Shloka 5
Cāturāśramya-dharma—Marks of the Four Āśramas (चातुराश्रम्यधर्मः)
क्षत्रिय ब्रह्मचारी धर्मपालनकी इच्छा रखकर अनेक शास्त्रोंके ज्ञानका उपार्जन तथा गुरुशुश्रूषा करते हुए अकेला ही नित्य ब्रह्मचर्य-आश्रमके धर्मका आचरण करे। यह बात ऋषिलोग परस्पर मिलकर कहते हैं ।।
indra uvāca | kṣatriyo brahmacārī dharmapālanecchayā nānāśāstrajñānopārjanaṃ guruśuśrūṣāṃ ca kurvan eko nityaṃ brahmacaryāśramadharmam ācaret—iti ṛṣayaḥ parasparaṃ saṃmilitā vadanti || sāmānyārthe vyavahāre pravṛtte priyāpriye varjayann eva yatnāt | cāturvarṇyasthāpanāt pālanāc ca tais tair yogair niyamair aurasaḥ puruṣārthaiḥ sarvodyogaiś ca kṣātradharmaṃ gṛhasthāśramaṃ caiva sarvaśreṣṭhaṃ sarvadharmasampannaṃ prāhur yato hi sarvavarṇāḥ kṣātradharmasahāyena svadharmaṃ pālayanti | kṣātradharmābhāve teṣāṃ sarvadharmāṇāṃ prayojanaṃ viparītaṃ bhavatīti vadanti ||
इंद्र म्हणाला— ब्रह्मचारी क्षत्रियाने धर्मपालनाच्या इच्छेने अनेक शास्त्रांचे ज्ञान संपादन करावे आणि गुरुशुश्रूषा करीत, संयमाने—एकटा असला तरी—नित्य ब्रह्मचर्य-आश्रमधर्माचे आचरण करावे; असे ऋषी परस्पर एकमताने सांगतात. आणि जेव्हा जनसामान्यांसाठी व्यवहार व लोककार्य सुरू होते, तेव्हा राजाने प्रयत्नपूर्वक प्रिय-अप्रियाचा त्याग करावा. विविध उपाय, नियम, पुरुषार्थ आणि सर्व उद्योग यांच्या द्वारा चारही वर्णांची स्थापना व रक्षा केल्यामुळे परंपरा क्षात्रधर्म व गृहस्थाश्रम यांना सर्वधर्मसम्पन्न व श्रेष्ठ मानते; कारण सर्व वर्ण क्षात्रधर्माच्या सहाय्यानेच आपापला धर्म पाळू शकतात. क्षत्रियधर्म नसल्यास त्या सर्व धर्मांचा हेतु उलटा व विपरीत होतो—असे म्हणतात.
इन्द्र उवाच
Educational Q&A
A ruler-in-training must combine disciplined study and service to the teacher with strict self-restraint, and once engaged in public governance must renounce personal bias (likes/dislikes). Kṣātra-dharma—protecting and stabilizing the four varṇas—is presented as indispensable, because other social and religious duties function properly only when protected by just royal power.
Indra addresses principles of conduct for a kṣatriya: first as a brahmacārin devoted to learning and guru-service, then as a king entering public administration. He reports the consensus of the seers that impartial governance and the protection of the social order make kṣatriya-dharma (along with the householder foundation) central to the maintenance of dharma in society.