जाकर उसे वरेगा। कलि तर्क देता है कि देवताओं के रहते मनुष्य का वरण ‘अपराध’ है और दण्ड योग्य है। → देवता एक स्वर में नल के गुणों का गान करते हैं—धर्मज्ञ, सर्वगुणसम्पन्न, सत्यनिष्ठ—और कलि को चेताते हैं कि ऐसे राजा को शाप देने की इच्छा करने वाला स्वयं गहरे नरक में गिरेगा। → देवता कलि के आरोप को अस्वीकार कर देते हैं: दमयन्ती ने उनकी अनुमति से नल का वरण किया है; अतः कलि का क्रोध अधर्ममूलक है। देवता (द्वापर सहित) स्वर्ग लौट जाते हैं, पर कलि भीतर-भीतर प्रतिशोध का संकल्प बाँध लेता है। → देवताओं के चले जाने पर कलि द्वापर से गुप्त षड्यंत्र रचता है—नल को राज्य से भ्रंश करने और जुए (अक्ष) के माध्यम से उसे गिराने का; आगे नल के भाग्य पर अंधकार छा जाता है।
Shlokas
Verse 1
हि >> आय ० | हि २ 7 अष्टपञज्चाशत्तमो< ध्याय: देवताओंके द्वारा नलके गुणोंका गान और उनके निषेध करनेपर भी नलके विरुद्ध कलियुगका कोप बु॒हदश्व उवाच वृते तु नैषथे भैम्या लोकपाला महौजस: । यान्तो ददृशुरायान्तं द्वापरं कलिना सह
बृहदश्व म्हणाले—राजन्! भीमकन्या दमयंतीने निषधराज नलाचा वरण केल्यानंतर, महातेजस्वी लोकपाल स्वर्गलोकास जात असता, मार्गात त्यांनी पाहिले की कलिसह द्वापर युग पुढे येत आहे।
Verse 2
अथाब्रवीत् कलिं शक्र: सम्प्रेक्ष्य बलवृत्रहा । द्वापरेण सहायेन कले ब्रूहि क्व यास्यसि,कलियुगको देखकर बल और वृत्रासुरका नाश करनेवाले इन्द्रने पूछा--“कले! बताओ तो सही द्वापरके साथ कहाँ जा रहे हो?”
तेव्हा बल व वृत्रासुराचा संहार करणारा शक्र (इंद्र) कलिला पाहून म्हणाला—“हे कलि! द्वापराला सोबत घेऊन तू कुठे चालला आहेस, सांग.”
Verse 3
ततो<ब्रवीत् कलि: शक्रं दमयन्त्या: स्वयंवरम् । गत्वा हि वरयिष्ये तां मनो हि मम तां गतम्
तेव्हा कलि शक्र (इंद्र) यांस म्हणाला—“देवराज! मी दमयंतीच्या स्वयंवरास जाऊन तिचा वरण करीन; कारण माझे मन तिच्याकडेच गेले आहे.”
Verse 4
तमब्रवीत् प्रहस्येन्द्रो निर्वृत्त: स स्वयंवर: । वृतस्तया नलो राजा पतिरस्मत्समीपत:,तब इन्द्रने हँलँकर कहा--“वह स्वयंवर तो हो गया। हमारे समीप ही दमयन्तीने राजा नलको अपना पति चुन लिया
तेव्हा इंद्र हसत म्हणाला—“तो स्वयंवर संपला आहे. आमच्या समक्षच दमयंतीने राजा नलाला पती म्हणून वरण केले आहे.”
Verse 5
एवमुक्तस्तु शक्रेण कलि: कोपसमन्वित: । देवानामन्त्रय तान् सर्वनिवाचेदं वचस्तदा,इन्द्रके ऐसा कहनेपर कलियुगको क्रोध चढ़ आया और उसी समय उसने उन सब देवताओंको सम्बोधित करके यह बात कही--
शक्राने असे म्हटल्यावर कलि क्रोधाने भरून गेला. तेव्हा त्याने सर्व देवांना बोलावून असे वचन उच्चारले.
Verse 6
देवानां मानुषं मध्ये यत् सा पतिमविन्दत । ततस्तस्या भवेन्न्याय्यं विपुलं दण्डधारणम्,“दमयन्तीने देवताओंके बीचमें मनुष्यका पतिरूपमें वरण किया है। अतः उसे बड़ा भारी दण्ड देना उचित प्रतीत होता है”
“देवतांमध्ये असताना तिने मनुष्याला पती म्हणून निवडले; म्हणून तिच्यावर कठोर व मोठा दंड लावणेच न्याय्य आहे.”
Verse 7
एवमुक्ते तु कलिना प्रत्यूचुस्ते दिवौकस: । अस्माभि: समनुज्ञाते दमयन्त्या नलो वृत:
कलीने असे म्हटल्यावर देवांनी उत्तर दिले—“आमची संमती घेऊनच दमयंतीने नलाचा वरण केला आहे.”
Verse 8
कलियुगके ऐसा कहनेपर देवताओंने उत्तर दिया--'दमयन्तीने हमारी आज्ञा लेकर नलका वरण किया है ।।
बृहदश्व म्हणाले: कलीने असे म्हटल्यावर देवांनी उत्तर दिले—“दमयंतीने आमची आज्ञा घेऊनच राजा नलाचा वरण केला आहे. आणि सर्वगुणसंपन्न नल नृपाचा आश्रय कोण घेणार नाही? तो सर्व धर्म यथार्थ जाणतो आणि त्याचे व्रताचरण योग्य आहे.”
Verse 9
यो<थीते चतुरो वेदान् सर्वानाख्यानपञ्चमान् | नित्यं तृप्ता गृहे यस्य देवा यज्ञेषु धर्मत: । अहिंसानिरतो यश्च सत्यवादी दृढव्रत:
बृहदश्व म्हणाले: “ज्याने चारही वेद आणि पंचम वेद मानले जाणारे सर्व आख्यान—इतिहास-पुराण—अध्ययन केले आहे; ज्याच्या घरी धर्मानुसार यज्ञांनी देवता नित्य तृप्त होतात; जो अहिंसेत रत, सत्यवादी आणि दृढव्रती आहे—तोच सर्वगुणसंपन्न राजा नल. अशा पुरुषाला शाप देण्याची इच्छा करणे म्हणजे स्वतःचा विनाश ओढवून घेणे होय.”
Verse 10
यस्मिन् दाक्ष्यं धृतिरज्ञानं तप: शौचं दम: शम: । ध्रुवाणि पुरुषव्याप्रे लोकपालसमे नृपे
बृहदश्व म्हणाले: “लोकपालासम त्या पुरुषव्याघ्र नृप नलामध्ये दाक्ष्य, धैर्य, अज्ञान-निवृत्ती, तप, शौच, दम आणि शम हे गुण अढळपणे वास करतात.”
Verse 11
एवंरूपं नल॑ यो वै कामयेच्छपितुं कले । आत्मानं स शपेन्मूढो हन्यादात्मानमात्मना
बृहदश्व म्हणाले: “कले! जो कोणी अशा स्वरूपाच्या नलाला शाप देऊ इच्छितो, तो मूढ खरे तर स्वतःलाच शाप देतो; स्वतःच्या हाताने स्वतःचा विनाश करतो.”
Verse 12
एवंगुणं नल॑ यो वै कामयेच्छपितुं कले । कृच्छे स नरके मज्जेदगाधे विपुले हृदे । एवमुक्त्वा कलिं देवा द्वापरं च दिवं ययु:
बृहदश्व म्हणाले—सद्गुणसम्पन्न नलासारख्या राजामध्ये प्रविष्ट झालेल्या कलिला जो कोणी शाप देण्याची इच्छा करील, तो महान दुःखाने विशाल व अथांग नरककुंडात बुडून जाईल। असे सांगून देवांनी कलि व द्वापर यांना उद्देशून स्वर्गास प्रस्थान केले।
Verse 13
ततो गतेषु देवेषु कलिब्द्वापरमब्रवीत् | संहर्तु नोत्सहे कोपं नले वत्स्यामि द्वापर
देव निघून गेल्यावर कलि द्वापराला म्हणाला—“माझा क्रोध मी आवरू शकत नाही. मी नलाच्या अंतःकरणात वास करीन आणि त्या प्रभावाने त्याला राज्यापासून भ्रष्ट करीन, ज्यामुळे तो दमयंतीसह सुखाने राहू शकणार नाही.”
Verse 14
भ्रंशयिष्यामि तं राज्यान्न भैम्या सह रंस्यते । त्वमप्यक्षान् समाविश्य साहाय्य॑ कर्तुमहसि
“मी त्याला राज्यापासून भ्रष्ट करीन; तो भीमकन्या (दमयंती) हिच्यासह सुखाने रमू शकणार नाही. तूही पास्यांत प्रवेश करून मला साहाय्य कर.”
Verse 57
इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत दमयन्ती-स्वयंवरविषयक सत्तावनवाँ अध्याय पूरा हुआ
अशा प्रकारे श्रीमहाभारताच्या वनपर्वात दमयंती-स्वयंवरविषयक सत्तावन्नावा अध्याय समाप्त झाला.
Verse 58
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि नलोपाख्यानपर्वणि कलिदेवसंवादे अष्टपञज्चाशत्तमो5 ध्याय:,इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत नलोपाख्यानपर्वमें कलि-देवता-संवादविषयक अद्लावनवाँ अध्याय पूरा हुआ
अशा प्रकारे श्रीमहाभारताच्या वनपर्वातील नलोपाख्यानपर्वात कलि-देवता-संवादविषयक अठ्ठावन्नावा अध्याय समाप्त झाला.
Frequently Asked Questions
The dilemma concerns whether survival strategy can justify separation from one’s spouse under extreme vulnerability: Nala gestures toward routes and contingency planning, while Damayantī frames abandonment as ethically and emotionally untenable, insisting on shared responsibility.
Adversity exposes the difference between external sovereignty and internal governance: when wealth and status collapse, ethical stability is preserved through restraint, truthful counsel, and reciprocal care—especially within the marital bond.
No explicit phalaśruti appears in this chapter’s unit; its meta-function is exemplary—offering Yudhiṣṭhira a comparative case study on endurance, social disgrace, and dharma-maintenance during exile.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.