Shloka 44

Adhyāya 240: Indriya–Manas–Buddhi–Ātman — The Inner Hierarchy and Restraint (इन्द्रिय-मनस्-बुद्धि-आत्म-क्रमः)

Devanagari script

सत्त्वसंसेवनाद धीरो निद्रामुच्छेत्तुमरहति । विद्वानोंने योगके जो काम, क्रोध, लोभ, भय और पाँचवाँ स्वप्र--ये पाँच दोष बताये हैं उनका पूर्णतया उच्छेद करे। इनमेंसे क्रोधको शम (मनोनिग्रह) के द्वारा जीते, कामको संकल्पके त्यागद्वारा पराजित करे तथा धीर पुरुष सत्वगुणका सेवन करनेसे निद्राका उच्छेद कर सकता है

Transliteration

sattvasaṃsevanād dhīro nidrām ucchettum arhati | vidvān yoge ye kāma-krodha-lobha-bhayaṃ ca pañcamaṃ svapnam—ime pañca doṣā uktās teṣāṃ pūrṇatayā ucchedaṃ kuryāt | teṣu krodhaṃ śamena (manonigrahena) jayet, kāmaṃ saṅkalpatyāgena parājayet; tathā dhīraḥ sattvaguṇasaṃsevanena nidrāyā ucchedaṃ śaknoti ||

Translation

व्यास म्हणाले— सत्त्वाचे सेवन केल्याने धीर पुरुष निद्रेचा उच्छेद करण्यास योग्य होतो. योगात विद्वानांनी पाच दोष सांगितले आहेत— काम, क्रोध, लोभ, भय आणि पाचवा स्वप्न; यांचा पूर्णपणे, मुळासकट नाश करावा. यांपैकी क्रोध शम (मनोनिग्रह) यांनी जिंकावा आणि काम संकल्पत्यागाने पराभूत करावा. अशा रीतीने सत्त्वगुणाच्या आश्रयाने धीर पुरुष निद्रेला वश करून योगसाधनेत जागृत राहतो.

Word by Word

• [{'term': 'sattva-saṃsevana', 'definition': 'cultivation/association with sattva

• nurturing clarity, balance, purity'}, {'term': 'dhīra', 'definition': 'steadfast, self-possessed, resolute person'}, {'term': 'nidrā', 'definition': 'sleep

• here, a hindrance to yogic vigilance'}, {'term': 'uccheda', 'definition': 'cutting off, eradication, complete removal'}, {'term': 'vidvān', 'definition': 'the wise one

• a discerning practitioner'}, {'term': 'yoga', 'definition': 'discipline of inner integration

• meditative and ethical practice'}, {'term': 'kāma', 'definition': 'desire, craving, sense-driven impulse'}, {'term': 'krodha', 'definition': 'anger

• reactive heat of mind'}, {'term': 'lobha', 'definition': 'greed

• grasping and insatiability'}, {'term': 'bhaya', 'definition': 'fear

• anxiety that destabilizes discernment'}, {'term': 'svapna', 'definition': 'dreaming

• mental projection that disturbs wakeful clarity'}, {'term': 'śama', 'definition': 'calmness, tranquility

• mind-restraint (manonigraha)'}, {'term': 'manonigraha', 'definition': 'control/discipline of the mind'}, {'term': 'saṅkalpa-tyāga', 'definition': 'abandoning (compulsive) resolve/intentions that feed desire

• renunciation of craving-driven volition'}, {'term': 'sattva-guṇa', 'definition': 'the guṇa of clarity and harmony

Speaker

व्यास उवाच

Characters & Entities

• Vyāsa