Adhyaya 97
शैनेयचरितम् (The Exploits of Śaineya/Sātyaki amid Encirclement)
Upa-parva: Sātyaki–Śaineya-vikrama (Strategic Engagement of Sātyaki against Kaurava contingents)
Dhṛtarāṣṭra interrogates Saṃjaya regarding the conduct of his sons and their forces when Śaineya (Sātyaki/Yuyudhāna) advanced after pressing through major opposition, expressing astonishment at one warrior meeting many mahārathas. Saṃjaya responds by attributing the unfolding crisis to defective counsel and Duryodhana’s agency, then describes a renewed Kaurava attempt to confront Śaineya with large, diverse contingents—chariots, elephants, cavalry, and infantry—drawn from multiple regions. Duḥśāsana is shown coordinating the encirclement and urging the troops to strike. The narrative emphasizes Śaineya’s composure and effectiveness: he breaks formations, destroys vehicles and mounts, and produces battlefield debris imagery (broken wheels, axles, standards, armor, ornaments). A specialized stone-throwing assault by mountain fighters is introduced; Śaineya counters by rapid archery, shattering the incoming barrage. The resulting panic and rout among the Kaurava elements creates a loud disturbance that reaches Droṇa; Droṇa orders his charioteer toward the tumult, while the charioteer reports broader operational pressure from Pāñcāla-Pāṇḍava forces and notes that Śaineya has moved far ahead. The chapter closes with Kaurava units abandoning the immediate engagement and fleeing toward Droṇa’s position, indicating a localized collapse with command-level implications.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र को बताता है कि व्यूह-द्वार पर श्रीकृष्ण-सहित अर्जुन के प्रविष्ट होते ही पाण्डव और सोमक-सेना महाशब्द के साथ द्रोण पर टूट पड़ी—और उसी क्षण युद्ध का रूप ‘संकुल’ हो उठा। → द्रोणाचार्य पर्वत-सा अडिग होकर क्रुद्ध पाण्डवों, पाञ्चालों और कैकेयों की धारा रोकते हैं; पर धृष्टद्युम्न बार-बार सामने आकर द्रोण की सेना को चीरता है, और दोनों पक्षों के प्रमुख वीर परस्पर गुँथकर ऐसे भिड़ते हैं कि कोई भी भय से युद्ध से हट नहीं पाता। → धृष्टद्युम्न द्रोण के निकट पहुँचकर प्रचण्ड वेग से आक्रमण करता है और द्रोण की व्यवस्था को त्रिधा कर देता है—व्यूह-द्वार पर यह टक्कर पूरे रण का केन्द्र बन जाती है, जहाँ रोकने और तोड़ने की शक्ति का सीधा संघर्ष होता है। → कौरव-पक्ष अपने-अपने रक्षकों और महाधनुर्धरों को आगे कर (पीठ-रक्षा और मोर्चा-सम्हाल) धृष्टद्युम्न तथा अन्य अग्रणी पाण्डव-वीरों को रोकने का प्रयत्न करता है; युद्ध किसी एक निर्णायक परिणाम पर नहीं ठहरता, बल्कि घोर संकुलता में फैलता जाता है। → व्यूह-द्वार पर द्रोण की अडिग रोक और धृष्टद्युम्न की बार-बार की सेंध—इन दोनों में किसका पलड़ा अगले क्षण भारी होगा, यह अनिर्णीत रहकर अध्याय को आगे की उग्रता पर छोड़ देता है।
Shlokas
Verse 1
व बछ। जि पञ्चनवतितमो< ध्याय: द्रोण और धृष्टद्युम्नका भीषण संग्राम तथा उभय पक्षके प्रमुख वीरोंका परस्पर संकुल युद्ध संजय उवाच प्रविष्टयोर्महाराज पार्थवाष्णेययो रणे । दुर्योधने प्रयाते च पृष्ठतः पुरुषर्षभे
संजय म्हणाला—महाराज! रणांगणात पार्थ (अर्जुन) आणि वासुदेव (कृष्ण) आतवर शिरले आणि पुरुषश्रेष्ठ दुर्योधन त्यांच्या पाठीमागून पाठलाग करीत पुढे सरकला, तेव्हा संग्राम अधिकच उग्र झाला. दोन्ही बाजूंचे प्रमुख वीर एकमेकांवर घनदाट झुंजीत समोरासमोर भिडले.
Verse 2
जवेनाभ्यद्रवन् द्रोणं महता नि:स्वनेन च । पाण्डवा: सोमकै: सार्ध ततो युद्धमवर्तत
तेव्हा पांडव सोमकांसह मोठा गर्जना-नाद करीत वेगाने द्रोणाचार्यांवर तुटून पडले. त्या क्षणापासून तेथे घोर युद्ध पेटले.
Verse 3
तद् युद्धमभवत् तीव्र तुमुलं लोमहर्षणम् । कुरूणां पाण्डवानां च व्यूहस्य पुरतो5द्भधुतम्
व्यूहाच्या द्वाराशी कौरव आणि पांडव यांचे ते युद्ध अत्यंत तीव्र, तुमुल व लोमहर्षक—अद्भुत असे झाले. ते पाहून पाहणाऱ्यांचे अंगावर काटा उभा राही.
Verse 4
राजन् कदाचित्नास्माभिद्दष्ट तादूडू न च श्रुतम् । यादृड मध्यगते सूर्य युद्धमासीद् विशाम्पते,राजन! प्रजानाथ! वहाँ मध्याह्नकालमें जैसा वह युद्ध हुआ था, वैसा न तो मैंने कभी देखा था और न सुना ही था
संजय म्हणाला—राजन्! सूर्य मध्याह्नी असताना जसा संग्राम झाला, तसा आम्ही कधी पाहिला नाही, कधी ऐकला नाही। हे प्रजानाथ! दिवसाच्या मध्यावरच असा भयंकर व अपूर्व संघर्ष उसळला, जणू युद्धाच्या उग्रतेने जगत्-व्यवस्थेचीच परीक्षा घेतली जात होती।
Verse 5
धृष्टद्युम्नमुखा: पार्था व्यूढानीका: प्रहारिण: । द्रोणस्य सैन्यं ते सर्वे शरवर्षैरवाकिरन्
संजय म्हणाला—धृष्टद्युम्नाच्या नेतृत्वाखाली, व्यूह रचून आणि प्रहारकुशल पृथापुत्रांनी एकत्र द्रोणाचार्यांच्या सेनेवर बाणांचा वर्षाव केला।
Verse 6
वयं द्रोणं पुरस्कृत्य सर्वशस्त्रभृतां वरम् । पार्षतप्रमुखान् पार्थनिभ्यवर्षाम सायकै:
संजय म्हणाला—त्या वेळी आम्ही सर्व शस्त्रधार्यांमध्ये श्रेष्ठ द्रोणाचार्यांना पुढे ठेवून, धृष्टद्युम्न आदि पांडव-सैनिकांवर बाणांचा वर्षाव केला।
Verse 7
महामेघाविवोदीर्णों मिश्रवातौ हिमात्यये । सेनाग्रे प्रचकाशेते रुचिरे रथभूषिते
संजय म्हणाला—सेनेच्या अग्रभागी रथांनी विभूषित त्या दोन सुंदर प्रधान सेना, शिशिराच्या अखेरीस मिश्र वाऱ्याने उठलेल्या दोन महामेघांसारख्या तेजस्वी दिसत होत्या।
Verse 8
समेत्य तु महासेने चक्रतुर्वेगमुत्तमम् । जाह्नवीयमुने नद्यौ प्रावषीवोल्बणोदके
संजय म्हणाला—त्या दोन्ही विशाल सेना परस्पर भिडून विजयासाठी प्रचंड वेगाने पुढे सरकू लागल्या; जणू पावसाळ्यात उफाळलेल्या जलाने भरलेल्या गंगा-यमुना नद्या वेगाने एकत्र येत आहेत।
Verse 9
नानाशस्त्रपुरोवातो द्विपाश्वरथसंवृतः । गदाविद्युन्महारौद्र: संग्रामजलदो महान्
संजय म्हणाला—हत्ती, घोडे व रथांनी भरलेले आणि महा सैन्याने संयुक्त असे ते रणांगण जणू युद्धाचे विशाल मेघच भासत होते. नानाविध शस्त्रे पुरवाऱ्यासारखी पुढे झेपावत होती आणि गदा विजेसारख्या चमकत होत्या. भयावह त्या संग्राम-मेघाला द्रोणाचार्य जणू वाऱ्यासारखे चालवीत होते; त्यातून बाणरूपी जलाच्या सहस्र धारांचा वर्षाव सर्व बाजूंनी पांडव-सेनेवर होत होता, अग्नीसारखा प्रखर होऊन।
Verse 10
भारद्वाजानिलोद्धूत: शरधारासहस्रवान् । अभ्यवर्षन्महासैन्य: पाण्डुसेनाग्निमुद्धतम्
संजय म्हणाला—भारद्वाजपुत्र द्रोणरूपी वाऱ्याने चालविलेली ती महा-सेना, बाणांच्या सहस्र धारांनी, अग्नीसारखी उठलेली पांडव-सेनेवर जोराने वर्षाव करू लागली।
Verse 11
समुद्रमिव घर्मान्ते विशन् घोरो महानिल: । व्यक्षो भयदनीकानि पाण्डवानां द्विजोत्तम:
जशी ग्रीष्माच्या अखेरीस उठलेली भयंकर प्रचंड वारा समुद्रात शिरून त्याला खवळवते, तसा द्विजश्रेष्ठ द्रोणाचार्यांनी पांडवांच्या सैन्यरचना ढवळून काढल्या।
Verse 12
तेडपि सर्वप्रयत्नेन द्रोणमेव समाद्रवन् । बिभित्सन्तो महासेतु वार्योघा: प्रबला इव
तेही सर्व प्रयत्न करून फक्त द्रोणावरच धावून गेले—जणू प्रचंड जलप्रवाह एखादा महान् सेतू तोडून टाकू पाहात असावा।
Verse 13
वारयामास तान् द्रोणो जलौघमचलो यथा । पाण्डवान् समरे क्रुद्धान् पज्चलांश्व सकेकयान्
जसा अचल पर्वत समोर उभा राहून धावत्या जलराशीला थांबवतो, तसा रणांगणात द्रोणाचार्यांनी क्रुद्ध पांडवांना—पांचाल व केकयांसह—आडवले।
Verse 14
अथापरे च राजान: परिवृत्य समन्ततः । महाबला रणे शूरा: पञ्चालानन्ववारयन्,इसी प्रकार दूसरे महाबली शूरवीर नरेश भी उस युद्धस्थलमें सब ओरसे लौटकर पांचालोंका ही प्रतिरोध करने लगे
तेव्हा इतर राजेही—महाबलवान व रणधीर—सर्व बाजूंनी वळून पाञ्चालांना घेरू लागले आणि त्यांची चाल रोखून प्रतिकार करू लागले।
Verse 15
ततो रणे नरव्यात्र: पार्षत: पाण्डवै: सह । संजघानासकृद् द्रोणं बिभित्सुररिवाहिनीम्
त्यानंतर रणांगणात पृषतपुत्र नरश्रेष्ठ धृष्टद्युम्नाने पांडवांसह शत्रुसेनेचा व्यूह भेदण्याच्या इच्छेने द्रोणाचार्यावर वारंवार प्रहार केला।
Verse 16
यथैव शरवर्षाणि द्रोणो वर्षति पार्षते । तथैव शरवर्षाणि धृष्टद्युम्नो5प्यवर्षत,आचार्य द्रोण धृष्टद्युम्मपर जैसे बाणोंकी वर्षा करते थे, धृष्टद्युम्न भी द्रोणपर वैसे ही बाण बरसाते थे
जसा द्रोणाचार्य पृषतपुत्रावर बाणांचा वर्षाव करीत होते, तसाच धृष्टद्युम्नही द्रोणांवर तसाच बाणवर्षाव करू लागला।
Verse 17
सनिस्त्रिंशपुरोवात: शक्तिप्रासर्डिसंवृत: । ज्याविद्युच्चापसंदह्वादो धृष्टदुम्नबलाहक:
त्या वेळी धृष्टद्युम्न महामेघासारखे भासत होते। त्यांची तलवार पुरवायासारखी वेगाने फिरत होती; ते शक्ति, प्रास व ऋष्टि इत्यादी अस्त्र-शस्त्रांनी सुसज्ज होते। त्यांच्या प्रत्यंचेचा प्रकाश विद्युत्सारखा होता आणि धनुष्याची टंकार मेघगर्जनेसारखी घुमत होती।
Verse 18
शरधाराश्मवर्षाणि व्यसृजत् सर्वतो दिशम् | निघ्नन् रथवराश्वौघान् प्लावयामास वाहिनीम्
ते सर्व दिशांना बाणांच्या धारा आणि दगडवृष्टीसारखे प्रहार सोडीत होते। उत्तम रथी व घोडेस्वारांचे समूह पाडीत त्यांनी शत्रुवाहिनीला जणू पूरसारखे आप्लावित केले।
Verse 19
यं यमार्च्छच्छरैद्रोण: पाण्डवानां रथव्रजम् । ततस्तत: शरैद्रोणमपाकर्षत पार्षत:
द्रोणाचार्य बाणांनी पांडवांच्या ज्या-ज्या रथसेनेवर आघात करीत, त्या-त्या दिशेने पार्षत धृष्टद्युम्न तत्काळ बाणवृष्टी करून द्रोणांना परत ढकलून देई।
Verse 20
तथा तु यतमानस्य द्रोणस्य युधि भारत । धृष्टद्युम्न॑ समासाद्य त्रिधा सैन्यमभिद्यत,भारत! युद्धमें इस प्रकार विजयके लिये प्रयत्नशील हुए द्रोणाचार्यकी सेना धृष्टद्युम्नके पास पहुँचकर तीन भागोंमें बँट गयी
भारत! युद्धात विजयासाठी अशा रीतीने प्रयत्नशील असलेल्या द्रोणाचार्यांची सेना धृष्टद्युम्नाजवळ पोहोचताच तीन भागांत विभागली जाऊन पुढे सरकली।
Verse 21
भोजमेके<भ्यवर्तन्त जलसंधं तथापरे । पाण्डवै्न्यमानाश्न द्रोणमेवापरे ययु:
पांडव योद्ध्यांच्या प्रहारांनी घायाळ होऊन काही जण भोजाकडे परतले, काही जलसंधाकडे पळाले; उरलेले मात्र द्रोणाचार्यांच्याच मागे लागले।
Verse 22
संघट्टयति सैन्यानि द्रोणस्तु रथिनां वर: । व्यधमच्चापि तान्यस्य धृष्टद्युम्नो महारथ:
रथींमध्ये श्रेष्ठ द्रोण वारंवार आपल्या सैन्याला संघटित करीत; पण महारथी धृष्टद्युम्न त्याच सैन्याला पुन्हा पुन्हा छिन्नभिन्न करीत असे।
Verse 23
धार्रराष्ट्रास्तथाभूता वध्यन्ते पाण्डुसृञ्जयै: । अगोपा: पशवो<रण्ये बहुभि: श्वापदैरिव
अशा स्थितीत धार्तराष्ट्रांचे सैनिक पांडव व सृंजय यांच्याकडून असे मारले जात होते, जसे अरण्यात राखणदार नसलेल्या पशूंना अनेक हिंस्र श्वापदं ठार करतात।
Verse 24
काल: सम ग्रसते योधान् धृष्टद्युम्नेन मोहितान् | संग्रामे तुमुले तस्मिन्निति सम्मेनिरे जना:
संजय म्हणाला—त्या भयंकर व तुमुल संग्रामात लोकांना असे वाटू लागले की धृष्टद्युम्नाला निमित्त करून काळ (मृत्यू)च योद्ध्यांना मोहात पाडून गिळून टाकीत आहे।
Verse 25
कुनृपस्य यथा राष्ट्र दुर्भिक्षव्याधितस्करै: । द्राव्यते तद्गधदापन्ना पाण्डवैस्तव वाहिनी
संजय म्हणाला—जसा दुष्ट राजाचा देश दुष्काळ, रोग आणि चोर-डाकू यांच्या उपद्रवाने उजाड होतो, तशीच आपली सेना आपत्तीत सापडून पांडवांकडून सर्व दिशांनी हुसकावली जात होती।
Verse 26
अर्करश्मिविभिश्रेषु शस्त्रेषु कवचेषु च । चक्षूंषि प्रत्यहन्यन्त सैन्येन रजसा तथा
संजय म्हणाला—शस्त्रे आणि कवचांवर सूर्यकिरण पडल्याने डोळे वारंवार दिपून जात; आणि सैन्याने उडविलेली धूळ इतकी होती की सर्वांचे नेत्र झाकले जात होते।
Verse 27
त्रिधाभूतेषु सैन्येषु वध्यमानेषु पाण्डवै: । अमर्षितस्ततो द्रोण: पञ्चालान् व्यधमच्छरै:
संजय म्हणाला—पांडवांकडून कौरवसेना मारली जात असता ती तीन भागांत फुटली; तेव्हा द्रोणाचार्य असह्य रोषाने पेटून बाणवृष्टीने पांचालांचा संहार करू लागले।
Verse 28
मृद्नतस्तान्यनीकानि निध्नतश्चापि सायकै: । बभूव रूपं॑ द्रोणस्प कालाग्नेरिव दीप्यत:
संजय म्हणाला—त्या व्यूहांना तुडवीत आणि बाणांनी कापीत असता द्रोणाचार्यांचे रूप प्रलयकाळच्या प्रज्वलित अग्नीसारखे दीप्त दिसत होते।
Verse 29
रथं नागं हयं॑ चापि पत्तिनश्न विशाम्पते । एकैकेनेषुणा संख्ये निर्बिभेद महारथ:,प्रजानाथ! महारथी द्रोणने उस युद्धस्थलमें शत्रुसेनाके प्रत्येक रथ, हाथी, अश्व और पैदल सैनिकको एक-एक बाणसे घायल कर दिया
संजय म्हणाला—प्रजानाथ! विशाम्पते! त्या रणसंग्रामात त्या महारथीने शत्रुसैन्यातील प्रत्येक रथ, हत्ती, घोडा आणि पायदळ सैनिक यांना एकेक बाणाने भेदले.
Verse 30
पाण्डवानां तु सैन्येषु नास्ति कश्चित् स भारत । दधार यो रणे बाणान् द्रोणचापच्युतान् प्रभो
संजय म्हणाला—भारत! प्रभो! त्या वेळी पांडवांच्या सैन्यात असा एकही वीर नव्हता, जो रणांगणात द्रोणाचार्यांच्या धनुषातून सुटलेले बाण धैर्याने सहन करू शकेल.
Verse 31
तत् पच्यमानमर्केण द्रोणसायकतापितम् | बश्राम पार्षत॑ सैन्यं तत्र तत्रैव भारत
संजय म्हणाला—भरतनंदना! सूर्यकिरणांनी जणू भाजून निघाल्यासारखी धृष्टद्युम्नाची सेना द्रोणाचार्यांच्या बाणांनी संतप्त होऊन तिथे-तिथेच व्याकुळ होऊन भिरभिरू लागली.
Verse 32
तथैव पार्षतेनापि काल्यमानं बलं तव । अभवत् सर्वतो दीप्तं शुष्क वनमिवाग्निना
संजय म्हणाला—त्याचप्रमाणे पार्षतपुत्र धृष्टद्युम्नाने सतत हुसकावून लावलेल्या तुमच्या सैन्याचे रूपही अग्नीने पेटलेल्या कोरड्या वनासारखे सर्व बाजूंनी ज्वलंत दिसत होते.
Verse 33
बाध्यमानेषु सैन्येषु द्रोणपार्षतसायकै: । त्यक्त्वा प्राणान् परं शक््त्या युध्यन्ते सर्वतोमुखा:
संजय म्हणाला—द्रोण आणि पार्षतपुत्राच्या बाणांनी सैन्ये छळली जात असतानाही, योद्धे प्राणांचा मोह सोडून सर्व बाजूंनी तोंड करून पराकाष्ठेच्या शक्तीने लढत होते.
Verse 34
तावकानां परेषां च युध्यतां भरतर्षभ । नासीत् कश्चिन्महाराज योज्त्याक्षीत् संयुगं भयात्
संजय म्हणाला—भरतश्रेष्ठ महाराज! तुमचे व शत्रुपक्षाचे जे योद्धे युद्धात गुंतले होते, त्यांपैकी भयामुळे रणभूमी सोडून पळून जाणारा एकही नव्हता; सर्वजण क्षात्रधर्माला धरून ठाम उभे राहिले।
Verse 35
भीमसेन तु कौन्तेयं सोदर्या: पर्यवारयन् । विविंशतिकश्षित्रसेनो विकर्णश्ष् महारथ:,उस समय विविंशति, चित्रसेन तथा महारथी विकर्ण--इन तीनों भाइयोंने कुन्तीपुत्र भीमसेनको घेर लिया
संजय म्हणाला—मग कुंतीपुत्र भीमसेनाला त्याचेच सहोदर भाऊ—विविंशति, चित्रसेन आणि महारथी विकर्ण—या तिघांनी रणात घेरून रोखले।
Verse 36
विन्दानुविन्दावावन्त्यी क्षेमधूर्तिश्व वीर्यवान् । त्रयाणां तव पुत्राणां त्रय एवानुयायिन:
संजय म्हणाला—अवंतीचे राजकुमार विन्द व अनुविन्द आणि पराक्रमी क्षेमधूर्ति—हे तिघेही तुमच्या पूर्वोक्त त्या तिन्ही पुत्रांचे अनुयायी व सहाय्यक होते।
Verse 37
बाह्लीकराजस्तेजस्वी कुलपुत्रो महारथ: । सहसेन: सहामात्यो द्रौपदेयानवारयत्,उत्तम कुलमें उत्पन्न हुए तेजस्वी महारथी बाह्लीकराजने सेना और मन्त्रियोंसहित जाकर द्रौपदी-पुत्रोंको रोका
संजय म्हणाला—उत्तम कुलात जन्मलेला तेजस्वी महारथी बाह्लीकराज सैन्य व मंत्र्यांसह पुढे जाऊन द्रौपदीपुत्रांना रोखू लागला।
Verse 38
शैब्यो गोवासनो राजा योधैर्दशशतावरै: । काश्यस्याभि भुव: पुत्र पराक्रान्तमवारयत्,शिबिदेशीय राजा गोवासनने कम-से-कम एक सहस्र योद्धा साथ लेकर काशिराज अभिभूके पराक्रमी पुत्रका सामना किया
संजय म्हणाला—शिबिदेशाचा राजा गोवासन हजारो योद्ध्यांसह काशीच्या अभिभूच्या पराक्रमी पुत्रासमोर उभा राहून त्याला रोखू लागला।
Verse 39
अजातशशत्रुं कौन्तेयं ज्वलन्तमिव पावकम् | मद्राणामी श्वर: शल्यो राजा राजानमावृणोत्,प्रजवलित अग्निके समान तेजस्वी अजातशशत्रु कुन्तीपुत्र राजा युधिष्ठिरका सामना मद्रदेशके स्वामी राजा शल्यने किया
संजय म्हणाला—मद्रदेशाचा अधिपती राजा शल्य रणांगणात कुंतीपुत्र अजातशत्रु राजा युधिष्ठिरास सामोरा गेला; तो प्रज्वलित अग्नीसारखा तेजस्वी होता।
Verse 40
दुःशासनस्त्ववस्थाप्य स्वमनीकममर्षण: । सात्यकिं प्रत्ययौ क्रुद्ध: शूरो रथवरं युधि
आपले सैन्य नीट मांडून, क्रोधी व असहिष्णु दुःशासन रणांगणात रथींमध्ये श्रेष्ठ अशा वीर सात्यकीवर संतापाने धावून गेला।
Verse 41
अमर्षशील शूरवीर दुःशासनने अपनी भागती हुई सेनाको पुनः स्थिरतापूर्वक स्थापित करके कुपित हो युद्धस्थलमें रथियोंमें श्रेष्ठ सात्यकिपर आक्रमण किया ।।
मी माझ्या स्वतःच्या सैन्यासह, कवच धारण करून सज्ज होऊन, चारशे महाधनुर्धरांसह चेकितानास रोखले।
Verse 42
शकुनिस्तु सहानीको माद्रीपुत्रमवारयत् । गान्धारकै:ः सप्तशतैश्लापशक्त्यसिपाणिशभि:
शकुनीने आपल्या तुकडीसह माद्रीपुत्र (नकुल) यास रोखले; त्याच्यासोबत धनुष्य, शक्ति व तलवार धारण केलेले गंधारदेशीय सातशे योद्धे होते।
Verse 43
विन्दानुविन्दावावन्त्यौ विराट मत्स्यमार्च्छताम् । प्राणांस्त्यक्त्वा महेष्वासौ मित्रार्थे भ्युद्यतायुधौ
अवन्तीचे राजकुमार विन्द व अनुविन्द मत्स्यराज विराटावर चाल करून गेले. ते दोघे महाधनुर्धर, प्राणांची पर्वा न करता, मित्र दुर्योधनासाठी शस्त्र उचलून उभे राहिले होते।
Verse 44
शिखण्डिनं याज्ञसेनिं रुन्धानमपराजितम् । बाह्लीक: प्रतिसंयत्त: पराक्रान्तमवारयत्,किसीसे परास्त न होनेवाले पराक्रमी यज्ञसेन-कुमार शिखण्डीको, जो राह रोककर खड़ा था, बाह्लीकने पूर्ण प्रयत्नशील होकर रोका
संजय म्हणाला—मार्ग अडवून उभ्या असलेल्या, सहज पराभूत न होणाऱ्या पराक्रमी याज्ञसेनपुत्र शिखंडीला बाह्लीकाने दृढनिश्चयाने सर्व प्रयत्न करून रोखले।
Verse 45
धृष्टय्युम्नं तु पाज्चाल्यं क्रूरै: सार्थ प्रभद्रकै: । आवन्त्य: सहसौवीरै: क्रुद्धसरूपमवारयत्
संजय म्हणाला—पांचालकुमार धृष्टद्युम्नाला क्रूर प्रभद्रकांसह अवंती व सौवीर देशीय योद्ध्यांनी क्रोधाने सज्ज होऊन रोखले।
Verse 46
अवन्तीके एक दूसरे वीरने क्रूर स्वभाववाले प्रभद्रकों और सौवीरदेशीय सैनिकोंके साथ आकर क्रोधमें भरे हुए पांचालराजकुमार धृष्टद्युम्नको रोका ।।
संजय म्हणाला—अवंतीचा एक वीर क्रूर प्रभद्रक व सौवीर देशीय सैन्यासह येऊन, क्रोधाने भरलेल्या पांचालराजकुमार धृष्टद्युम्नाला रोखू लागला। तसेच युद्धासाठी क्रुद्ध होऊन येणाऱ्या क्रूरकर्मा शूर राक्षस घटोत्कचावर अलायुधाने वेगाने धाव घेऊन आक्रमण केले।
Verse 47
अलम्बुषं राक्षसेन्द्रे कुन्तिभोजो महारथ: । सैन्येन महता युक्त: क्रुद्धसब्पमवारयत्,पाण्डवपक्षके महारथी राजा कुन्तिभोजने विशाल सेनाके साथ आकर कुपित हुए कौरवपक्षीय राक्षसराज अलम्बुषका सामना किया
संजय म्हणाला—मग पांडवपक्षाचा महारथी राजा कुंतिभोज मोठ्या सैन्यासह येऊन, क्रुद्ध राक्षसराज अलंबुषाला समोरासमोर थोपवून धरू लागला।
Verse 48
सैन्धव: पृष्ठतस्त्वासीत् सर्वसैन्यस्य भारत । रक्षित: परमेष्वासै: कृपप्रभृतिभी रथै:
संजय म्हणाला—हे भारत! सैन्धव संपूर्ण सैन्याच्या पाठीमागे होता आणि कृप आदी परम धनुर्धर रथींनी त्याचे संरक्षण केले होते।
Verse 49
भरतनन्दन! उस समय सिंधुराज जयद्रथ सारी सेनाके पीछे महाधनुर्धर कृपाचार्य आदि रथियोंसे सुरक्षित था ।।
संजय म्हणाला—भरतनंदना! त्या वेळी सिंधुराज जयद्रथ सेनेच्या मागील भागात उभा होता; कृपाचार्य आदी महाधनुर्धर रथी त्याला सर्व बाजूंनी कडेकोट रक्षण देत होते. जयद्रथाच्या रथचक्रांचे दोन श्रेष्ठ रक्षक होते—उजव्या चक्राचे रक्षण द्रोणपुत्र अश्वत्थामा करीत होता आणि डाव्या चक्राचे रक्षण सूतपुत्र कर्ण करीत होता.
Verse 50
पृष्ठगोपास्तु तस्यासन् सौमदत्तिपुरोगमा: । कृपश्च वृषसेनश्व॒ शल: शल्यश्न दुर्जय:
त्याच्या पाठीमागील भागाचे रक्षण सौमदत्तीच्या नेतृत्वाखालील वीर करीत होते. कृप, वृषसेन, शल, शल्य आणि दुर्जय—हे सर्व सिंधुराजाच्या रक्षणार्थ तेथे तैनात होते.
Verse 51
नीतिमन्तो महेष्वासा: सर्वे युद्धविशारदा: । सैन्धवस्य विधायैवं रक्षां युयुधिरे ततः
ते सर्व नीतिज्ञ, महाधनुर्धर आणि युद्धविशारद होते. अशा रीतीने सिंधुराजासाठी रक्षणव्यवस्था करून ते नंतर युद्धात प्रवृत्त झाले.
Verse 94
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वनें दुर्योधनका कवच- बन्धनविषयक चौरानबेवाँ अध्याय पूरा हुआ
अशा प्रकारे श्रीमहाभारताच्या द्रोणपर्वातील जयद्रथवधपर्वात दुर्योधनाच्या कवच-बांधणीविषयक चौराण्णवावा अध्याय समाप्त झाला.
Verse 95
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि संकुलयुद्धे पजचनवतितमो ध्याय:,इस प्रकार श्रीमह्ाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें संकुलयुद्धाविषयक पंचानबेवाँ अध्याय पूरा हुआ
अशा प्रकारे श्रीमहाभारताच्या द्रोणपर्वातील जयद्रथवधपर्वात संकुलयुद्धविषयक पंचाण्णवावा अध्याय समाप्त झाला.
Frequently Asked Questions
The chapter implicitly contrasts reliance on massed force and coercive coordination with the responsibility of rulers for outcomes produced by durmantra (misguided counsel), raising the question of whether leadership can claim innocence when strategy predictably yields disorder and suffering.
Operational success is shown to depend on disciplined counsel, realistic assessment of capability, and coherent command; when policy is flawed, even large formations can fail against focused competence and composure.
No explicit phalaśruti appears in the provided passage; the meta-level reflection is indirect, conveyed through Saṃjaya’s attribution of causality to counsel and decision-making rather than through a formal concluding benediction.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.