Adhyaya 110
Ṛśyaśṛṅgopākhyāna-praveśaḥ — Lomāśa narrates the origins of Ṛśyaśṛṅga and the Anga drought (ऋश्यशृङ्गोपाख्यान-प्रवेशः)
Upa-parva: Ṛśyaśṛṅga-Upākhyāna (Legend of Ṛśyaśṛṅga) — within Āraṇyaka/Vana narrative cycle
The chapter opens with Lomāśa indicating sacred geography to Yudhiṣṭhira: the holy river Kauśikī and the nearby āśrama of Viśvāmitra, along with the revered hermitage associated with the great Kāśyapa lineage. Lomāśa introduces Ṛśyaśṛṅga as an ascetic of exceptional restraint whose tapas is said to compel rainfall, even influencing Indra (Vāsava/Balavṛtrahā). Yudhiṣṭhira then poses a structured inquiry: how Ṛśyaśṛṅga was born from a doe (mṛgī) despite a “discordant” birth-context, why Indra feared him during drought, what Śāntā was like, and how Lomapāda’s realm came to be without rain. Lomāśa answers by recounting the conception: the brahmarṣi Vibhaṇḍaka, aroused upon seeing Urvaśī, releases seed that a thirsty doe drinks with water and becomes pregnant; from her is born Ṛśyaśṛṅga, marked by a horn on his head and raised in forest celibacy, having seen no humans besides his father. The narrative shifts to Anga: Lomapāda, friend of Daśaratha, incurs brāhmaṇa displeasure through misconduct connected to priestly norms; Indra withholds rain, the people suffer, and the king consults ascetics. A remedy is proposed: bring the forest-raised Ṛśyaśṛṅga into the kingdom, and rain will fall. Lomapāda convenes ministers, devises a plan, summons skilled courtesans to entice and gain the ascetic’s trust; most fear royal and curse repercussions, but an elderly woman volunteers after receiving resources, and proceeds toward the forest with selected women—ending the chapter on the initiation of this strategy.
Chapter Arc: लोमश ऋषि के साथ तीर्थयात्रा करते हुए युधिष्ठिर रोग-शोक-रहित हेमकूट पर्वत पर पहुँचते हैं, जहाँ प्रकृति स्वयं अलौकिक नियमों से चलती दिखती है—मानो देवताओं का कोई गुप्त प्रांगण। → राजा वहाँ ऐसे अद्भुत दृश्य देखते हैं: बिना वायु-सहारे मेघों का बँध जाना, सहस्रों शिलाओं-सा ओलावृष्टि, और तपस्वियों के शाप-आदेश से पर्वत, वायु और वर्षा का अनुशासित हो जाना—यह संकेत कि यह भूमि साधारण नहीं, तपस्या-शक्ति से शासित है। → लोमश का निर्देश निर्णायक बनता है—‘नन्दा’ में स्नान कर के ‘कौशिकी’ के पुण्य तट पर जाओ, जहाँ विश्वामित्र ने उग्र, अनुत्तम तप किया; तीर्थ का माहात्म्य और तपोबल का इतिहास एक ही क्षण में यात्रियों के सामने जीवित हो उठता है। → युधिष्ठिर अपने भाइयों सहित नन्दा में स्नान कर शीतल, रमणीय, शुभ जल वाली कौशिकी की ओर प्रस्थान करते हैं; यात्रा का अगला चरण अब तपस्या-परंपरा और ऋष्यशृंग-उपाख्यान की ओर मुड़ता है। → कौशिकी तट पर पहुँचते ही ऋष्यशृंग-उपाख्यान का सूत्र कसता है—आगे उसी मुनिकुमार को लाने/घटित कराने वाली कथा का द्वार खुलता है।
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठका १ श्लोक मिलाकर कुल २२ श्लोक हैं) #22. #+( 9) #:५../ &::./ दशाधिकशततमो<् ध्याय: नन््दा तथा कौशिकीका माहात्म्य
वैशंपायन म्हणाले—हे भरतश्रेष्ठ! मग कुंतीपुत्र युधिष्ठिर क्रमाने पुढे निघाला. पापाचा नाश करणाऱ्या व भय दूर करणाऱ्या नंदा व अपरनंदा या दोन नद्यांपर्यंत तो पोहोचला.
Verse 2
पर्वतं स समासाद्य हेमकूटमनामयम् | अचिन्त्यानद्भुतान् भावान् ददर्श सुबहून् नृप:,तत्पश्चात् रोग-शोकसे रहित हेमकूट पर्वतपर पहुँचकर राजा युधिष्ठिरने वहाँ बहुत-सी अचिन्त्य एवं अद्भुत बातें देखीं
रोग-शोकापासून मुक्त अशा हेमकूट पर्वतावर पोहोचून राजा युधिष्ठिराने तेथे अनेक अचिंत्य व अद्भुत दृश्ये पाहिली.
Verse 3
वाताबद्धा भवन्मेघा उपलाश्षन सहस्रश: । नाशवनुवंस्तमारोढुं विषण्णमनसो जना:
तेथे जणू वाऱ्याने बांधल्याप्रमाणे ढग जमायचे आणि आपोआप हजारो गारांचे दगड पडायचे. ज्यांचे मन विषादाने भरलेले असे, ते त्या पर्वतावर चढू शकत नसत.
Verse 4
वायुर्नित्यं ववौ तत्र नित्यं देवश्न वर्षति । स्वाध्यायघोषश्न तथा श्रूयते न च दृश्यते
तेथे वारा सतत वाहत असे आणि देववृष्टीही अखंड पडत असे. तसेच स्वाध्यायाचा घोष ऐकू येई; पण पठण करणारे दिसत नसत.
Verse 5
सायं प्रातश्च भगवान् दृश्यते हव्यवाहन: । मक्षिकाश्नादशंस्तत्र तपस: प्रतिघातिका:
सायंकाळी आणि पहाटे तेथे भगवान् हव्यवाहन (अग्निदेव) दर्शन देत. पण त्याच ठिकाणी तपस्येला आघात करणारे, माशांसारखे चावणारे-खाणारे विघ्नही होते.
Verse 6
निर्वेदो जायते तत्र गृहाणि स्मरते जन: । एवं बहुविधान् भावानद्धुतान् वीक्ष्य पाण्डव: । लोमशं पुनरेवाथ पर्यपृच्छत् तदद्भुतम्
तेथे वैराग्य उत्पन्न होते आणि मनुष्याला घराची आठवण येते. अशा रीतीने अनेक प्रकारच्या अद्भुत अवस्था पाहून पांडव (युधिष्ठिर) यांनी त्या आश्चर्याविषयी लोमशांना पुन्हा विचारले.
Verse 7
वहाँ प्रतेदिन हवा चलती और रोज-रोज मेघ वर्षा करता था। वेदोंके स्वाध्यायकी ध्वनि तो सुनायी पड़ती; परंतु स्वाध्याय करनेवालेका दर्शन नहीं होता था। सायंकाल और प्रातःकाल भगवान् अग्निदेव प्रज्वलित दिखायी देते थे। तपस्यामें विघ्न डालनेवाली मक्खियाँ वहाँ लोगोंको डंक मारती रहती थीं
युधिष्ठिर म्हणाले—“भगवन्, या महाबलवान तेजस्वी पर्वतावर जी ही अद्भुत दृश्ये व घटना दिसतात, यांचे गूढ कारण काय? महातेजस्वी, हे सर्व मला विस्ताराने सांगा.” लोमश म्हणाले—“शत्रुसूदन, आम्ही पूर्वी जसे ऐकले आहे तसेच सांगतो. राजन्, एकाग्र मनाने माझे वचन ऐक.”
Verse 8
अस्मिन्नृषभकूटे5 भूदूषभो नाम तापस: । अनेकशतवर्षायुस्तपस्वी कोपनो भृशम्
लोमश म्हणाले—“या ऋषभकूटावर भूदूषभ नावाचा एक तपस्वी राहत होता. त्याचे आयुष्य अनेक शतके होते; तो तपस्यासंपन्न होता, पण अत्यंत क्रोधीही होता.”
Verse 9
पहलेकी बात है, इस ऋषभकूटपर ऋषभनामसे प्रसिद्ध एक तपस्वी रहते थे। उनकी आयु कई सौ वर्षोकी थी। वे तपस्वी होनेके साथ ही बड़े क्रोधी थे ।।
लोमश म्हणाले—“पूर्वी या ऋषभकूटावर ऋषभ नावाने प्रसिद्ध एक तपस्वी राहत होता. त्याचे आयुष्य अनेक शतके होते. तपस्वी असूनही तो अत्यंत क्रोधी होता. एकदा इतर लोक त्याच्याशी बोलत असताना, क्रोधाने भरून तो पर्वताला म्हणाला—‘इथे जो कोणी बोलेल, त्याने ताबडतोब दगड टाकून द्यावेत (मौनव्रताचा कठोर नियम पाळावा).’”
Verse 10
वातं चाहूय मा शब्दमित्युवाच स तापस: । व्याहरंश्वेह पुरुषो मेघशब्देन वार्यते
लोमश म्हणाले—“त्या तपस्व्याने वाऱ्याला बोलावून म्हटले—‘आवाज करू नकोस.’ तरीही इथे मनुष्याची वाणी ऐकू येते; पण मेघांच्या गर्जनेने ती दडपली जाते.”
Verse 11
एवमेतानि कर्माणि राजंस्तेन महर्षिणा । कृतानि कानिचित् क्रोधात् प्रतिषिद्धानि कानिचित्
राजन्! अशा रीतीने त्या महर्षींनी काही कर्मे केली आणि काही क्रोधामुळे निषिद्ध ठरविली।
Verse 12
उन्होंने दूसरोंके बुलानेपर कुपित होकर उस पर्वतसे कहा--“जो कोई यहाँपर बातचीत करे उसपर तू ओले बरसा।' इसी प्रकार वायुको भी बुलाकर उन तपस्वी मुनिने कहा --'देखो
लोमश म्हणाला—राजन्! अशी प्राचीन परंपरा ऐकिवात आहे की एकदा देव नंदा नदीच्या तीरावर आले होते. तेव्हा देवदर्शनाच्या इच्छेने अनेक देवदर्शी पुरुष सहसा तेथे जमले.
Verse 13
ते दर्शनं त्वनिच्छन्तो देवा: शक्रपुरोगमा: । दुर्ग चक्कुरिमं देशं गिरिं प्रत्यूहरूपकम्
लोमश म्हणाला—शक्र (इंद्र) आदी देवांना त्यांना दर्शन द्यायचे नव्हते; म्हणून त्यांनी या पर्वतीय प्रदेशाला अडथळारूप करून सामान्य लोकांसाठी दुर्गम केले.
Verse 14
तदाप्रभृति कौन्तेय नरा गिरिमिमं सदा | नाशवनुवन्नभिद्रष्टं कुत एवाधिरोहितुम्,कुन्तीनन्दन! तभीसे साधारण मनुष्य इस पर्वतको देख भी नहीं सकते, चढ़ना तो दूरकी बात है
लोमश म्हणाला—कौन्तेय! तेव्हापासून सामान्य माणसे हा पर्वत पाहूही शकत नाहीत; चढणे तर फारच दूरची गोष्ट.
Verse 15
नातप्ततपसा शकक््यो द्रष्टमेष महागिरि: । आरोढुं वापि कौन्तेय तस्मान्नियतवाग् भव
लोमश म्हणाला—कौन्तेय! ज्याने तपस्या केलेली नाही तो हा महागिरी पाहू शकत नाही, आणि चढूही शकत नाही; म्हणून वाणी संयमित ठेव आणि मौनव्रत धारण कर.
Verse 16
इह देवास्तदा सर्वे यज्ञानाजहुरुत्तमान् तेषामेतानि लिड्जानि दृश्यन्तेद्यापि भारत,उन दिनों सम्पूर्ण देवताओंने यहाँ आकर उत्तम यज्ञोंका अनुष्ठान किया था। भारत! उनके ये चिह्न आज भी प्रत्यक्ष देखे जाते हैं
येथे पूर्वी सर्व देवांनी येऊन उत्तम यज्ञांचे अनुष्ठान केले होते. हे भारत! त्या यज्ञांची चिन्हे आजही प्रत्यक्ष दिसतात.
Verse 17
कुशाकारेव दूर्वेयं संस्तीर्णेव च भूरियम् । यूपप्रकारा बहवो वृक्षाश्वेमे विशाम्पते
ही दूर्वा कुशासारखी दिसते आणि ही भूमी जणू कुश पसरविल्यासारखी भासते. हे प्रजाधिपती! हे अनेक वृक्षही यज्ञयूपांसारखेच वाटतात.
Verse 18
देवाक्ष ऋषयश्नैव वसन्त्यद्यापि भारत । तेषां सायं तथा प्रातर्दश्यते हव्यवाहन:,भारत! आज भी यहाँ देवता तथा ऋषि निवास करते हैं। सायंकाल और प्रात:काल यहाँ उनके द्वारा प्रजजलित की हुई अग्निका दर्शन होता है
हे भारत! आजही येथे देव आणि ऋषी वास करतात. संध्याकाळी तसेच पहाटे त्यांच्या प्रज्वलित पवित्र अग्नीचे दर्शन येथे होते.
Verse 19
इहाप्लुतानां कौन्तेय सद्यः पाप्माभिहन्यते । कुरुश्रेष्ठाभिषेकं॑ वै तस्मात् कुरु सहानुज:
हे कौन्तेय! या तीर्थात स्नान करणाऱ्यांचे सर्व पाप तत्क्षणी नष्ट होते. म्हणून, हे कुरुश्रेष्ठ! तू आपल्या अनुज भावांसह येथे पवित्र स्नानविधी कर.
Verse 20
ततो नन्दाप्लुताड्स्त्वं कौशिकीमभियास्यसि । विश्वामित्रेण यत्रोग्रं तपस्तप्तमनुत्तमम्
नन्देत स्नान केल्यानंतर तू कौशिकीच्या तीरावर जाशील, जिथे महर्षी विश्वामित्रांनी कधी काळी अनुपम व उग्र तपस्या केली होती.
Verse 22
वैशम्पायनजी कहते हैं--तदनन्तर राजा युधिष्ठिर अपने दल-बलके साथ नन््दामें गोता लगाकर रमणीय एवं शीतल जलवाली शुभ पुण्यमयी कौशिकीके तटपर गये ।।
त्यानंतर राजा युधिष्ठिर आपल्या दल-बलासह नंदेत स्नान करून रमणीय, शीतल जलयुक्त, शुभ व पुण्यमय देव-नदी कौशिकीच्या तीरावर गेले. तेव्हा लोमश म्हणाले—“भरतश्रेष्ठा! ही देवांची पुण्यसलिला कौशिकी आहे; आणि येथेच विश्वामित्रांचा रम्य आश्रम स्पष्ट दिसत आहे.”
Verse 23
आश्रमश्रैव पुण्याख्य: काश्यपस्य महात्मन: । ऋष्यशूड़ः सुतो यस्य तपस्वी संयतेन्द्रिय:
आणि तेथेच महात्मा कश्यपांचा ‘पुण्य’ नावाचा आश्रमही आहे. त्यांचे पुत्र ऋष्यशृंग—तपस्वी व जितेंद्रिय. आपल्या तपस्येच्या प्रभावाने त्यांनी एकदा इंद्राकडून पाऊस पाडून घेतला आणि देशावर आलेल्या घोर दुष्काळाचा अंत केला.
Verse 24
तपसो य: प्रभावेण वर्षयामास वासवम् । अनावृष्ट्यां भयाद् यस्य ववर्ष बलवृत्रहा
ज्याच्या तपशक्तीच्या प्रभावाने वासव (इंद्र) याला पाऊस पाडावा लागला—घोर अनावृष्टीच्या काळी त्या मुनीच्या भयाने बल-वृत्रसंहारक इंद्राने त्या देशात वर्षा केली.
Verse 25
मृग्यां जात: स तेजस्वी काश्यपस्य सुतः प्रभु: । विषये लोमपादस्य यश्चकाराद्धुतं महत्
तो तेजस्वी व समर्थ मुनी मृगीच्या गर्भातून जन्मले होते—काश्यपवंशी विभाण्डकांचे पुत्र. राजा लोमपादाच्या राज्यात त्यांनी एक महान् व अद्भुत कार्य करून दाखविले होते.
Verse 26
निर्वर्तितेषु सस्येषु यस्मै शान्तां ददौ नृप: । लोमपादो दुहितरं सावित्रीं सविता यथा
जेव्हा धान्य-शस्याची उत्पत्ती नीट झाली, तेव्हा राजा लोमपादाने त्यांना आपली कन्या शान्ता अर्पण केली—जशी सविता (सूर्यदेव) सावित्रीला (उचित वराला) अर्पण करतो तशी.
Verse 27
युधिछिर उवाच ऋष्यश्ड्र: कथं मृग्यामुत्पन्न: काश्यपात्मज: । विरुद्धे योनिसंसगे कथं च तपसा युतः
युधिष्ठिर म्हणाला—भगवन्! काश्यपवंशी विभाण्डकपुत्र ऋष्यशृंग मृगीच्या गर्भातून कसा जन्मला? अशा विरुद्ध योनींचा संसर्ग तर शास्त्र व लोकाचार दोन्हींच्या विरुद्ध आहे; मग त्या निषिद्ध संसर्गातून जन्मलेला बालक तपोबलयुक्त कसा झाला? आणि त्या बुद्धिमान बालकाच्या भयामुळे बल-वृत्रसंहारक शक्र (इंद्र) अनावृष्टीच्या काळी पाऊस कसा पाडू लागला?
Verse 28
किमर्थ च भयाच्छक्रस्तस्य बालस्य धीमत: । अनावृष्ट्यां प्रवृत्तायां ववर्ष बलवृत्रहा
युधिष्ठिर म्हणाला—त्या धिमान बालकाला शक्र (इंद्र) कोणत्या कारणाने घाबरला? आणि अनावृष्टी पडली असता बल-वृत्रहंता इंद्राने पाऊस कसा पाडला?
Verse 29
कथंरूपा च सा शान्ता राजपुत्री यतव्रता । लोभयामास या चेतो मृगभूतस्य तस्य वै
युधिष्ठिर म्हणाला—व्रतनियमांचे पालन करणारी ती राजकन्या शान्ता कशी होती, जिने मृगरूप धारण केलेल्या त्या मुनीचेही मन मोहून टाकले?
Verse 30
लोमपाददश्न राजर्षिययदाश्रूयत धार्मिक: । कथं वै विषये तस्य नावर्षत् पाकशासन:
युधिष्ठिर म्हणाला—राजा लोमपाद हा धर्मनिष्ठ राजर्षी म्हणून प्रसिद्ध आहे; मग त्याच्या राज्यात पाका-शासन (इंद्र) पाऊस का पाडत नव्हता?
Verse 31
एतन्मे भगवन् सर्व विस्तरेण यथातथम् । वक्तुमहसि शुश्रूषोरऋष्यशृज्गस्य चेष्टितम्,भगवन्! ये सब बातें आप विस्तारपूर्वक यथार्थ-रूपसे बताइये। मैं महर्षि ऋष्यशुंगके चरित्रको सुनना चाहता हूँ
युधिष्ठिर म्हणाला—भगवन्! हे सर्व जसे घडले तसेच, विस्ताराने सांगण्यास आपण कृपा करावी. मी ऐकण्यास उत्सुक आहे; म्हणून महर्षी ऋष्यशृंगाचे चरित्र व कृत्ये वर्णन करा.
Verse 32
लोगश उवाच विभाण्डकस्य विप्रर्षेस्तपसा भावितात्मन: । अमोघवीर्यस्य सत: प्रजापतिसमद्युते:
लोमश म्हणाले—राजन्! ब्रह्मर्षी विभाण्डकांचे अंतःकरण तपस्येने शुद्ध व दृढ झाले होते. ते सत्यनिष्ठ, अमोघवीर्य आणि प्रजापतीसमान तेजस्वी महात्मा होते.
Verse 33
शृणु पुत्रो यथा जात ऋष्यशुड़ प्रतापवान् | महाहस्य महातेजा बाल: स्थविरसम्मत:
लोमश म्हणाले—राजन्! प्रतापवान ऋष्यशृंगाचा जन्म कसा झाला ते ऐक. तो बालक असूनही महातेजस्वी होता; त्याच्या स्वभावात निष्पाप प्रसन्नता होती आणि वृद्धांकडूनही तो मान पावत असे.
Verse 34
महाह्द समासाद्य काश्यपस्तपसि स्थित: । दीर्घकालं परिश्रानन््त ऋषि: स देवसम्मित:
एका विशाल सरोवराजवळ पोहोचून काश्यपगोत्रीय तो ऋषी तपस्येत स्थिर झाला. देवतुल्य मानला जाणारा त्या मुनिने दीर्घकाळ कठोर क्लेश सोसूनही आपल्या व्रतात अढळता राखली.
Verse 35
तस्य रेत: प्रचस्कन्द दृष्टवाप्सरसमुर्वशीम् । अप्सूपस्पृशतो राजन् मृगी तच्चापिबत् तदा
राजन्! पाण्यात स्नान करत असताना अप्सरा उर्वशीला पाहून त्यांचे वीर्य स्खलित झाले. त्याच वेळी तहानलेली एक मृगी तेथे आली आणि पाण्यासह ते वीर्यही पिऊन टाकले.
Verse 36
सह तोयेन तृषिता गर्भिणी चाभवत् ततः । सा पुरोक्ता भगवता ब्रह्मणा लोककर्तणा
ती मृगी तहानलेली असल्याने पाण्यासह ते पिऊन गेली आणि नंतर गर्भवती झाली. हे तिला पूर्वीच लोककर्ता भगवान ब्रह्मांनी सांगितले होते—मृगीयोनीत राहून एका मुनिला जन्म दिल्यावर ती त्या योनीतून मुक्त होईल.
Verse 37
देवकन्या मृगी भूत्वा मुनिं सूय विमोक्ष्यसे । अमोघत्वाद् विधेश्वैव भावित्वाद् दैवनिर्मितात्
लोमश म्हणाले—“हे राजन्! तू देवकन्या मृगी होऊन एका मुनिला जन्म देशील, आणि मग त्या योनितून मुक्त होशील. विधात्या ब्रह्माचे वचन अमोघ आहे; आणि दैवाने ठरविलेले अवश्य घडते.”
Verse 38
तस्यां मृग्यां समभवत् तस्य पुत्रो महानृषि: । ऋष्यशूज्गस्तपोनित्यो वन एवाभ्यवर्तत
त्या मृगीच्या गर्भातून एक पुत्र झाला; तो महान् ऋषी झाला. तोच ऋष्यशृंग—तपोनित्य—जो वनातच वावरत आणि वनातच निवास करी.
Verse 39
तस्यर्षे: शुड़ं शिरसि राजन्नासीन्महात्मन: । तेनर्ष्पशूज़ इत्येवं तदा स प्रथितो5भवत्,राजन! उन महात्मा मुनिके सिरपर एक सींग था, इसलिये उस समय उनका ऋष्यशुग नाम प्रसिद्ध हुआ
हे राजन्! त्या महात्मा ऋषीच्या मस्तकावर एक शिंग होते; म्हणूनच ते त्या काळी ‘ऋष्यशृंग’ या नावाने प्रसिद्ध झाले.
Verse 40
न तेन दृष्टपूर्वोउन्य: पितुरन्यत्र मानुष: । तस्मात् तस्य मनो नित्य ब्रह्मचर्येडभवन्नूप
हे नरेश्वर! पित्याव्यतिरिक्त त्यांनी पूर्वी दुसरा कोणताही मनुष्य पाहिला नव्हता; म्हणून त्यांचे मन नित्य ब्रह्मचर्यातच स्थिर राहिले.
Verse 41
एतस्मिन्नेव काले तु सखा दशरथस्य वै । लोमपाद इति ख्यातो हाज्रानामीश्वरो5भवत्,इन्हीं दिनों राजा दशरथके मित्र लोमपाद अंगदेशके राजा हुए
त्याच काळी राजा दशरथाचा मित्र ‘लोमपाद’ या नावाने ख्यात, अंगदेशाचा अधिपती झाला.
Verse 42
तेन कामात् कृतं भिथ्या ब्राह्मणस्येति न: श्रुति: । स ब्राह्मणै: परित्यक्तस्ततो वै जगत: पति:
आम्ही ऐकले आहे की कामवश होऊन त्याने एका ब्राह्मणाशी जाणूनबुजून मिथ्या वर्तन केले. त्या अपराधामुळे ब्राह्मणांनी त्या—प्रजांचा स्वामी—राजाला त्यागले.
Verse 43
पुरोहितापचाराच्च तस्य राज्ञो यदृच्छया । न ववर्ष सहस्राक्षस्ततो5पीड्यन्त वै प्रजा:
त्या राजाने अनवधानाने पुरोहिताचा अपचार केला; म्हणून सहस्राक्ष इंद्राने पाऊस पाडला नाही. त्यामुळे प्रजा खरोखरच पीडित झाली.
Verse 44
स ब्राह्मणान् पर्यपृच्छत् तपोयुक्तान् मनीषिण: । प्रवर्षणे सुरेन्द्रस्य समर्थान् पृथिवीपते
हे युधिष्ठिर! तेव्हा त्या पृथिवीपतीने तपोयुक्त, मनीषी आणि इंद्राकडून पाऊस पाडण्यास समर्थ अशा ब्राह्मणांना बोलावून या आपत्तीच्या निवारणाचा उपाय विचारला.
Verse 45
कथं प्रवर्षेत् पर्जन्य उपाय: परिदृश्यताम् । तमूचुश्नोदितास्ते तु स््वमतानि मनीषिण:,“विप्रगण! मेघ कैसे वर्षा करे--यह उपाय सोचिये।” उनके पूछनेपर मनीषी महात्माओंने अपना-अपना विचार बताया
लोमश म्हणाले—“मेघ कसा वर्षाव करील? याचा उपाय शोधा.” असे विचारल्यावर त्या मनीषींनी आपापली मते सांगितली.
Verse 46
तत्र त्वेको मुनिवरस्तं राजानमुवाच ह । कुपितास्तव राजेन्द्र ब्राह्मणा निष्कृतिं चर
तेथे एक श्रेष्ठ मुनी राजाला म्हणाले—“राजेंद्र! ब्राह्मण तुझ्यावर कुपित आहेत; म्हणून प्रायश्चित्त करून निष्कृती कर.”
Verse 47
ऋष्यश्ड़ूं मुनिसुतमानयस्व च पार्थिव । वानेयमनभिज्ञं च नारीणामार्जवे रतम्
ऋषी म्हणाले—हे भूपाल! मुनी विभांडकांचा पुत्र, वनवासी ऋष्यशृंग याला येथे बोलावून आणा. तो स्त्रियांविषयी सर्वथा अनभिज्ञ आहे आणि नेहमीच सरळ, निष्कपट आचरणात रत असतो. महाराज! तो महातपस्वी ऋष्यशृंग तुमच्या राज्यात पाऊल ठेवताच वर्षाव करणारे मेघ तात्काळ बरसतील—याबद्दल मला किंचितही संशय नाही.
Verse 48
स चेदवतरेद् राजन विषयं ते महातपा: । सद्यः प्रवर्षेत् पर्जन्य इति मे नात्र संशय:
लोमश म्हणाले—हे राजन्! तो महातपस्वी जर तुमच्या राज्यात प्रवेश करील, तर तत्क्षणीच पर्जन्य बरसेल—याबद्दल मला काहीही संशय नाही.
Verse 49
एतच्छुत्वा वचो राजन् कृत्वा निष्कृतिमात्मन: । स गत्वा पुनरागच्छत् प्रसन्नेषु द्विजातिषु
हे राजन्! हे वचन ऐकून त्याने आपल्या अपराधाचे प्रायश्चित्त केले. मग तो द्विजांकडे (ब्राह्मणांकडे) गेला; ते प्रसन्न झाल्यावर तो पुन्हा राजधानीस परत आला.
Verse 50
राजानमागरतं श्रुत्वा प्रतिसंजहृषु: प्रजा: । ततो$ज्भपतिराहूय सचिवान् मन्त्रकोविदान्
राजा आल्याचे वृत्त कळताच प्रजा अत्यंत आनंदित झाली. मग अंगराज (लोमपाद) यांनी मंत्रकुशल सचिवांना बोलावून त्यांच्याशी विचारमंथन केले.
Verse 51
ऋष्यशृज्भरागमे यत्नमकरोन्मन्त्रनिश्चये । सो<ध्यगच्छदुपायं तु तैरमात्यै: सहाच्युत:
ऋष्यशृंगाला आणण्याविषयी राजाने मंत्रविनिश्चय करून प्रयत्न सुरू केला. मर्यादेपासून न ढळणाऱ्या त्या नरेशाने अमात्यांसह विचार करून एक उपाय शोधून काढला.
Verse 52
शास्त्रज्ैरलमर्थज्ञै्नीत्यां च परिनिष्ठितै: । ततश्नानाययामास वारमुख्या महीपति:
मग राजाने शास्त्रज्ञ, अर्थ व नीतिनिपुण आणि सदाचारात दृढ अशा मंत्र्यांना बोलावून सल्लामसलत केली. विचारांती ठराविक निर्णय करून त्याने मुनिपुत्र ऋष्यशृंगाला आपल्या देशात आणण्याचा उपाय सुरू केला. त्यानंतर सर्व कलांत निष्णात अशा प्रमुख वेश्यांना त्या कार्यासाठी पाचारण केले.
Verse 53
वेश्या: सर्वत्र निष्णातास्ता उवाच स पार्थिव: । ऋष्यश्ज्भमृषे: पुत्रमानयध्वमुपायत:
राजा लोमपाद सर्व कलांत निष्णात वेश्यांना म्हणाला—“कुठल्यातरी उपायाने ऋषीच्या पुत्र ऋष्यशृंगाला इथे घेऊन या.”
Verse 54
लोभयित्वाभिविश्वास्य विषयं मम शोभना: । ता राजभयभीताश्चन शापभीताक्षु योषित:
राजा म्हणाला—“सुंदरियो, त्यांना मोहात पाडा, विश्वास संपादन करा आणि सर्व प्रकारच्या सुख-सुविधेचे आश्वासन देऊन माझ्या राज्यात घेऊन या.” हे ऐकताच त्या स्त्रिया फिकट पडल्या; एकीकडे राजभय, तर दुसरीकडे मुनिकाच्या शापाची भीती.
Verse 55
अशक्यमूचुस्तत् कार्य विवर्णा गतचेतस: । तत्र त्वेका जरद्योषा राजानमिदमब्रवीत्
त्या फिकट पडून, मनोधैर्य हरपून म्हणाल्या—“हे काम अशक्य आहे.” पण त्यांच्यात एक वृद्धा स्त्री होती; तिने राजाला असे म्हटले.
Verse 56
प्रयतिष्ये महाराज तमानेतुं तपोधनम् । अभिप्रेतांस्तु मे कामांस्त्वमनुज्ञातुमहसि
ती म्हणाली—“महाराज, त्या तपोधन मुनिकुमाराला आणण्यासाठी मी प्रयत्न करीन; पण या कामासाठी मला जशी व्यवस्था आवश्यक वाटेल, तशी करण्याची परवानगी आपण द्यावी.” तेव्हा राजाने तिच्या इच्छेनुसार व्यवस्था करण्याची आज्ञा दिली.
Verse 57
ततः शक्ष्याम्यानयितुमृष्यशूड्रमृषे: सुतम् । तस्या: सर्वमभिप्रेतमन्वजानात् स पार्थिव:
तेव्हा ती म्हणाली— “महाराज! मी मुनीचा पुत्र ऋष्यशृंग याला येथे आणू शकेन; परंतु या कार्यासाठी मला जशी योग्य वाटेल तशी सर्व व्यवस्था करण्याचे पूर्ण स्वातंत्र्य द्यावे. माझी इच्छा पूर्ण झाली तर मी मुनिपुत्र ऋष्यशृंगाला येथे आणण्यात यशस्वी होईन.” राजाने तिच्या मनासारखी व्यवस्था करण्याची आज्ञा दिली.
Verse 58
धनं च प्रददौ भूरि रत्नानि विविधानि च | ततो रूपेण सम्पन्ना वयसा च महीपते । स्त्रिय आदाय काश्चित् सा जगाम वनमज्जसा
तिने त्याला विपुल धन आणि नानाविध रत्नेही दिली. नंतर, हे महीपते, रूप व यौवनाने संपन्न ती काही स्त्रियांना सोबत घेऊन त्वरेने वनाकडे निघाली.
Verse 109
इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत तीर्थयात्रापर्वमें लोमशती र्थयात्राके प्रसंगमें अगस्त्यमाहात्म्यकथनविषयक एक सौ नवाँ अध्याय पूरा हुआ
अशा प्रकारे श्रीमहाभारताच्या वनपर्वातील तीर्थयात्रापर्वात लोमशांच्या तीर्थयात्रेच्या प्रसंगात अगस्त्य-माहात्म्यकथनविषयक एकशे नववा अध्याय समाप्त झाला.
Verse 110
इति श्रीमहा भारते वनपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि लोमशतीर्थयात्रायामृष्यशृंगोपाख्याने दशाधिकशततमो<ध्याय:
इति श्रीमहाभारताच्या वनपर्वातील तीर्थयात्रापर्वात लोमशांच्या तीर्थयात्रेत ऋष्यशृंगोपाख्यानविषयक एकशे दहावा अध्याय.
Verse 231
वैशम्पायन उवाच ततस्तत्र समाप्लुत्य गात्राणि सगणो नृप: । जगाम कौशिकी पुण्यां रम्यां शीतजलां शुभाम्
वैशंपायन म्हणाले— नंतर तेथे स्नान करून व अंग ताजेतवाने करून राजा आपल्या गणासह पुण्य, रम्य, शीतल जलयुक्त शुभ कौशिकी नदीकडे गेला.
Frequently Asked Questions
The chapter frames a governance dilemma: a ruler’s lapse toward brāhmaṇa norms results in collective suffering (drought), requiring acknowledgement and corrective action, while the proposed remedy involves ethically ambiguous persuasion of an innocent ascetic.
It presents tapas and conduct as socially consequential forces: personal discipline and communal order are interlinked, and political authority is portrayed as accountable to ethical-ritual constraints rather than autonomous power.
No explicit phalaśruti appears in the provided passage; instead, the chapter functions as etiological instruction—explaining causality (misconduct → drought → remedy) and preparing the listener for the ensuing ethical and narrative complications.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.