Shloka 50
Dama-pradhāna-dharma (Self-restraint as the Root of Dharma) — Śānti-parva 154
अहो! पुत्रके वियोगसे पीड़ित हो मृतकोंके इस शून्य स्थानमें आकर अत्यन्त दुःखसे रोने-बिलखनेवाले इन भूतलवासी मनुष्योंके हृदयमें बछड़ोंसे रहित हुई गायोंकी भाँति कितना शोक होता है? इसका अनुभव मुझे आज हुआ है; क्योंकि इनके स्नेहको निमित्त बनाकर मेरी आँखोंसे भी आँसू बहने लगे हैं ।।
aho! putrake viyogena pīḍito mṛtakānām asmin śūnye sthāne āgatya atyanta-duḥkhena rorūyamāṇānām imān bhūtalavāsinaḥ manuṣyānāṁ hṛdaye vatsair rahitāḥ gāva iva kīdṛśaḥ śoko bhavati? tad anubhūtaṁ mayā adya; eteṣāṁ snehān nimittaṁ kṛtvā mama api akṣibhyāṁ aśrūṇi pravṛttāni. yatno hi satataṁ kāryaḥ, tato daivena siddhyati; daivaṁ puruṣakāraś ca kṛtāntena upapadyate.
जंबूक म्हणाला—हाय! पुत्रवियोगाने पीडित होऊन हे भूतलवासी मनुष्य मृतांनी रिकाम्या झालेल्या या स्थानी येतात आणि अत्यंत दुःखाने रडतात-विलाप करतात—जसे वासराविना गायी करतात. त्यांच्या स्नेहाला निमित्त करून माझ्याही डोळ्यांतून अश्रू वाहू लागले आहेत. म्हणून इच्छित सिद्धीसाठी सतत प्रयत्न करीत राहिले पाहिजे; मग दैवयोगाने सिद्धी होते. दैव आणि पुरुषार्थ—दोन्हींची पूर्तता काळाने (नियत क्रमाने)च होते.
जम्बुक उवाच
Educational Q&A
The verse teaches a balanced view: one must continually exert effort (puruṣakāra/yatna), yet success also depends on destiny (daiva). Both are ultimately realized through Time (kṛtānta), the larger ordained order in which outcomes mature.
Jambuka observes people grieving intensely in a desolate place associated with death, especially those suffering separation from a beloved son. Moved by their affection and sorrow, he himself begins to weep, and then reflects on the relation between human effort, destiny, and Time.