Adhyaya 1
अध्याय १: उत्पात-दर्शनम् तथा वृष्णि-विनाश-श्रवणम् (Omens Observed and the Hearing of the Vṛṣṇi Destruction)
Upa-parva: Mausala-Upa-Parva (Omens and the Report of Vṛṣṇi Catastrophe)
Vaiśaṃpāyana reports that in the thirty-sixth year, King Yudhiṣṭhira observes a cluster of adverse portents: harsh winds with thunder and gravel-like rain; birds circling in inauspicious directions; great rivers seeming to flow backward; horizons veiled by mist; meteors dropping with ember-like showers; the sun obscured by dust, rising without clear rays and appearing as if marked by headless-trunk forms; and dreadful tri-colored halos around the moon and sun with ash-reddish tones. These repeated signs generate persistent anxiety. Subsequently, Yudhiṣṭhira hears that the Vṛṣṇi host has been destroyed in a ‘mausala’ episode—mutual assault interpreted as effected by brahma-daṇḍa power. He gathers his brothers to deliberate on next steps. The Pāṇḍavas are distressed; they struggle to accept the report, especially the notion of Vāsudeva’s death, described as nearly unimaginable. The chapter closes with the brothers seated in grief and shaken resolve, indicating a transition from post-war consolidation to an existential reckoning with impermanence and the limits of sovereignty.
Chapter Arc: वैशम्पायन जनमेजय को बतलाते हैं कि महाभारत-युद्ध के बाद वर्षों बीतने पर द्वारका और वृष्णि-यादवों के ऊपर अनिष्ट की छाया घिर आती है—आकाश, दिशाएँ और नदियाँ तक भय-सूचक संकेत देने लगती हैं। → भयंकर उत्पात प्रकट होते हैं—रेत और कंकड़ बरसाती आँधियाँ, अपसव्य उड़ते शकुन, कुहरे से ढकी दिशाएँ, और अंगार-वर्षिणी उल्काएँ। नगर में हृदय-उद्वेग बढ़ता है; फिर भी काल का प्रवाह रुकता नहीं। इसी बीच साम्ब के गर्भ से ‘मूसल’ का जन्म—यदुवंश-विनाश का बीज—और उसे रोकने के लिए राजाज्ञा से कठोर निषेध (सुरासव न करने का नियम) स्थापित होता है। → छत्तीसवें वर्ष ‘कालचोदित’ वृष्णि-यादव आपस में मूसलों से ही एक-दूसरे का संहार करते हैं—विनाश बाहर से नहीं, अपने ही हाथों से घटित होता है; और यह सब उन पूर्व-लक्षणों की सत्यता सिद्ध कर देता है। → राजभय और शासन से नियम बनाए जाते हैं, दंड-विधान तक घोषित होता है कि जो छिपकर नशीली वस्तु बनाएगा वह सपरिवार कठोर दंड का भागी होगा; परंतु कथा का निष्कर्ष यही है कि जगत्-प्रभु होकर भी श्रीकृष्ण ‘कृतान्त’ (नियत अंत) को अन्यथा करने की इच्छा नहीं करते—काल का विधान अपना मार्ग लेता है। → उत्पातों की घनीभूत छाया और मूसल-जन्य नियति संकेत देती है कि द्वारका का वैभव और वृष्णियों की शक्ति शीघ्र ही पूर्ण पतन की ओर बढ़ रही है।
Shlokas
Verse 1
दक्षिण भारतीय पाठसे लिये गये... १५॥ प अं १५॥ आश्रमवासिकपर्वकी कुल श्लोकसंख्या -- ११०९। भीकम (0) अमान साम्बके पेटसे यदुवंश-विनाशके लिये मूसल पैदा होनेका ऋषियोंद्वारा शाप ॥ ३० श्रीपरमात्मने नम: ।।
वैशंपायन म्हणाले—हे कौरवनंदना! महायुद्धानंतर छत्तीसावे वर्ष येताच राजा युधिष्ठिराला अनेक विपरीत अपशकुन दिसू लागले. ते संकेत जणू धर्मक्षयाची चाहूल देत होते; धर्म मावळू लागला की जगत् स्वतःच धर्मनिष्ठांना भयावह चिन्हांनी सावध करते।
Verse 2
ववुर्वाताश्व निर्घाता रूक्षा: शर्करवर्षिण: । अपसव्यानि शकुना मण्डलानि प्रचक्रिरे
गर्जनेसह रूक्ष, प्रचंड वारे वाहू लागले आणि वाळू-कंकरांचा वर्षाव होऊ लागला. पक्षीही अपसव्य रीतीने वर्तुळे घालत उडू लागले. या सर्व चिन्हांतून लोकव्यवस्था व निसर्गक्रम यांचा मोठा विक्षोभ आणि येऊ घातलेल्या महाविपत्तीची चाहूल दिसत होती।
Verse 3
प्रत्यगूहुर्महानद्यो दिशो नीहारसंवृता: । उल्काश्चाज्रारवर्षिण्य: प्रापतन् गगनाद् भुवि
महानद्या जणू उलट दिशेने वाहू लागल्या, सर्व दिशा धुक्याने झाकल्या गेल्या आणि भयानक आवाज करीत ज्वलंत उल्का आकाशातून पृथ्वीवर कोसळू लागल्या. निसर्गातील हे उलथापालथ धर्मव्यवस्थेतील विक्षोभाचे द्योतक होते आणि यादवांच्या संयम-धर्मक्षयातून उद्भवणाऱ्या विनाशाची पूर्वछाया होती।
Verse 4
बड़ी-बड़ी नदियाँ बालूके भीतर छिपकर बहने लगीं। दिशाएँ कुहरेसे आच्छादित हो गयीं। आकाशसे पृथ्वीपर अंगार बरसानेवाली उल्काएँ गिरने लगीं ।।
वैशंपायन म्हणाले—राजन्, धुळीने सूर्याचे मंडळ पूर्णपणे झाकले गेले. उदयकाळी तो किरणहीन भासे आणि दिवसेंदिवस त्याच्यासोबत अशुभ ‘कबंध’—शिरहीन धडांसारखी रूपे—दिसत. तेव्हा मोठमोठ्या नद्या वाळूत लपून वाहू लागल्या, दिशा धुक्याने आच्छादित झाल्या आणि आकाशातून पृथ्वीवर अंगार पाडणाऱ्या उल्का कोसळू लागल्या.
Verse 5
परिवेषाश्र दृश्यन्ते दारुणाश्रन्द्रसूर्ययो: । त्रिवर्णि: श्यामरूक्षान्तास्तथा भस्मारुणप्रभा:
वैशंपायन म्हणाले—चंद्र आणि सूर्य यांच्या भोवती भयंकर परिवेष (घेरे) दिसत. ते त्रिवर्णी होते—बाहेरील कडा काळी व रूक्ष, मधला भाग भस्मासारखा धूसर, आणि आतली परिघरेषा अरुण-लाल कांतीने उजळलेली. आकाशातील हे अपशकुन पृथ्वीवर येऊ घातलेल्या धर्मभंग व लोकव्यवस्थेच्या उध्वस्ततेचे सूचक होते.
Verse 6
एते चान्ये च बहव उत्पाता भयशंसिन: । दृश्यन्ते बहवो राजन् हृदयोद्वेगकारका:
वैशंपायन म्हणाले—राजन्, हे आणि असेच आणखी अनेक भयसूचक उत्पात मोठ्या संख्येने दिसत आहेत; ते हृदयाला व्याकुळ करीत आहेत.
Verse 7
राजन! ये तथा और भी बहुत-से भयसूचक उत्पात दिखायी देने लगे, जो हृदयको उद्विग्न कर देनेवाले थे ।।
राजन्, अशा रीतीने हृदयाला व्याकुळ करणारे अनेक भयसूचक उत्पात दिसू लागले. त्यानंतर काही काळाने कुरुराज युधिष्ठिराने हे वृत्त ऐकले की वृष्णींमध्ये मूसलाला निमित्त करून परस्पर भयंकर कत्तल झाली—विनाशकारी अंतर्गत संघर्ष, ज्याने त्यांचा संपूर्ण समुदाय नष्ट केला.
Verse 8
विमुक्तं वासुदेवं च श्रुत्वा रामं च पाण्डव: । समानीयाब्रवीद् भ्रातृन् किं करिष्याम इत्युत
वैशंपायन म्हणाले—वासुदेव (श्रीकृष्ण) वाचले आहेत आणि राम (बलराम)ही सुरक्षित आहेत, हे ऐकून पांडव युधिष्ठिराने भावांना बोलावले आणि म्हणाला—“आता आपण काय करावे?”
Verse 9
परस्परं समासाद्य ब्रह्मदण्डबलात् कृतान् । वृष्णीन् विनष्टांस्ते श्रुत्वा व्यथिता: पाण्डवाभवन्
वैशंपायन म्हणाले— ब्राह्मणाच्या शापरूपी दंडाच्या अजेय बळामुळे विवश होऊन ते परस्परांस सामोरे गेले व लढले; आणि त्या संग्रामात सर्व वृष्णिवंशी नष्ट झाले. ही वार्ता ऐकून पांडव अत्यंत व्यथित झाले. श्रीकृष्णाचा अंत तर जणू समुद्र शोषून काढण्यासारखा अशक्य; म्हणून त्या वीरांना भगवान् श्रीकृष्णाच्या विनाशाची बातमी सहज पटली नाही.
Verse 10
निधन वासुदेवस्य समुद्रस्येव शोषणम् । वीरा न श्रद्दधधुस्तस्य विनाशं शार्ज्र्धन्चन:
वैशंपायन म्हणाले— वासुदेवाचा अंत हा समुद्र शुष्क होण्यासारखा अशक्य; म्हणून त्या वीरांना शार्ङ्गधन्वा (श्रीकृष्ण) यांच्या विनाशाची वार्ता पटली नाही.
Verse 11
मौसलं ते समाश्रित्य दुःखशोकसमन्विता: । विषण्णा हतसंकल्पा: पाण्डवा: समुपाविशन्,इस मौसलकाण्डकी बातको लेकर सारे पाण्डव दुःख-शोकमें डूब गये। उनके मनमें विषाद छा गया और वे हताश हो मन मारकर बैठ गये
मौसलकांडाची ही वार्ता ऐकून पांडव दुःख-शोकाने भरून गेले. ते विषण्ण झाले, त्यांचा निर्धार ढळला, आणि निरुत्साही होऊन ते बसून राहिले.
Verse 12
जनमेजय उवाच कथं विनष्टा भगवन्नन्धका वृष्णिभि: सह | पश्यतो वासुदेवस्य भोजाश्वचैव महारथा:
जनमेजय म्हणाला— भगवन्! वासुदेव पाहत असताना वृष्णींंसह अंधक कसे नष्ट झाले? आणि ते महारथी भोजही कसे विनष्ट झाले?
Verse 13
वैशग्पायन उवाच षट्त्रिंशेड्थ ततो वर्षे वृष्णीनामनयो महान् । अन्योन्यं मुसलैस्ते तु निजघ्नु: कालचोदिता:
वैशंपायन म्हणाले— त्यानंतर छत्तीसाव्या वर्षी वृष्णींमध्ये महान् अधर्ममय कलह उद्भवला. काळाच्या प्रेरणेने त्यांनी मूसळांनी एकमेकांना ठार केले.
Verse 14
जनमेजय उवाच केनानुशप्तास्ते वीरा: क्षयं वृष्ण्यन्धका गता: । भोजाश्ष द्विजवर्य त्वं विस्तरेण वदस्व मे
जनमेजय म्हणाला—हे द्विजश्रेष्ठ! कोणाच्या शापामुळे ते वीर अभिशप्त झाले, ज्यायोगे वृष्णि व अंधकांचा—आणि भोजांचाही—क्षय झाला? तो प्रसंग मला सविस्तर सांगावा।
Verse 15
वैशम्पायन उवाच विश्वामित्रं च कण्वं च नारंद च तपोधनम् । सारणप्रमुखा वीरा ददृशुर्द्धारकां गतान्
वैशम्पायन म्हणाला—राजन्! महर्षि विश्वामित्र, कण्व आणि तपोधन नारद द्वारकेस गेले होते. तेव्हा सारणप्रमुख वीर दैववश साम्बाला स्त्रीवेषाने अलंकृत करून त्या मुनिंजवळ घेऊन गेले. ऋषींचे दर्शन घेऊन त्यांनी प्रश्न केला।
Verse 16
ते तान् साम्बं पुरस्कृत्य भूषयित्वा स्त्रियं यथा । अब्रुवन्नुपसंगम्य दैवदण्डनिपीडिता:
वैशम्पायन म्हणाला—राजन्! दैवदंडाने पीडित ते लोक साम्बाला पुढे करून, त्याला स्त्रीसारखे अलंकृत करून, मुनिंजवळ जाऊन बोलले।
Verse 17
ही 75५ 3 23. ४ / 75 (ते; आवक आय /75 80 4८१ 0-::6:28.7%7:#8 40330 6 4803 28 ४] हि हे -& ६ ५४७७ |] का जलन ८ 5 ५ हा. 3 हैः ्क 2८ श्ट १ ५ रे > ५ / है. / (रद ०:१०) २३१ / ९ ५ ; है रे) है. ३ हे |। की] ई प्रहार र 42-४४ “नाक पी 0 । /% पी 2 ५ इयं स्त्री पुत्रकामस्य बश्रोरमिततेजस: । ऋषय: साधु जानीत किमियं जनयिष्यति
“हे महर्षींनो! ही स्त्री अमिततेजस्वी बभ्रूची पत्नी आहे. बभ्रूला पुत्राची तीव्र इच्छा आहे. तुम्ही ऋषी आहात—चांगले विचार करून सांगा, ही गर्भातून काय उत्पन्न करील?”
Verse 18
इत्युक्तास्ते तदा राजन् विप्रलम्भप्रधर्षिता: । प्रत्यब्रुवंस्तान् मुनयो यत् तच्छुणु नराधिप
वैशम्पायन म्हणाला—राजन्! असे बोलून कपटयुक्त उपहासाने त्यांनी ऋषींचा अपमान केला; तेव्हा मुनिंनी त्या तरुणांना जे उत्तर दिले, हे नराधिप, ते ऐक।
Verse 19
वृष्ण्यन्धकविनाशाय मुसलं घोरमायसम् | वासुदेवस्य दायाद: साम्बो5यं जनयिष्यति
वैशंपायन म्हणाले—राजन्! वृष्णि आणि अंधक वंशाच्या विनाशासाठी वासुदेवाचा हा दायाद सांब एक भयंकर लोखंडी मुसळ उत्पन्न करील.
Verse 20
येन यूयं सुदुर्वत्ता नृशंसा जातमन्यव: । उच्छेत्तार: कुलं कृत्स्नमृते रामजनार्दनी
ज्या कृत्यामुळे तुम्ही अत्यंत दुर्वृत्त, निर्दयी आणि क्रोधोन्मत्त झाला आहात—राम आणि जनार्दन यांना वगळता तुम्हीच आपल्या संपूर्ण कुलाचे उच्छेदक ठराल.
Verse 21
समुद्र यास्यति श्रीमांस्त्यक्त्वा देह हलायुध: । जरा कृष्णं महात्मानं शयानं भुवि भेत्स्यति
श्रीमान हलायुध बलराम देह त्यागून समुद्राकडे जातील; आणि महात्मा कृष्ण भूमीवर शयन करीत असताना जरा नावाचा व्याध त्यांना बाणाने भेदेल.
Verse 22
इत्यब्रुवन्त ते राजन् प्रलब्धास्तैर्दुरात्मभि: । मुनयः क्रोधरक्ताक्षा: समीक्ष्याथ परस्परम्
राजन्! त्या दुरात्मा तरुणांनी उपहास केल्यामुळे ते मुनी असे बोलले. क्रोधाने त्यांचे डोळे लाल झाले; मग त्यांनी परस्परांकडे पाहून बोलणे सुरू केले.
Verse 23
तथोकत्वा मुनयस्ते तु ततः केशवमभ्ययु: । अथाब्रवीत् तदा वृष्णीन् श्र॒त्वैवं मधुसूदन:
असे बोलून ते मुनी नंतर केशवाकडे गेले. हे सर्व ऐकून मधुसूदनाने तेव्हा वृष्णींना संबोधून सांगितले.
Verse 24
अन्तज्ञो मतिमांस्तस्य भवितव्यं तथेति तान् | एवमुकत्वा हृषीकेश: प्रविवेश पुरं तदा
सर्वांचा अंत जाणणारे बुद्धिमान् हृषीकेश म्हणाले—“ऋषींनी जसे सांगितले आहे तसेच होईल.” असे बोलून ते त्या वेळी नगरात प्रविष्ट झाले.
Verse 25
कृतान्तमन्यथा नैच्छत् कर्तु स जगतः प्रभु: । श्वोभूतेडथ ततः साम्बो मुसलं तदसूत वै
जरी भगवान् श्रीकृष्ण जगताचे प्रभू होते, तरी यदुवंशावर येणारा तो कृतान्त बदलावा अशी त्यांची इच्छा झाली नाही. दुसऱ्या दिवशी सकाळी साम्बाने तो मूसळ उत्पन्न केला.
Verse 26
येन वृष्ण्यन्धककुले पुरुषा भस्मसात् कृता: । वृष्ण्यन्धकविनाशाय किंकरप्रतिमं महत्
तोच मूसळ होता ज्याने वृष्णि व अंधक कुलातील सर्व पुरुषांना भस्मसात केले. वृष्णि-अंधकांच्या विनाशासाठी ते महान् शस्त्र जणू यमदूतासारखे होते.
Verse 27
असूत शापजं घोरं तच्च राज्ञे न्यवेदयन् | विषण्णरूपस्तद् राजा सूक्ष्मं चूर्णमकारयत्
साम्बाने शापातून उत्पन्न झालेला तो भयंकर मूसळ जन्माला घातला; तेव्हा यादवांनी तो राजा उग्रसेनास कळविला. ते पाहताच राजा विषण्ण झाला आणि मूसळ कुटून अतिशय सूक्ष्म चूर्ण करविले.
Verse 28
तच्चूर्ण सागरे चापि प्राक्षिपन् पुरुषा नूप । अघोषयंश्व नगरे वचनादाहुकस्य ते
हे नृपा! त्या पुरुषांनी ते चूर्ण समुद्रात टाकले आणि आहुकाच्या आज्ञेनुसार नगरात जाहीर घोषणा केली.
Verse 29
जनार्दनस्य रामस्य बश्रोश्नैव महात्मन: । अद्यप्रभृति सर्वेषु वृष्ण्यन्धककुलेष्विह
वैशंपायन म्हणाले—हे राजन्! आजपासून येथे वृष्णि व अंधक कुलांतील सर्वांमध्ये महात्मा जनार्दन आणि बलराम यांचे बाहू जणू क्रोधाने तापलेले होतील.
Verse 30
सुरासवो न कर्तव्य: सर्वर्नगरवासिभि: । नरेश्वर! राजाकी आज्ञासे उनके सेवकोंने उस लोहचूर्णको समुद्रमें फेंक दिया। फिर उमग्रसेन
वैशंपायन म्हणाले—हे नरेश्वर! नगरातील कोणत्याही रहिवाशाने सुरा-आसव (मद्य) तयार करू नये. सर्व नगरवासीयांसाठी मद्यनिर्मिती निषिद्ध असो.
Verse 31
ततो राजभयात् सर्वे नियमं चक्रिरे तदा । नरा: शासनमाज्ञाय रामस्याक्लिष्टकर्मण:
मग राजभयामुळे त्या वेळी सर्वांनी कठोर नियम स्वीकारला. अक्लिष्टकर्मा बलरामाची आज्ञा समजून त्या पुरुषांनी त्याचे शासन शिरसावंद्य मानले.
Verse 306
जीवन् स शूलमारोहेत् स्वयं कृत्वा सबान्धव: । 'जो मनुष्य कहीं भी हमलोगोंसे छिपकर कोई नशीली पीनेकी वस्तु तैयार करेगा वह स्वयं वह अपराध करके जीतेजी अपने भाई-बन्धुओंसहित शूलीपर चढ़ा दिया जायगा'
वैशंपायन म्हणाले—जो मनुष्य कुठेही आमच्यापासून लपून नशीली पेयवस्तू तयार करील, तो स्वतःच्या अपराधामुळे आपल्या बंधु-बांधवांसह जिवंतपणीच शूलीवर चढविला जाईल.
Frequently Asked Questions
The dilemma is how a responsible ruler should respond when signs and reports indicate catastrophic, seemingly fated events: whether to treat them as actionable intelligence for policy, or as symptoms of an inevitable karmic turning that limits effective intervention.
The implied upadeśa is that even the most stable political orders are contingent; vigilance and deliberation remain duties, yet outcomes may still reflect broader temporal and karmic processes beyond individual mastery.
No explicit phalāśruti is presented here; the chapter functions as a diagnostic prologue, using omen catalogues and the shock of news to frame the epic’s concluding movement toward withdrawal and renunciation.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.