Shloka 4
Varāha-avatāra: Viṣṇu’s subterranean intervention and the cosmic nāda (Śānti-parva 202)
स्पर्श तनुर्वेद रसं च जिह्ना घ्राणं च गन्धान् श्रवणौ च शब्दान् | रूपाणि चक्षुर्न च तत्परं यद् गृह्नन्त्यनध्यात्मविदो मनुष्या:,त्वचा स्पर्शका, जिह्ला रसका, प्राणेन्द्रिय गन्धका, कान शब्दका और नेत्र रूपका ही अनुभव करते हैं। ये इन्द्रियाँ परमात्माको प्रत्यक्ष नहीं कर सकतीं। अध्यात्मज्ञानसे हीन मनुष्य परमात्मतत्त्वका अनुभव नहीं कर सकते
sparśaṃ tanur veda rasaṃ ca jihvā ghrāṇaṃ ca gandhān śravaṇau ca śabdān | rūpāṇi cakṣur na ca tat-paraṃ yad gṛhṇanty anadhyātma-vido manuṣyāḥ ||
त्वचा स्पर्श, जिभ रस, नाक गंध, कान शब्द आणि डोळे रूप ग्रहण करतात. परंतु जो परम तत्त्व या इंद्रियांपलीकडे आहे, ते या इंद्रियांना कळत नाही. म्हणून ज्यांना अध्यात्मज्ञान नाही, ते आत्मतत्त्व व परम सत्याचा प्रत्यक्ष साक्षात्कार करू शकत नाहीत.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The five senses can only apprehend their respective objects—touch, taste, smell, sound, and form—so the Supreme Self/Reality is not an object of sensory perception; it is realized through adhyātma-jñāna (inner spiritual knowledge).
In the Shanti Parva’s instruction section, Bhishma is teaching about the limits of sensory knowledge and emphasizing that true realization of the highest principle requires inner wisdom rather than mere sense-experience.