Shloka 27
Śānti-parva 206: Guṇa-hetu Moha, Kāma-krodha Chain, Indriya-utpatti, and Nirodha
बुद्धिमें प्रवीण अर्थात् विशुद्ध और सूक्ष्म बुद्धिसे सम्पन्न एवं मानसिक बलसे युक्त हुआ पुरुष
bhīṣma uvāca | buddhyā pravīṇaḥ arthāt viśuddha-sūkṣma-buddhi-sampannaḥ mānasika-balena yuktaḥ puruṣaḥ samasta-icchā-atītaṃ nirguṇaṃ brahma prāpnoti | yathā vāyuḥ kāṣṭhe sthitam adṛśyam agniṃ apradīptaṃ kṛtvā eva jahāti, tathā kāmanābhiḥ vikalāḥ puruṣāḥ śarīrāntar-sthitaṃ paramātmānaṃ jahati, na ca taṃ jñātuṃ prāptuṃ vā ceṣṭante || guṇādāne viprayoge ca teṣāṃ manaḥ sadā buddhi-parāvarābhyām | anenaiva vidhinā sampravṛtto guṇāpāye brahma śarīram eti ||
विवेकात प्रवीण—म्हणजेच विशुद्ध, सूक्ष्म व स्थिर बुद्धीने सम्पन्न आणि मानसिक बळाने युक्त—पुरुष सर्व इच्छांपलीकडील निर्गुण ब्रह्म प्राप्त करतो. जसा वारा लाकडात वसलेल्या अदृश्य अग्नीला न पेटविताच सोडून देतो, तसा कामनांनी व्याकुळ मनुष्य आपल्या देहात स्थित परमात्म्याला टाकून देतो—म्हणजे त्याला जाणण्याचा व मिळविण्याचा प्रयत्न करत नाही. परंतु साधक साधनरूप गुण धारण करून मन विषयांपासून परावृत्त करतो, तेव्हा त्याचे मन बुद्धीच्या ‘उच्च-नीच’, ‘शुभ-अशुभ’ भावांपासून मुक्त होऊन सदैव निर्मळ राहते. याच विधीने प्रवृत्त होऊन, जेव्हा तो त्या सहाय्यक गुणांनाही ओलांडतो, तेव्हा देहस्थ ब्रह्माचे साक्षात् अनुभवन करतो.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Desire obstructs realization: when the mind is agitated by cravings, one neglects the indwelling Self. By adopting purifying disciplines and withdrawing from sense-objects, the mind becomes clear and free from evaluative dualities; then, transcending even the supports of practice, one realizes the attributeless Brahman.
In the Shanti Parva’s instruction section, Bhishma continues advising on liberation-oriented dharma. He uses a vivid analogy—wind leaving unkindled fire in wood—to explain how people, though carrying the Supreme within, fail to awaken that knowledge when driven by desire, while the disciplined seeker progresses to direct realization.