Shloka 39
अहिंसा-प्रधान धर्मविचारः
Ahiṃsā as the Superior Dharma: Practical and Scriptural Reasoning
सर्वे देवा: प्राणिनां प्राणनान्ते गत्वा वृत्ता: संनिवृत्तास्तथैव । एवं सर्वे मानवा: प्राणनान्ते गत्वा वृत्ता देववद् राजसिंह,राजसिंह! जैसे इन्द्रियाँ जाग्रतू-अवस्थाके अन्तमें सुषुप्तिके समय निष्क्रिय होकर विलीन हो जाती हैं और जाग्रत्-अवस्था आनेपर पुन: लौट आती हैं, उसी प्रकार सारे प्राणी ही जीवनके अन्तमें परलोकमें जाकर कर्मोके अनुसार देवताओंके तुल्य अथवा नरकगामी होते हैं और कर्मोके क्षीण होनेपर इस जगत्में लौटकर पुनः मनुष्य आदि योनियोंमें जन्म ग्रहण करते हैं
Pitāmaha uvāca: sarve devāḥ prāṇināṃ prāṇanānte gatvā vṛttāḥ saṃnivṛttās tathaiva | evaṃ sarve mānavāḥ prāṇanānte gatvā vṛttā devavad, rājasimha rājasimha |
भीष्म म्हणाले—प्राणांचा अंत झाला की सर्व प्राणी पुढे निघून जातात; देवताही आपल्या आयुष्याच्या शेवटी निवृत्त होतात. त्याचप्रमाणे, हे राजसिंह, मनुष्यही मृत्यूनंतर कर्मानुसार गती पावतो—कोणी देवतुल्य स्थितीला पोहोचतो, कोणी नरकमार्गी होतो. कर्मक्षय झाला की ते पुन्हा या लोकात परत येऊन मनुष्यादी योन्यांत पुनर्जन्म घेतात—जसे जागृत अवस्थेच्या शेवटी इंद्रिये झोपेत लीन होतात आणि जागरण आले की पुन्हा प्रकट होतात।
पितामह उवाच
Educational Q&A
Death is not an absolute end: beings depart to other realms in accordance with karma—some to divine-like states, some to painful/hellish states—and when the results of those deeds are exhausted, they return to embodied existence. The verse uses the analogy of waking and sleep: just as senses withdraw in sleep and re-emerge on waking, so embodied life withdraws at death and reappears through rebirth.
In the Śānti Parva’s instruction section, Bhīṣma (the Grandsire) addresses the king (rājasimha, commonly understood as Yudhiṣṭhira) and explains the moral-causal order governing post-mortem destinies. He frames the teaching as guidance for righteous living and governance by emphasizing that actions inevitably mature into results across lives.