Adhyaya 107

Verse 1

हि >> मय न () है ० सप्ताधिकशततमो< ध्याय: सगरके पुत्रोंकी उत्पत्ति

लोमश म्हणाले—हे भरतश्रेष्ठ! आकाशातून झालेली ती दिव्यवाणी ऐकून राजश्रेष्ठ राजा सगर यांनी तिच्यावर श्रद्धा ठेवली आणि जसे सांगितले होते तसेच सर्व कार्य केले।

Verse 2

एकैकशस्तत: कृत्वा बीजं बीज॑ नराधिप: । घृतपूर्णेषु कुम्भेषु तान्‌ भागान्‌ विदधे ततः,नरेशने एक-एक बीजको अलग करके उन सबको घीसे भरे हुए घड़ोंमें रखा

त्यानंतर नरेशाने एक-एक करून प्रत्येक बीज वेगळे केले, त्यांचे भाग पाडले आणि ते घृताने भरलेल्या कुंभांत ठेवले।

Verse 3

धात्रीश्चैकेकश: प्रादात्‌ पुत्ररक्षणतत्पर: । ततः कालेन महता समुत्तस्थुर्महाबला:

पुत्रांच्या रक्षणासाठी तत्पर होऊन त्याने प्रत्येकासाठी वेगवेगळ्या धायांना नेमले. नंतर दीर्घ काळानंतर, योग्य वेळी ते महाबली पुत्र प्रकट झाले—राजाचा संकल्प पूर्ण झाला.

Verse 4

षष्टि: पुत्रसहस्राणि तस्याप्रतिमतेजस: । रुद्रप्रसादाद्‌ राजर्षे: समजायन्त पार्थिव

हे राजन्! त्या अप्रतिम तेजस्वी राजर्षीचे साठ हजार पुत्र योग्य काळी उत्पन्न झाले. त्यांचा जन्म रुद्र (भगवान शिव) यांच्या कृपेने झाला होता.

Verse 5

ते घोरा: क्रूरकर्माण आकाशपरिसर्पिण: । बहुत्वाच्चावजानन्त:सर्वाललोकान्‌ सहामरान्‌

ते सर्व घोर स्वभावाचे व क्रूर कर्म करणारे होते. आकाशात सर्वत्र संचार करू शकत; आणि संख्येच्या गर्वाने ते देवांसह सर्व लोकांचा अवमान करीत.

Verse 6

त्रिदशांश्षाप्पबाधन्त तथा गन्धर्वराक्षसान्‌ | सर्वाणि चैव भूतानि शूरा: समरशालिन:,समरभूमिमें शोभा पानेवाले वे शूरवीर राजकुमार देवताओं, गन्धर्वों, राक्षसों तथा सम्पूर्ण प्राणियोंको कष्ट दिया करते थे

रणभूमीत शोभणारे ते शूर राजकुमार देवतांनाही, तसेच गंधर्व व राक्षसांनाही बाधा देत; आणि खरे तर सर्व प्राण्यांना क्लेश देत.

Verse 7

वध्यमानास्ततो लोका:ः सागरैर्मन्दबुद्धिभि: । ब्रह्माणं शरणं जग्मु: सहिता: सर्वदेवतै:,मन्दबुद्धि सगरपुत्रोंद्वारा सताये हुए सब लोग सम्पूर्ण देवताओंके साथ ब्रह्माजीकी शरणमें गये

तेव्हा मंदबुद्धी सगरपुत्रांनी छळलेले व पीडित झालेले सर्व लोक, सर्व देवतांसह, ब्रह्मदेवांच्या शरणास गेले.

Verse 8

तानुवाच महाभाग: सर्वलोकपितामह: । गच्छध्वं त्रिदशा: सर्वे लोकै: सार्ध यथागतम्‌,उस समय सर्वलोकपितामह महाभाग ब्रह्माने उनसे कहा--“देवताओ! तुम सभी इन सब लोगोंके साथ जैसे आये हो, वैसे लौट जाओ

तेव्हा सर्वलोकपितामह महाभाग ब्रह्मदेव त्यांना म्हणाले— “हे देवांनो! तुम्ही सर्वजण या सर्व लोकांसह जसे आला आहात तसेच परत जा.”

Verse 9

नातिदीर्घेण कालेन सागराणां क्षयो महान्‌ | भविष्यति महाघोर: स्वकृतै: कर्मभि: सुरा:,“अब थोड़े ही दिनोंमें अपने ही किये हुए अपराधोंद्वारा इन सगरपुत्रोंका अत्यन्त घोर और महान्‌ संहार होगा”

लोमश म्हणाले— “फार काळ लागणार नाही; सगरपुत्रांचा अत्यंत घोर व महान संहार होईल—तो त्यांच्या स्वतःच्या कृतकर्मांमुळेच.”

Verse 10

एवमुक्तास्तु ते देवा लोकाश्न मनुजेश्वर । पितामहमनुज्ञाप्य विप्रजग्मुर्यथागतम्‌,नरेश्वर! उनके ऐसा कहनेपर सब देवता तथा अन्य लोग ब्रह्माजीकी आज्ञा ले जैसे आये थे वैसे लौट गये

नरेश्वर! असे सांगितल्यावर ते सर्व देव व इतर लोक, पितामह ब्रह्मदेवांची आज्ञा घेऊन, जसे आले होते तसेच परत गेले.

Verse 11

ततः काले बहुतिथे व्यतीते भरतर्षभ । दीक्षित: सगरो राजा हयमेधेन वीर्यवान्‌,भरतश्रेष्ठ] तदनन्तर बहुत समय बीत जानेपर पराक्रमी राजा सगरने अश्वमेधयज्ञकी दीक्षा ली

भरतश्रेष्ठ! त्यानंतर बराच काळ लोटल्यावर पराक्रमी राजा सगराने अश्वमेध यज्ञाची दीक्षा घेतली.

Verse 12

तस्याश्वो व्यचरद्‌ भूमिं पुत्र: स परिरक्षित: । (सर्वरेव महोत्साहै: स्वच्छन्दप्रचरो नृप ।) समुद्रं स समासाद्य निस्तोयं भीमदर्शनम्‌

राजन्! त्यांचा यज्ञीय अश्व, अत्यंत उत्साही पुत्रांनी राखला असतानाही, स्वच्छंद गतीने पृथ्वीवर फिरत राहिला. तो जलशून्य-सा भयंकर दिसणाऱ्या समुद्रकिनाऱ्यावर पोहोचताच, कडक पहाऱ्यात असूनही तेथेच अचानक अदृश्य झाला. तो अपहृत झाला असे जाणून सगरपुत्र पित्याजवळ परत येऊन म्हणाले— “आमचा दीक्षित अश्व कोणीतरी चोरून नेला; आता तो दिसत नाही.” हे ऐकून राजा सगर म्हणाला— “समुद्र, वन आणि द्वीपांसह सारी पृथ्वी पालथी घालत, सर्व दिशांना जाऊन त्या अश्वाचा शोध घ्या.”

Verse 13

रक्ष्यमाण: प्रयत्नेन तत्रैवान्तरधीयत । ततस्ते सागरास्तात हतं मत्वा हयोत्तमम्‌

अत्यंत प्रयत्नाने राखण होत असतानाही त्या ठिकाणीच यज्ञाचा अश्व अचानक अदृश्य झाला. तेव्हा सगराचे पुत्र तो श्रेष्ठ अश्व अपहृत झाला असे मानून समुद्र, वन व द्वीपांसह सर्व पृथ्वीवर फिरत सर्व दिशांना त्याचा शोध घेऊ लागले.

Verse 14

आगम्य पितुराचख्युरदृश्यं तुरगं हृतम्‌ । तेनोक्ता दिक्षु सर्वासु सर्वे मार्गत वाजिनम्‌

ते पित्याजवळ परत येऊन म्हणाले—“यज्ञाचा अश्व चोरला गेला असून तो दृष्टीआड झाला आहे.” हे ऐकून राजा सगर म्हणाला—“समुद्र, वन व द्वीपांसह सर्व पृथ्वीवर फिरत सर्व दिशांना जाऊन त्या अश्वाचा शोध घ्या.”

Verse 15

ततस्ते पितुराज्ञाय दिक्षु सर्वासु तं हयम्‌ । अमार्गन्त महाराज सर्व च पृथिवीतलम्‌

महाराज, मग पित्याच्या आज्ञेप्रमाणे ते त्या अश्वाचा सर्व दिशांना शोध घेऊ लागले आणि संपूर्ण पृथ्वीपटलावर फिरू लागले.

Verse 16

ततस्ते सागरा: सर्वे समुपेत्य परस्परम्‌ । नाध्यगच्छन्त तुरगमश्च॒हर्तारमेव च

तेव्हा सगराचे सर्व पुत्र परस्पर एकत्र येऊनही न त्या अश्वाचा शोध लावू शकले, न त्याला नेणाऱ्याचा.

Verse 17

आगम्य पितरं चोचुस्तत: प्राउजजलयोडग्रत: । ससमुद्रवनद्वीपा सनदीनदकन्दरा

मग ते पित्याजवळ येऊन, हात जोडून समोर उभे राहून म्हणाले—“महाराज! आपल्या आज्ञेने आम्ही समुद्र, वन, द्वीप, नद्या-नाले आणि कंदरांसह सारी पृथ्वी शोधली; पण न यज्ञाचा अश्व सापडला, न तो चोरणारा कोणी.”

Verse 18

सपर्वतवनोद्देशा निखिलेन मही नृप । अस्माभिविंचिता राजज्छासनात्‌ तव पार्थिव

लोमश म्हणाले—“महाराज, पर्वत व वनप्रदेशांसह ही संपूर्ण पृथ्वी आम्ही आपल्या राजाज्ञेनुसार पूर्णपणे शोधून काढली आहे.”

Verse 19

नचाश्वमधिगच्छामो नाश्रृहर्तारमेव च । श्रुत्वा तु वचन तेषां स राजा क्रोधमूर्च्छित:

“आम्हाला ना तो यज्ञाचा अश्व मिळाला, ना तो चोरणारा.” हे शब्द ऐकताच राजा सगर क्रोधाने मूर्च्छित झाले.

Verse 20

उवाच वचन सर्वास्तदा दैववशान्नूप । अनागमाय गच्छथ्वं भूयो मार्गत वाजिनम्‌

तेव्हा, हे नृप, दैववश राजा सर्वांना म्हणाला—“जा; परत येऊ नका. पुन्हा त्या अश्वाचा शोध घ्या.”

Verse 21

यज्ञियं तं विना हाश्वं नागन्तव्यं हि पुत्रका: । प्रतिगृहा तु संदेशं पितुस्ते सगरात्मजा:

“पुत्रांनो, त्या यज्ञीय अश्वाशिवाय परत येऊ नका.” पित्याचा हा संदेश स्वीकारून सगरपुत्र (पुन्हा निघाले).

Verse 22

भूय एव महीं कृत्स्नां विचेतुमुपचक्रमु: । अथापश्यन्त ते वीरा: पृथिवीमवदारिताम्‌

ते पुन्हा संपूर्ण पृथ्वी शोधू लागले. तेव्हा त्या वीरांनी एका ठिकाणी पृथ्वी फाटलेली पाहिली.

Verse 23

समासाद्य बिलं तच्चाप्यखनन्‌ सगरात्मजा: । कुद्दालै हैं षुकै श्वैव समुद्र यत्नमास्थिता:

Having reached that burrow, the sons of Sagara began to dig it out as well. With spades and other implements, they set themselves with determined effort to reach the ocean—driven by their resolve to complete their father’s command and to pursue their quest without turning back.

Verse 24

उस बिलके पास पहुँचकर सगरपुत्रोंने कुदालों और फावड़ोंसे समुद्रको प्रयत्नपूर्वक खोदना आरम्भ किया ।।

Reaching the mouth of the cavern, the sons of Sagara began to dig at the ocean with spades and shovels, exerting themselves with relentless effort. As the ocean—Varuṇa’s abode—was cut and torn on every side by the united digging of the Sagara princes, it seemed to suffer intense agony. Struck down by their hands, asuras, nāgas, rākṣasas, and many kinds of creatures cried out loudly in distress—an image of how unchecked zeal and royal power can turn a single-minded quest into widespread harm to living beings.

Verse 25

असुरोरगरक्षांसि सत्त्वानि विविधानि च । आर्तनादमकुर्वन्त वध्यमानानि सागरै:

As the sons of Sagara pressed on with their violent digging, the beings dwelling below—Asuras, Nāgas, Rākṣasas, and many other kinds of creatures—were struck down and, in their suffering, raised loud cries of distress. The scene underscores how unchecked zeal and wrath, even when driven by a royal purpose, can spill into indiscriminate harm against countless lives.

Verse 26

छिन्नशीर्षा विदेहाश्न भिन्नत्वगस्थिसंधय: । प्राणिन: समदृश्यन्त शतशो5थ सहस्रश:

Lomaśa said: “Then, by the hundreds and by the thousands, living beings came into view—some with heads severed, some with bodies torn apart, some with skin flayed, and some with the joints of their bones broken.” The scene underscores the moral weight of violence and the fearful consequences that follow when beings are subjected to extreme suffering.

Verse 27

एवं हि खनतां तेषां समुद्रं वरुणालयम्‌ । व्यतीत: सुमहान्‌ कालो न चाश्व:ः समदृश्यत,इस प्रकार वरुणके निवासभूत समुद्रकी खुदाई करते-करते उनका बहुत समय बीत गया, परंतु वह अश्व कहीं दिखायी नहीं दिया

As they continued digging into the ocean—Varuṇa’s own abode—a very long time passed; yet the horse was nowhere to be seen. The episode underscores how relentless effort, when misdirected or driven by impatience, can consume time without yielding the sought result, inviting reflection on discernment and right means (dharma) in pursuit.

Verse 28

ततः पूर्वोत्तरे देशे समुद्रस्य महीपते । विदार्य पातालमथ संक्रुद्धा: सगरात्मजा:

त्यानंतर, हे राजन्! क्रोधाने भरलेल्या सगरपुत्रांनी समुद्राच्या ईशान्य प्रदेशात पाताळ फोडून आत प्रवेश केला.

Verse 29

अपश्यन्त हयं तत्र विचरन्तं महीतले । कपिलं च महात्मानं तेजोराशिमनुत्तमम्‌ | तेजसा दीप्यमानं तु ज्वालाभिरिव पावकम्‌

त्यांनी तेथे पृथ्वीवर विचरणारा यज्ञीय अश्व पाहिला आणि महात्मा कपिलांनाही पाहिले—अतुल तेजोराशी—जे ज्वालांनी वेढलेल्या अग्नीप्रमाणे तेजाने दीप्त होते.

Verse 30

ते तं दृष्टवा हयं राजन्‌ सम्प्रहृष्टतनूरुहा: । अनादृत्य महात्मानं कपिलं कालचोदिता:

हे राजन्! तो अश्व पाहताच त्यांच्या अंगावर हर्षाने रोमांच उभे राहिले. काळाच्या प्रेरणेने त्यांनी महात्मा कपिलांचा अवमान केला आणि क्रोधाने भरून अश्व पकडण्यासाठी धावले.

Verse 31

संक्रुद्धा: सम्प्रधावन्त अश्वग्रहणकाड्क्षिण: । ततः क्रुद्धो महाराज कपिलो मुनिसत्तम:

क्रोधाने उन्मत्त होऊन आणि अश्व पकडण्याच्या इच्छेने ते धावले. तेव्हा, हे महाराज, मुनिश्रेष्ठ कपिल क्रुद्ध झाले.

Verse 32

महर्षि कपिलकी क्रोधाग्निमें सगरपुत्रोंका भस्म होना महर्षि अगस्त्यका समुद्रपान वासुदेवेति य॑ प्राहु: कपिल मुनिपुड्भवम्‌ । स चक्षुविकृतं कृत्वा तेजस्तेषु समुत्सूजन्‌

लोमश म्हणाले—ज्याला लोक वासुदेव-सम्भव म्हणतात तो मुनिपुंगव कपिल; त्यांनी दृष्टी विकृत करून त्यांच्यावर आपले तेज सोडले. त्याच कपिलांच्या क्रोधाग्नीत सगरपुत्र भस्म झाले, आणि त्यांच्या युगातच अगस्त्यांनी समुद्र पिला.

Verse 33

तान्‌ दृष्टवा भस्मसाद्‌ भूतान्‌ नारद: सुमहातपा:

त्यांना भस्मसात् झालेलं पाहून महातपस्वी नारद राजा सगराजवळ आला आणि सर्व वृत्तांत निवेदन केला. मुनिमुखातून निघालेलं ते घोर वचन ऐकून राजा सगर काही काळ स्तब्ध झाला; महादेवाच्या कथनाचा अर्थ मनातल्या मनात विचारू लागला. पुत्रमृत्यूच्या वेदनेने अत्यंत व्याकुळ होऊन त्याने स्वतःलाच धीर दिला आणि यज्ञाचा अश्व शोधण्याचाच निश्चय केला. मग त्याने असमञ्जसाचा पौत्र अंशुमान याला बोलावून म्हटलं— “तात! माझ्याच कारणासाठी माझे अमिततेजस्वी साठ हजार पुत्र महर्षी कपिलांच्या क्रोधाग्नीत पडून नष्ट झाले. अनघ! प्रजांच्या हिताचे रक्षण आणि धर्मसंरक्षण करताना मी तुझ्या पित्यालाही त्यागले आहे.”

Verse 34

सगरान्तिकमागच्छत्‌ तच्च तस्मै न्‍्यवेदयत्‌ । स ० कद वचो घोरं राजा मुनिमुखोद्गतम्‌

महातपस्वी नारद राजा सगराजवळ आला आणि सर्व वृत्तांत त्याला सांगितला. मुनिमुखातून निघालेलं ते घोर वचन ऐकून राजा सगर काही काळ स्तब्ध राहिला आणि महादेवाच्या वचनाचा मर्म मनात विचारू लागला. पुत्रमृत्यूच्या वेदनेने व्याकुळ होऊन त्याने स्वतःला सावरलं आणि यज्ञाचा अश्व शोधण्याचा निश्चय दृढ केला. मग त्याने आपला पौत्र—असमञ्जसाचा पुत्र—अंशुमान याला बोलावून म्हटलं— “तात! माझ्याच कारणासाठी माझे अमित पराक्रमी साठ हजार पुत्र महर्षी कपिलांच्या क्रोधाग्नीत जळून नष्ट झाले. अनघ! प्रजांच्या हिताचे रक्षण आणि धर्मसंरक्षण करताना मी तुझ्या पित्यालाही त्यागले आहे.”

Verse 35

मुहूर्त भूत्वा स्थाणोर्वाक्यमचिन्तयत्‌ । (स पुत्रनिधनोद्‌्भूतदु:ःखेन समभिप्लुत: । आत्मानमात्मना55श्वास्य हयमेवान्वचिन्तयत्‌ ।।

काही काळ राजा सगर स्थाणु (महादेव) यांच्या वचनाचा विचार करत राहिला. पुत्रमृत्यूतून उद्भवलेल्या दुःखाने व्याकुळ होऊन त्याने स्वतःलाच धीर दिला आणि पुन्हा यज्ञाचा अश्व शोधण्याचाच विचार केला. तेव्हा त्याने असमञ्जसाचा पुत्र अंशुमान याला बोलावलं.

Verse 36

पौत्रं भरतशार्दूल इदं वचनमतब्रवीत्‌ । षष्टिस्तानि सहस््राणि पुत्रणाममितौजसाम्‌

भरतशार्दूल (सगर) आपल्या पौत्राला हे वचन म्हणाला— “माझ्या अमित पराक्रमी पुत्रांचे ते साठ हजार…”

Verse 37

कापिलं तेज आसाद्य मत्कृते निधनं गता: । तव चापि पिता तात परित्यक्तो मयानघ । धर्म संरक्षमाणेन पौरणां हितमिच्छता

“कपिलांच्या तेजाला सामोरे जाऊन ते माझ्याच कारणाने मृत्युमुखी पडले. आणि तात, अनघ! तुझ्या पित्यालाही मी परित्याग केला—धर्माचे रक्षण करत आणि पौरजनांच्या हिताची इच्छा धरून।”

Verse 38

युधिछिर उवाच किमर्थ राजशार्दूल: सगर: पुत्रमात्मजम्‌ | त्यक्तवान्‌ दुस्त्यजं वीरं तन्मे ब्रूहि तपोधन

युधिष्ठिर म्हणाला—तपोधन! राजशार्दूल सगराने आपल्या त्या दुस्त्यज वीर पुत्राचा त्याग कोणत्या कारणाने केला? ते मला सांगा।

Verse 39

लोगमश उवाच असमज्जा इति ख्यात: सगरस्य सुतो हाभूत्‌ | यं शैब्या जनयामास पौराणां स हि दारकान्‌

लोमश म्हणाले—राजन्! सगराचा एक पुत्र होता; तो शैब्या राणीपासून जन्मला आणि ‘असमंजस’ या नावाने प्रसिद्ध झाला. तो नगरवासीयांच्या दुर्बल बालकांजवळ अचानक येई; त्यांच्या किंकाळ्या ऐकूनही गळा पकडून त्यांना नदीत फेकून देई।

Verse 40

(क्रीडत: सहसा55साद्य तत्र तत्र महीपते ।) गलेषु क्रोशतो गृहा नद्यां चिक्षेप दुर्बलान्‌ ततः पौरा: समाजम्मुर्भयशोकपरिप्लुता:

लोमश म्हणाले—महीपते! नगरातील मुले इकडे-तिकडे खेळत असताना तो अचानक येऊन दुर्बलांना पकडी; त्यांच्या किंकाळ्या असूनही गळा धरून त्यांना नदीत फेकून देई. तेव्हा भय व शोकाने व्याकुळ झालेले नगरवासी एकत्र जमले।

Verse 41

सगरं चाभ्यभाषन्त सर्वे प्राजजलय: स्थिता: । त्वं नस्त्राता महाराज परचक्रादिभिभ्भयात्‌

मग सर्व नगरवासी अंजली बांधून उभे राहिले आणि सगराला म्हणाले—“महाराज! शत्रुसैन्य इत्यादी भयापासून आम्हांला वाचविणारे आपणच आमचे रक्षक आहात।”

Verse 42

असमजग्जोभयाद्‌ घोरात्‌ ततो नस्त्रातुमरहसि । पौराणां वचन श्रुत्वा घोरं नृपतिसत्तम:

“असमंजसामुळे उत्पन्न झालेल्या या घोर भयापासून आपणच आमचे रक्षण करा।” नगरवासीयांचे हे भयंकर वचन ऐकून नृपश्रेष्ठ सगर काही काळ विषण्ण व द्विधाग्रस्त होऊन बसले. मग त्यांनी मंत्र्यांना सांगितले—“आज माझा पुत्र असमंजस याला माझ्या घरातून बाहेर काढा।”

Verse 43

मुहुर्त विमना भूत्वा सचिवानिदमब्रवीत्‌ । असमज्जा: पुरादद्य सुतो मे विप्रवास्यताम्‌

क्षणभर खिन्न होऊन नृपश्रेष्ठ सगर मंत्र्यांना म्हणाला—“आज माझा पुत्र असमंजस नगरातून हाकलून द्या.” नगरवासीयांचे ते भयंकर निवेदन ऐकून—“असमंजसामुळे आम्ही घोर भयात आहोत; आमचे रक्षण करा”—राजा दोन घडी उदास बसून राहिला; मग मंत्र्यांना म्हणाला—“आजच माझ्या घरातून असमंजसाला बाहेर काढा.”

Verse 44

यदि वो मत्प्रियं कार्यमेतच्छीघ्रं विधीयताम्‌ । एवमुक्ता नरेन्द्रेण सचिवास्ते नराधिप

“तुम्हाला माझे प्रिय कार्य करायचे असेल, तर ही आज्ञा त्वरित पूर्ण करा.” राजाने असे म्हणताच, हे नराधिप, मंत्र्यांनी लगेचच त्याच्या आज्ञेप्रमाणे केले. युधिष्ठिरा! प्रजाहित इच्छिणाऱ्या महात्मा सगराने ज्या प्रकारे आपल्या पुत्राला निर्वासित केले, तो सर्व प्रसंग मी तुला सांगितला. आता महाधनुर्धर अंशुमानाला सगराने जे काही सांगितले, ते सर्व मी तुला सांगतो; माझ्या मुखातून ऐक.

Verse 45

यथोक्तं त्वरिताश्षक्रुर्यथथा55ज्ञापितवान्‌ नृप: । एतत्‌ ते सर्वमाख्यातं यथा पुत्रो महात्मना

लोमश म्हणाले—राजाने जसे सांगितले होते तसेच सर्वांनी त्वरित केले; नृपाच्या आज्ञेप्रमाणेच. प्रजाहित इच्छिणाऱ्या महात्मा सगराने ज्या प्रकारे आपल्या पुत्राला निर्वासित केले, तो सर्व वृत्तांत मी तुला सांगितला. आता महाधनुर्धर अंशुमानाला सगराने जे काही सांगितले, ते सर्व मी तुला सांगतो; माझ्या मुखातून ऐक.

Verse 46

पौराणां हितकामेन सगरेण विवासित: । अंशुमांस्तु महेष्वासो यदुक्त: सगरेण हि | तत्‌ ते सर्व प्रवक्ष्यामि कीर्त्यमानं निबोध मे

पौरांच्या हितासाठी सगराने आपल्या पुत्राला निर्वासित केले. आता महेष्वास, महाधनुर्धर अंशुमानाला सगराने जे काही सांगितले, ते सर्व मी तुला सांगतो; माझे कथन लक्ष देऊन ऐक.

Verse 47

सगर उवाच पितुश्न ते5हं त्यागेन पुत्राणां निधनेन च | अलाभेन तथाश्व॒स्य परितप्यामि पुत्रक

सगर म्हणाला—“पुत्रा! तुझ्या पित्याचा त्याग झाल्याने, माझ्या इतर पुत्रांचा नाश झाल्याने, आणि यज्ञाचा अश्व न मिळाल्याने मी अत्यंत संतप्त झालो आहे.”

Verse 48

तस्माद्‌ दुःखाभिसंतप्तं यज्ञविघ्नाच्च मोहितम्‌ | हयस्यानयनात्‌ पौत्र नरकान्मां समुद्धर,अतः पौत्र! यज्ञमें विघ्न पड़ जानेसे मैं मोहित और दु:खसे संतप्त हूँ। तुम अश्वको ले आकर नरकसे मेरा उद्धार करो

म्हणून, हे पौत्रा! यज्ञात विघ्न पडल्यामुळे मी मोहग्रस्त व दुःखाने दग्ध झालो आहे. तू यज्ञाचा अश्व परत आण; तो मिळवून मला नरकातून उद्धर—यज्ञाची प्रतिष्ठा कर आणि माझी कीर्ती व धर्मगती वाचव।

Verse 49

अंशुमानेवमुक्तस्तु सगरेण महात्मना | जगाम दु:खात्‌ तं देशं यत्र वै दारिता मही,महात्मा सगरके ऐसा कहनेपर अंशुमान्‌ बड़े दुःखसे उस स्थानपर गये जहाँ पृथ्वी विदीर्ण की गयी थी

महात्मा सगराने असे सांगितल्यावर, दुःखाच्या ओझ्याने दबलेला अंशुमान त्या स्थानी गेला, जिथे पृथ्वी विदीर्ण झाली होती.

Verse 50

स तु तेनैव मार्गेण समुद्र प्रविवेश ह । अपश्यच्च महात्मानं कपिल॑ तुरगं च तम्‌,उन्होंने उसी मार्गसे समुद्रमें प्रवेश किया और महात्मा कपिल तथा यज्ञिय अश्वको देखा

तो त्याच मार्गाने समुद्रात प्रविष्ट झाला आणि तेथे महात्मा कपिल तसेच तो यज्ञीय अश्व पाहिला.

Verse 51

स दृष्टवा तेजसो राशिं पुराणमृषिसत्तमम्‌ | प्रणम्य शिरसा भूमौ कार्यमस्मै न्यवेदयत्‌,तेजोराशि मुनिप्रवर पुराणपुरुष कपिलजीका दर्शन करके अंशुमानने धरतीपर माथा टेककर प्रणाम किया और उनसे अपना कार्य बताया

तेजाचा पुंज असलेल्या त्या प्राचीन ऋषिश्रेष्ठाला पाहून, त्याने मस्तक भूमीवर ठेवून प्रणाम केला आणि आपले कार्य त्यांना निवेदन केले.

Verse 52

ततः प्रीतो महाराज कपिलों5शुमतो5भवत्‌ | उवाच चैन धर्मात्मा वरदो5स्मीति भारत,भरतवंशी महाराज! इससे धर्मात्मा कपिलजी अंशुमानपर प्रसन्न हो गये और बोले -- मैं तुम्हें वर देनेको उद्यत हूँ

त्यानंतर धर्मात्मा कपिल अंशुमानावर प्रसन्न झाले आणि म्हणाले—“हे भारत! मी वर देण्यास सिद्ध आहे.”

Verse 53

स वत्रे तुरगं तत्र प्रथमं यज्ञकारणात्‌ । द्वितीयं वरक॑ वत्रे पितृणां पावनेच्छया

सगर म्हणाला—तेथे मी प्रथम यज्ञसिद्धीसाठी तो अश्व मागितला. आणि दुसरा वर पितरांना पावन करण्याच्या इच्छेने त्यांच्या पावनतेसाठी मागितला.

Verse 54

तमुवाच महातेजा: कपिलो मुनिपुड्भव: । ददानि तव भद्र ते यद्‌ यत्‌ प्रार्थयसेडनघ

तेव्हा महातेजस्वी मुनिश्रेष्ठ कपिल म्हणाला—“अनघा, तुझे कल्याण असो. तू जे जे मागशील ते सर्व मी तुला देईन.”

Verse 55

त्वयि क्षमा च धर्मश्न सत्यं चापि प्रतिक्ठितम्‌ । त्वया कृतार्थ: सगर: पुत्रवांश्व त्वया पिता

तुझ्यामध्ये क्षमा, धर्म आणि सत्य दृढपणे प्रतिष्ठित आहेत. तुझ्यामुळे राजा सगर कृतार्थ झाला आहे; आणि तुझ्यामुळे तुझा पिता खऱ्या अर्थाने पुत्रवान् आहे.

Verse 56

तव चैव प्रभावेण स्वर्ग यास्यन्ति सागरा: । (शलभत्वं गता होते मम क्रोधहुताशने ।) पौत्रश्न ते त्रिपथगां त्रिदिवादानयिष्यति

तुझ्याच प्रभावाने सगराचे पुत्र स्वर्गास जातील. आणि तुझा पौत्र त्रिपथगा गंगेला त्रिदिवातून येथे आणील.

Verse 57

पावनार्थ सागराणां तोषयित्वा महेश्वरम्‌ । हयं नयस्व भद्ठ ते यज्ञियं नरपुड़व

सगरपुत्रांच्या पावनार्थ महेश्वरास संतुष्ट करून (तुझा वंशज) गंगेला आणील. नरश्रेष्ठा, तुझे कल्याण असो—आता हा यज्ञीय अश्व घेऊन जा.

Verse 58

यज्ञ: समाप्यतां तात सगरस्य महात्मन: । अंशुमानेवमुक्तस्तु कपिलेन महात्मना

महात्मा कपिलांनी अंशुमानास सांगितले—“तात, महात्मा सगराचा यज्ञ पूर्ण कर.” कपिलांच्या या आज्ञेने अंशुमान यज्ञीय अश्व घेऊन सगराच्या यज्ञवाटेत परत आला. राजाच्या चरणी प्रणाम करून त्याने सर्व वृत्तांत सांगितला—सगरपुत्रांचा विनाश आणि यज्ञीय अश्व पुन्हा मिळून यज्ञमंडपात परत आल्याची वार्ता. हे ऐकून राजा सगराने पुत्रशोक बाजूला ठेवून यज्ञसमाप्तीच्या धर्माकडे मन वळविले.

Verse 59

आजगाम हयं गृह यज्ञवार्ट महात्मन: । सो5भिवाद्य तत: पादौ सगरस्य महात्मन:

महात्मा सगराच्या यज्ञवाटेत यज्ञीय अश्व परत आला. तेव्हा अंशुमान तेथे जाऊन महात्मा सगराच्या चरणी वंदन करून सर्व हकीकत सांगितली—सगरपुत्रांचा नाश आणि यज्ञीय अश्वाचे पुनरागमन. हे ऐकून राजा सगराने पुत्रशोक सोडून यज्ञसमाप्तीसाठी धैर्य धरले.

Verse 60

मूर्थ्नि तेनाप्युपाप्रातस्तस्मै सर्व न्यवेदयत्‌ । यथा दृष्ट॑ श्रुते चापि सागराणां क्षयं तथा

तो तेथे जाऊन मस्तक झुकवून प्रणाम करून त्याने सर्व काही निवेदन केले. जसे त्याने पाहिले आणि जसे ऐकले, तसेच सगरपुत्रांच्या विनाशाचे वृत्त सांगितले; आणि यज्ञीय अश्व मिळून यज्ञवाटेत आला आहे हेही कळविले. हे ऐकून राजा सगराने पुत्रजन्य दुःख टाकून यज्ञसमाप्तीकडे मन लावले.

Verse 61

त॑ चास्मै हयमाचष्ट यज्ञवाटमुपागतम्‌ । तच्छुत्वा सगरो राजा पुत्र॒जं दुःखमत्यजत्‌

त्याने राजाला सांगितले की यज्ञीय अश्व यज्ञवाटेत येऊन पोहोचला आहे. हे ऐकून राजा सगराने पुत्रजन्य दुःख त्यागले.

Verse 62

अंशुमन्तं च सम्पूज्य समापयत त॑ क्रतुम्‌ | समाप्तयज्ञ: सगरो देवै: सर्व: सभाजित:,और अंशुमानकी प्रशंसा करते हुए अपने उस यज्ञको पूर्ण किया। यज्ञ पूर्ण हो जानेपर सब देवताओंने सगरका बड़ा सत्कार किया

अंशुमानाचा यथोचित सत्कार करून सगराने तो क्रतू पूर्ण केला. यज्ञ समाप्त होताच सर्व देवांनी राजा सगराचा मोठा सन्मान केला.

Verse 63

पुत्रत्वे कल्पयामास समुद्रं वरुणालयम्‌ | प्रशास्य सुचिरं काल॑ राज्यं राजीवलोचन:

कमलनयन राजा सगराने वरुणालय समुद्राला पुत्रवत् मानले. दीर्घकाळ राज्यशासन करून अखेरीस त्यांनी आपल्या पौत्र अंशुमानावर सर्व राज्यभार सोपविला आणि स्वर्गलोकास गेले. महाराज, धर्मात्मा अंशुमानानेही पितामह सगराप्रमाणे समुद्राने वेढलेल्या या पृथ्वीचे पालन केले. त्यांना दिलीप नावाचा पुत्र झाला; तोही धर्मज्ञ होता.

Verse 64

पौत्रे भारं समावेश्य जगाम त्रिदिवं तदा | अंशुमानपि धर्मात्मा महीं सागरमेखलाम्‌

पौत्रावर राज्यभार सोपवून सगर तेव्हा त्रिदिवास (स्वर्गास) गेले. त्यांचा पौत्र धर्मात्मा अंशुमानही समुद्रवेष्टित पृथ्वीचे पालन करू लागला.

Verse 65

प्रशशास महाराज यथैवास्य पितामह: । तस्य पुत्र: समभवद्‌ दिलीपो नाम धर्मवित्‌

महाराज, अंशुमानाने पितामहाप्रमाणेच राज्य केले. त्यांना दिलीप नावाचा पुत्र झाला; तो धर्मज्ञ होता.

Verse 66

तस्मै राज्यं समाधाय अंशुमानपि संस्थित: । दिलीपस्तु ततः श्रुत्वा पितृणां निधनं महत्‌

अंशुमानानेही दिलीपाला राज्य देऊन परलोकगमन केले. मग दिलीपाने पितरांच्या महान् संहाराची वार्ता ऐकली तेव्हा तो शोकाने व्याकुळ झाला आणि त्यांच्या सद्गतीचा उपाय विचारू लागला; म्हणून गंगेला पृथ्वीवर उतरविण्यासाठी त्याने महान प्रयत्न केला.

Verse 67

पर्यतप्यत दुःखेन तेषां गतिमचिन्तयत्‌ । गड्भावतरणे यत्नं सुमहच्चाकरोन्नूप:

तो दुःखाने संतप्त होऊन त्यांच्या सद्गतीचा उपाय विचारू लागला. तेव्हा त्या नृपाने गंगेच्या अवतरणासाठी अत्यंत महान प्रयत्न केला.

Verse 68

न चावतारयामास चेष्टमानो यथाबलम्‌ | तस्य पुत्र: समभवच्छीमान्‌ धर्मपरायण:

यथाशक्ती प्रयत्न करूनही ते गंगेला पृथ्वीवर उतरवू शकले नाहीत. तेव्हा त्यांना भगीरथ नावाने प्रसिद्ध असा एक पुत्र झाला—अतिशय तेजस्वी, धर्मपरायण, सत्यधर्मनिष्ठ महात्मा. त्या सत्यधर्मपरायण भगीरथाचा राज्याभिषेक करून दिलीप वनात गेले.

Verse 69

भगीरथ इति ख्यात: सत्यवागनसूयक: । अभिषिच्य तु तं राज्ये दिलीपो वनमाश्रित:

तो भगीरथ या नावाने प्रसिद्ध झाला—वाणीने सत्यवादी आणि असूयारहित. त्याचा राज्याभिषेक करून दिलीप वनात आश्रयास गेले.

Verse 70

तपःसिद्धिसमायोगात्‌ स राजा भरतर्षभ । वनाज्जगाम त्रिदिवं कालयोगेन भारत,भरतश्रेष्ठ] राजा दिलीप तपस्याजनक सिद्धिसे संयुक्त हो अन्तकाल आनेपर वनसे स्वर्गलोकको चले गये

हे भरतश्रेष्ठ! तपस्येच्या सिद्धीने संयुक्त तो राजा, नियत काळ येताच, वनातून स्वर्गलोकास गेला.

Verse 106

इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत तीर्थयात्रापर्चमें लोमशती र्थयात्राके प्रसड्रमें सगरसंततिवर्णनविषयक एक सौ छठाँ अध्याय पूरा हुआ

अशा प्रकारे श्रीमहाभारताच्या वनपर्वातील तीर्थयात्रापर्वात, लोमशाच्या तीर्थयात्रेच्या प्रसंगात, सगरसंततीवर्णनविषयक एकशे सहावा अध्याय समाप्त झाला.

Verse 107

इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि लोमशतीर्थयात्रायामगस्त्यमाहात्म्यकथने सप्ताधिकशततमो< ध्याय:

अशा प्रकारे श्रीमहाभारताच्या वनपर्वातील तीर्थयात्रापर्वात, लोमशाच्या तीर्थयात्रेच्या प्रसंगात, अगस्त्यमाहात्म्यवर्णनविषयक एकशे सातवा अध्याय समाप्त झाला.

Verse 323

ददाह सुमहातेजा मन्दबुद्धीन्‌ स सागरान्‌ | मुनिप्रवर कपिल वे ही भगवान्‌ विष्णु हैं जिन्हें वासुदेव कहते हैं। उन महातेजस्वीने विकराल आँखें करके अपना तेज उनपर छोड़ दिया और मन्दबुद्धि सगरपुत्रोंकी जला दिया

लोमश म्हणाले—अतिशय तेजस्वी, तपस्व्यांमध्ये श्रेष्ठ कपिल मुनी—जे स्वतः भगवान विष्णू, वासुदेव म्हणून प्रसिद्ध—यांनी विकराळ दृष्टी स्थिर करून त्यांच्यावर आपले दाहक तेज सोडले. त्या तेजाने मंदबुद्धी सगरपुत्र क्षणार्धात भस्म झाले.