Adhyaya 9
धृतराष्ट्रस्य मूर्च्छा तथा द्रोणविषयकप्रश्नाः (Dhṛtarāṣṭra’s Fainting and Questions Concerning Droṇa)
Upa-parva: Droṇābhimukha-prayāṇa (Encirclement Queries and Approaches toward Droṇa)
Vaiśaṃpāyana narrates that Dhṛtarāṣṭra, overwhelmed by grief after questioning Sañjaya, collapses and is revived by attendants with cold water and fanning; palace women lift him and seat him. Regaining consciousness, the trembling king resumes interrogation, repeatedly asking who could restrain specific Pāṇḍava-aligned champions advancing toward Droṇa. The chapter builds a rhetorical inventory: Arjuna’s approach is described through storm-and-thunder imagery (Gāṇḍīva’s roar; arrow-rain; chariot-sound), while other figures—Bhīma, the twins, Sātyaki, Dhṛṣṭadyumna, Śikhaṇḍin, Abhimanyu, the Draupadeyas, allied kings, and Ghaṭotkaca—are praised via epithets stressing discipline, courage, and near-invincibility. The sequence culminates in a theological reassurance: Nārāyaṇa/Kṛṣṇa as the Pāṇḍavas’ support, implying that defeat is improbable when divine guidance aligns with their cause, and foreshadowing continued narration of Kṛṣṇa’s “divine deeds” for inner steadiness.
Chapter Arc: धृतराष्ट्र को रणभूमि से यह असह्य समाचार मिलता है कि आचार्य द्रोण—जिन्हें वह अजेय मानता था—मारे गए। राजा का हृदय शोक और अविश्वास से भर उठता है और वह संजय से बार-बार पूछता है: यह कैसे संभव हुआ? → धृतराष्ट्र द्रोण की अपराजेयता का स्मरण करता है—उनके दिव्यास्त्र, स्वर्ण-पंखों वाले बाणों की वर्षा, और शत्रुओं को रौंदती उनकी रथ-चाल। वह संभावनाएँ गिनता है: क्या रथ टूट गया, क्या धनुष खंडित हुआ, क्या वे प्रमत्त हुए? फिर वह युद्ध-व्यवस्था पर प्रश्न उठाता है—कौन-कौन वीर उनके आगे-पीछे रक्षा में लगे थे, और वे कैसे हटे? → राजा का शोक क्रोध में बदलता है: ‘सिंह-हाथी समान पराक्रमी द्रोण का वध मैं नहीं सह सकता।’ वह द्रोण-वध को केवल पराक्रम का नहीं, व्यवस्था-भंग और भाग्य-प्रहार का परिणाम मानने लगता है—और पुरुषार्थ को भी अनर्थ का कारण कहकर दैव को श्रेष्ठ ठहराता है। → अध्याय का निष्कर्ष धृतराष्ट्र के भीतर टूटते भरोसे में है: द्रोण के गिरने से कौरव-सेना की ढाल टूट गई, और राजा का मन भविष्य के अनिष्ट की ओर झुक जाता है। संजय के उत्तर की प्रतीक्षा में धृतराष्ट्र का विलाप और प्रश्न-श्रृंखला ही इस अध्याय का स्थायी स्वर बनती है। → संजय से धृतराष्ट्र का आग्रह बना रहता है—‘विस्तार से बताओ: द्रोण के निकट कौन थे, अर्जुन ने किसे रोका, और पार्षत (धृष्टद्युम्न) कैसे द्रोण तक पहुँचा?’
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठका १ श्लोक मिलाकर कुल ३७ “लोक हैं।) नवमो<्ध्याय: द्रोणाचार्यकी मृत्युका समाचार सुनकर धृतराष्ट्रका शोक करना धृतराष्ट उवाच कि कुर्वाणं रणे द्रोणं जघ्नु: पाण्डवसूंजया: । तथा निपुणमस्त्रेषु सर्वशस्त्रभूतामपि
धृतराष्ट्र म्हणाला—संजय! रणांगणात द्रोणाचार्य काय करीत होते की पांडव व सृंजयांनी त्यांना घाव घालू शकला? ते तर अस्त्रविद्येत निपुण आणि सर्व शस्त्रधारकांत श्रेष्ठ होते।
Verse 2
रथभज़ो बभूवास्य थनुर्वाशीर्यतास्यत: । प्रमत्तो वाभवद् द्रोणस्ततो मृत्युमुपेयिवान्
त्यांचा रथ मोडला होता काय, की बाण सोडताना त्यांचे धनुष्य तुटले? अथवा द्रोणाचार्य प्रमादात पडले होते काय, म्हणून त्यांना मृत्यू आला?
Verse 3
कथं नु पार्षतस्तात शत्रुभिर्दुष्प्रधर्षणम् किरन्तमिषुसंघातान् रुक्मपुड्खाननेकश:
धृतराष्ट्र म्हणाला—तात! शत्रूंना दुर्धर्ष, जो सुवर्णपंखी असंख्य बाणवर्षाव करीत होता—अशा द्रोणाचार्याला पार्षतपुत्र धृष्टद्युम्नाने कसे मारले?
Verse 4
क्षिप्रहस्तं द्विजश्रेष्ठ कृतिनं चित्रयोधिनम् दूरेषुपातिनं दान्तमस्त्रयुद्धेषु पारगम्
धृतराष्ट्र म्हणाला— हे द्विजश्रेष्ठ! द्रोणाचार्य क्षिप्रहस्त, कृतकर्म, आणि विचित्र युक्तीने युद्ध करणारे होते. ते दूरवर बाण घालणारे, जितेंद्रिय, आणि अस्त्रयुद्धात पारंगत होते. जे शत्रूंना सर्वथा दुर्जय, रणात अढळ, विजयासाठी सतत प्रयत्नशील आणि महारथी वीर होते—त्या द्विजोत्तम द्रोणाचार्यांना पाञ्चालराजपुत्र धृष्टद्युम्नाने कसे मारले?
Verse 5
पाज्चालपुत्रो न्यवधीद् दिव्यास्त्रधरमच्युतम् । कुर्वाणं दारुणं कर्म रणे यत्तं महारथम्
धृतराष्ट्र म्हणाला— पाञ्चालपुत्राने द्रोणाचार्यांना कसे ठार केले—जे व्रतस्थ, अच्युत, दिव्यास्त्रधारी, रणात दारुण कर्म करणारे आणि युद्धात तत्पर महारथी होते? जे शत्रूंना दुर्जय भासत—अशा संयमी, भयंकर आचार्याचा अंत कोणत्या उपायाने झाला?
Verse 6
व्यक्त हि दैवं बलवत् पौरुषादिति मे मति: । यद् द्रोणो निहतः शूर: पार्षतेन महात्मना
धृतराष्ट्र म्हणाला— माझ्या मते पुरुषार्थापेक्षा दैवच अधिक बलवान आहे; कारण द्रोणासारखा शूरवीरही महात्मा पार्षत (धृष्टद्युम्न) यांच्या हातून मारला गेला.
Verse 7
अस्त्र॑ चतुर्विधं वीरे यस्मिन्नासीत् प्रतिष्तितम् तमिष्वस्त्रधराचार्य द्रोणं शंससि मे हतम्
धृतराष्ट्र म्हणाला— ज्या वीरामध्ये चार प्रकारच्या अस्त्रविद्येची दृढ प्रतिष्ठा होती, जो धनुर्धर व शस्त्रधारकांचा आचार्य द्रोण होता—तो द्रोण मारला गेला असे तू मला सांगतोस?
Verse 8
श्रुत्वा हतं रुक्मरथं वैयातच्रपरिवारितम् । जातरूपशिरस्त्राणं नाद्य शोकमपानुदे
धृतराष्ट्र म्हणाला— व्याघ्रचर्माने आच्छादित सुवर्णरथावर आरूढ, सुवर्ण शिरस्त्राण धारण करणाऱ्या द्रोणाचार्यांच्या वधाची वार्ता ऐकून आज मी माझा शोक कसा दूर करू शकत नाही.
Verse 9
न नूनं परदु:खेन प्रियते कोडपि संजय । यत्र द्रोणमहं श्रुत्वा हतं जीवामि मन्दधी:,संजय! निश्चय ही कोई भी दूसरेके दुःखसे नहीं मरता है, तभी तो मैं मन्दबुद्धि मनुष्य द्रोणाचार्यको मारा गया सुनकर भी जी रहा हूँ इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि द्रोणाभिषेकपर्वणि धृतराष्ट्रशोके नवमो<ध्याय: ।।
धृतराष्ट्र म्हणाला—संजय! खरोखर दुसऱ्याच्या दुःखाने कोणी मरत नाही; म्हणूनच मी मंदबुद्धी असूनही द्रोणाचार्य मारले गेले असे ऐकूनही जिवंत आहे।
Verse 10
दैवमेव परं मन्ये नन्वनर्थ हि पौरुषम् | अश्मसारमयं नून॑ हृदयं सुदृढे मम
धृतराष्ट्र म्हणाला—आता मी दैवालाच परम मानतो; कारण पुरुषार्थ खरोखरच व्यर्थ वाटतो. नक्कीच माझे हृदय दगडाच्या सारखे—अत्यंत कठोर—आहे, जे या विनाशातही टिकून राहिले।
Verse 11
ब्राह्मे दैवे तथेष्वस्त्रे यमुपासन् गुणार्थिन:
धृतराष्ट्र म्हणाला—गुण आणि सिद्धीची आकांक्षा धरून ते ब्राह्मकर्म, दैवी अनुष्ठान आणि अस्त्रविद्येच्या शिस्तीद्वारे त्याची उपासना करीत.
Verse 12
शोषणं सागरस्येव मेरोरिव विसर्पणम्
जणू समुद्र आटून जाणे, किंवा मेरू पर्वत आपल्या स्थानावरून सरकून जाणे—तशीच ही अशक्य गोष्ट घडत आहे।
Verse 13
दुष्टानां प्रतिषेद्धा5डसीद् धार्मिकाणां च रक्षिता
धृतराष्ट्र म्हणाला—तो दुष्टांना आवरणारा आणि धर्मनिष्ठांचा रक्षक होता।
Verse 14
यो5हासीत् कृपणस्यार्थे प्राणानपि परंतप: । शत्रुओंको संताप देनेवाले द्रोणाचार्य दुष्टोंको दण्ड देनेवाले और धार्मिकोंके रक्षक थे। उन्होंने मुझ कृपणके लिये अपने प्राणतक दे दिये ।।
धृतराष्ट्र म्हणाला— हे शत्रूंना संताप देणाऱ्या! या माझ्यासारख्या कृपणासाठी तो प्राणही देण्यास सिद्ध होता. द्रोणाचार्य शत्रूंना पीडा देणारे, दुष्टांना दंड करणारे आणि धर्मात्म्यांचे रक्षक—माझ्याच कारणाने त्यांनी प्राणही अर्पण केले. माझ्या मंदबुद्धी पुत्रांची विजयाची आशा त्याच्याच पराक्रमावर आधारलेली होती.
Verse 15
बृहस्पत्युशनस्तुल्यो बुद्धथया स निहतः कथम् | मेरे मूर्ख पुत्रोंकोी जिनके ही पराक्रमके भरोसे विजयकी आशा बनी हुई थी तथा जो बुद्धिमें बृहस्पति और शुक्राचार्यके समान थे, वे द्रोणाचार्य कैसे मारे गये? ।।
धृतराष्ट्र म्हणाला— ज्याची बुद्धी बृहस्पती व शुक्राचार्य यांच्यासमान होती, तो कसा मारला गेला? ज्याच्या पराक्रमाच्या बळावर माझे मूर्ख पुत्र विजयाची आशा धरून होते—तो द्रोणाचार्य कसा वधास गेला?
Verse 16
रथे वातजवा युक्ता: सर्वशस्त्रातिगा रणे । बलिनो ह्वेषिणो दान्ता: सैन्धवा: साधुवाहिन:
धृतराष्ट्र म्हणाला— रथाला जुंपलेले, वाऱ्यासारखे वेगवान, रणात सर्व प्रकारच्या शस्त्रप्रहारांना चुकविणारे—ते सैन्धव घोडे, बलवान, सुशिक्षित, वश झालेले आणि रथ नीट वाहणारे—युद्धात ते सुरक्षित होते काय? त्यांचा उत्साह टिकून होता काय?
Verse 17
दृढा: संग्राममध्येषु कच्चिदासन्नविह्नला: । करिणां बूंहतां युद्धे शड्खदुन्दुभिनि:स्वनै:
धृतराष्ट्र म्हणाला— युद्धाच्या मध्यात ते दृढ आणि न डगमगणारे होते काय? रणात मोठे हत्ती चिंघाडत होते आणि शंख-दुंदुभींचा निनाद घुमत होता—ते घोडे घाबरले तर नाहीत ना?
Verse 18
ज्याक्षेपशरवर्षाणां शस्त्राणां च सहिष्णव: । आशंसन्त: पराज्जेतुं जितश्वासा जितव्यथा:
धृतराष्ट्र म्हणाला— धनुष्याची टंकार, बाणांचा वर्षाव आणि शस्त्रांचे आघात सहन करणारे, शत्रूला पराजित करण्याची आशा बाळगणारे, श्वास व वेदना जिंकलेले—ते घोडे रणभूमीत खचले तर नाहीत ना?
Verse 19
हया: पराजिता: शीघ्रा भारद्वाजरथोद्वहा: । ते सम रुक्मरथे युक्ता नरवीरसमास्थिता:
धृतराष्ट्र म्हणाला— भारद्वाजाचा रथ ओढणारे ते वेगवान घोडे पराजित झाले होते. पण तेच घोडे सुवर्णालंकृत रुक्मरथाला पुन्हा जुंपले गेले असून, वीर योद्ध्यांच्या अधीन राहून दृढपणे उभे आहेत.
Verse 20
जातरूपपरिष्कारमास्थाय रथमुत्तमम्
धृतराष्ट्र म्हणाला— घडवलेल्या सुवर्ण-भूषणांनी शोभविलेल्या त्या उत्तम रथावर आरूढ होऊन,
Verse 21
विद्यां यस्पोपजीवन्ति सर्वलोकधनुर्धरा:
धृतराष्ट्र म्हणाला— सर्व लोकांत प्रसिद्ध असे ते धनुर्धर आपल्या विद्येच्या बळावरच उपजीविका करतात.
Verse 22
दिवि शक्रमिव श्रेष्ठ महामात्र धनुर्भुताम्
धृतराष्ट्र म्हणाला— धनुर्धरांमध्ये तो श्रेष्ठ महामात्र जणू स्वर्गातील शक्र (इंद्र)च आहे, असा भासतो.
Verse 23
ननु रुक्मरथं दृष्टवा प्राद्रवन्ति सम पाण्डवा:
धृतराष्ट्र म्हणाला— खरोखर रुक्मरथ दिसताच पांडव एकदम धावून गेले.
Verse 24
दिव्यमस्त्रं विकुर्वाणं रणे तस्मिन् महाबलम् | उस समरांगणमें दिव्य अस्त्रोंका प्रयोग करनेवाले तथा सुवर्णमय रथपर आरूढ़ हुए महाबली द्रोणाचार्यको देखकर तो समस्त पाण्डव-योद्धा भाग खड़े होते थे ।।
त्या रणांगणात महाबली द्रोणाचार्य दिव्यास्त्रांचा प्रचंड प्रयोग करीत, सुवर्णमय रथावर आरूढ झालेले दिसताच पांडवांचे अनेक योद्धे पळ काढीत. इतकेच नव्हे तर संपूर्ण सैन्यासह, अनुजांसह धर्मराज युधिष्ठिरही क्षणभर डगमगून जात.
Verse 25
नूनमावारयत् पार्थों रथिनो<न्यानजिह्ागै:
निश्चयच पार्थ अर्जुनाने इतर रथींना आवरले आहे—जणू वेगवान, अचूक सर्पांसारख्या बाणांनी त्यांना रोखून धरले आहे।
Verse 26
न हाहं परिपश्यामि वधे कज्चन शुष्मिण:
हाय! त्याचा वध करू शकेल असा कोणताही तेजस्वी पुरुष मला दिसत नाही.
Verse 27
तैर्वतः सर्वतः शूर: पाउ्चाल्यापसदस्तत:
तेव्हा त्या शूरवीराला पाञ्चालांतील अधम पुरुषांनी सर्व बाजूंनी वेढून टाकले.
Verse 28
केक्यैश्रेदिकारूषैर्मस्स्यैरन्यैश्व भूमिपै: । व्याकुलीकृतमाचार्य पिपीलैरुरगं यथा
हे आचार्य! केकय, चेदि, कारूष, मत्स्य आणि इतर राजांनी तुम्हाला असे व्याकुळ केले आहे, जसे मुंग्यांनी वेढल्यावर साप तडफडतो.
Verse 29
कर्मण्यसुकरे सक्तं जघानेति मतिर्मम । केकय
धृतराष्ट्र म्हणाला—माझ्या मनात असा विचार येतो की, दुष्कर कर्मात गुंतलेल्या द्रोणाचार्यांना केकय, चेदि, कारूष, मत्स्यदेशीय सैनिक आणि इतर भूमिपालांनी सर्व बाजूंनी असे व्याकुळ केले असावे, जसे असंख्य मुंग्या सर्पाला विह्वळ करतात. त्याच अवस्थेत पांडवसेनेने चारही बाजूंनी वेढलेल्या त्या नीच धृष्टद्युम्नाने दुष्कर कर्तव्यात प्रवृत्त द्रोणाचार्यांचा वध केला असावा—असे मला वाटते.
Verse 30
ब्राह्मणानां प्रतिष्ठा35सीत् स्रोतसामिव सागर: । क्षत्रं च ब्रह्म चैवेह यो5भ्यतिष्ठत् परंतप:
ते ब्राह्मणांचे दृढ आधार होते—जसे नद्यांच्या प्रवाहांना समुद्र आधार देतो. येथे त्यांनी क्षात्रतेज आणि ब्रह्मविद्या—दोन्हींची एकत्र प्रतिष्ठा राखली; ते शत्रूंना संताप देणारे होते.
Verse 31
स कथं ब्राह्म॒णो वृद्ध: शस्त्रेण वधमाप्तवान् । जो छहों अंगों तथा पंचम वेदस्थानीय इतिहास-पुराणोंसहित चारों वेदोंका अध्ययन करके ब्राह्मणोंके लिये उसी प्रकार आश्रय बने हुए थे
धृतराष्ट्र म्हणाला—तो वृद्ध ब्राह्मण शस्त्राने कसा मारला गेला? ज्यांनी सहा वेदांगांसह आणि पंचम वेद-स्थानी इतिहास-पुराणांसह चारही वेदांचे अध्ययन केले होते; जे ब्राह्मणांचे आश्रय होते, जसे नद्यांचे आश्रय समुद्र; जे शत्रूंना संताप देत असूनही ब्राह्मण व क्षत्रिय—दोन्ही धर्मांचे आचरण करीत; ते वृद्ध ब्राह्मण द्रोणाचार्य शस्त्राने कसे पाडले गेले? आणि मी, स्वभावतः क्रोधी नसूनही, हा क्लेश नेहमी सहन करीत आलो आहे.
Verse 32
यस्य कर्मानुजीवन्ति लोके सर्वधनुर्भुतः
धृतराष्ट्र म्हणाला—ज्यांच्या कर्माच्या आधारावर या लोकी सर्व धनुर्धर योद्धे जीवन-निर्वाह करतात.
Verse 33
स सत्यसंध: सुकृती श्रीकामैर्निहत: कथम् । जगतके सम्पूर्ण धनुर्धर जिनके शिक्षणरूपी कर्मका आश्रय लेकर जीवन-निर्वाह करते हैं, उन सत्यप्रतिज्ञ पुण्यात्मा द्रोणाचार्यको राजलक्ष्मीके लोभियोंने कैसे मार डाला? ।।
धृतराष्ट्र म्हणाला—सत्यप्रतिज्ञ, पुण्यात्मा ते द्रोणाचार्य राजलक्ष्मीच्या लोभ्यांनी कसे मारले?
Verse 34
क्षिप्रहस्तश्न बलवान् दृढ्धन्वारिमर्दन:
धृतराष्ट्र म्हणाला— तो क्षिप्रहस्त, बलवान, दृढधन्वा आणि शत्रुमर्दन करणारा होता. वेदाध्ययनाची इच्छा असणाऱ्यांसमोर तो जणू वेदध्वनीच; आणि धनुर्धार्यांमध्ये प्रत्यंचेचा टंकार—संयमित कौशल्याचे नित्य लक्षण. ज्याच्या बाणांचे लक्ष्य झाल्यावर कोणत्याही विजयाभिलाषी वीराला जगण्याची फारशी आशा उरत नसे.
Verse 35
न यस्य विजयाकाडूभक्षी विषयं प्राप्प जीवति । यं द्ौन जहत: शब्दौ जीवमानं कदाचन
धृतराष्ट्र म्हणाला— जो विषय प्राप्त करूनही विजयाच्या भुकेने जगत नाही, अशा पुरुषाला द्रोण जिवंत असेपर्यंत कधीही सोडत नाहीत; ज्याला ते जिवंतपणी कधीच त्यागत नाहीत।
Verse 36
अदीनं पुरुषव्याघत्रं हवीमनतमपराजितम्
धृतराष्ट्र म्हणाला— मी त्या अदीन पुरुषव्याघ्राला पाहतो—जो मनाने न झुकणारा आणि अपराजित आहे।
Verse 37
कथं संजय दुर्धर्षमनाधृष्यशोबलम्
धृतराष्ट्र म्हणाला— संजय, त्या दुर्धर्ष, अनाधृष्य तेजाने शोभणाऱ्या वीराला कसे तोंड देण्यात आले?
Verse 38
पश्यतां पुरुषेन्द्राणां समरे पार्षतो5वधीत् । संजय! जिनके यश और बलका तिरस्कार होना असम्भव था, उन दुर्धर्ष वीर द्रोणाचार्यको समरभूमिमें सम्पूर्ण नरेशोंके देखते-देखते धृष्टद्युम्नने कैसे मार डाला? ।।
धृतराष्ट्र म्हणाला— संजय, रणात पुरुषेंद्रांच्या पाहता-पाहता पार्षत (धृष्टद्युम्न) ने द्रोणाचार्यांचा वध केला. ज्यांच्या यश व बलाचा अवमान अशक्य होता, त्या दुर्धर्ष द्रोणाला धृष्टद्युम्नाने सर्व राजांच्या समोर रणभूमीवर कसा मारला? आणि कोण पुढे लढत, जवळून द्रोणाचे रक्षण करीत होते?
Verse 39
केडरक्षन् दक्षिणं चक्रं सव्यं के च महात्मन:
धृतराष्ट्र म्हणाले—हे महात्मन्! त्या व्यूहाच्या उजव्या चक्राचे रक्षण कोण करीत होते आणि डाव्या चक्राचे कोण? युद्धात सदैव तत्पर असलेल्या द्रोणाचार्यांच्या पुढे रणांगणावर कोणते वीर उभे होते? आणि कोण देहासक्ती टाकून शत्रुपक्षास सामोरे जात त्या रणभूमीवर मृत्यूला वरण गेले?
Verse 40
पुरस्तात् के च वीरस्य युध्यमानस्य संयुगे | के च तस्मिंस्तनूंस्त्यकत्वा प्रतीपं मृत्युमाव्रजन्
धृतराष्ट्र म्हणाले—युद्धाच्या घनघोर संग्रामात लढणाऱ्या त्या वीराच्या पुढे कोण उभे होते? हे महात्मन्! त्याच्या उजव्या चक्राचे रक्षण कोण करीत होते आणि डाव्या चक्राचे कोण? आणि कोण देहासक्ती टाकून शत्रुपक्षास सामोरे जात त्या रणभूमीवर मृत्यूला प्राप्त झाले?
Verse 41
द्रोणस्य समरे वीरा: के5कुर्वन्त परां धृतिम् कच्चिन्नैनं भयान्मन्दा: क्षत्रिया व्यजहन् रणे
धृतराष्ट्र म्हणाले—द्रोणांच्या संग्रामात कोणते वीर परम धैर्य दाखवीत आहेत? भयाने मंद झालेले क्षत्रिय रणांगणावर त्यांना सोडून तर गेले नाहीत ना?
Verse 42
रक्षितारस्तत: शून्ये कच्चित् तैर्न हतः परै: । किन वीरोंने युद्धमें द्रोणाचार्यको उत्तम धैर्य प्रदान किया? उनकी रक्षा करनेवाले मूर्ख क्षत्रियोंने भयभीत होकर युद्धस्थलमें उन्हें अकेला तो नहीं छोड़ दिया? और इस प्रकार शत्रुओंने सूनेमें तो उन्हें नहीं मार डाला? ।।
धृतराष्ट्र म्हणाले—जेव्हा रक्षक दूर झाले आणि तो एकटा पडला, तेव्हा शत्रूंनी त्याला रिकाम्या अवस्थेत मारून टाकले नाही ना? कारण वीर पुरुष शत्रुभयाने रणात पाठ दाखवत नाही; तो शौर्यच प्रकट करतो.
Verse 43
परामप्यापदं प्राप्प स कथं निहत: परै: । जो बड़ी-से-बड़ी आपत्ति पड़नेपर भी रणमें अपने शौर्यके कारण शत्रुको भयवश पीठ नहीं दिखा सकते थे, वे विपक्षियोंद्वारा किस प्रकार मारे गये? || ४२ ई ।।
धृतराष्ट्र म्हणाले—अत्यंत मोठ्या आपत्तीतही पडून तो शत्रूंनी कसा मारला? जो आपल्या शौर्याच्या बळावर भयाने रणात पाठ दाखवू शकत नव्हता, त्याला विरोधकांनी कसा वध केला? संजय, कठीण व निराशाजनक संकटांत आर्य पुरुषाने काय करावे, ते मला सांग.
Verse 44
पराक्रमेद् यथाशक्त्या तच्च तस्मिन् प्रतिष्ठितम् । संजय! बड़े भारी संकटमें पड़नेपर श्रेष्ठ पुरुषको यही करना चाहिये कि वह यथाशक्ति पराक्रम दिखावे; यह बात द्रोणाचार्यमें पूर्णरूपसे प्रतिष्ठित थी ।।
धृतराष्ट्र म्हणाले— संजया! मोठ्या संकटात सापडल्यावर श्रेष्ठ पुरुषाने यथाशक्ती पराक्रम दाखवावा; हा धर्म द्रोणाचार्यांत दृढपणे प्रतिष्ठित होता. परंतु तात, आता माझे मन मोहग्रस्त होत आहे; म्हणून ही कथा आत्तासाठी थांबव. शुद्धीवर आल्यावर, संजया, मी तुला पुन्हा या वृत्तांताविषयी विचारीन.
Verse 103
यच्छुत्वा निहतं द्रोणं शतधा न विदीर्यते । मैं तो दैवको ही श्रेष्ठ मानता हूँ। पुरुषार्थ तो अनर्थका ही कारण है। निश्चय ही मेरा यह अत्यन्त सुदृढ़ हृदय लोहेका बना हुआ है
धृतराष्ट्र म्हणाले— द्रोणाचार्य मारले गेले हे ऐकूनही माझे हृदय शंभर तुकडे होत नाही. मी दैवालाच परम मानतो; पुरुषार्थ बहुधा अनर्थाचे कारण ठरतो. निश्चयच माझे हे हृदय अत्यंत कठोर—जणू लोखंडाचे—आहे, म्हणून द्रोण-वध ऐकूनही ते शतधा विदीर्ण होत नाही.
Verse 116
ब्राह्मणा राजपुत्राश्न स कथं मृत्युना हृत: । गुणार्थी ब्राह्मण तथा राजकुमार ब्राह्म और दैव अस्त्रोंके लिये जिनकी उपासना करते थे, उन्हें मृत्यु कैसे हर ले गयी?
धृतराष्ट्र म्हणाले— ज्यांची ब्राह्मण आणि राजपुत्र समान रीतीने अपेक्षा करीत, गुणसाधक त्या ब्राह्मण द्रोणांना मृत्यूने कसे हरले? ज्यांची तपस्या-उपासना करून लोक दैवास्त्रे मिळवू पाहत, त्या पूज्य पुरुषावर मृत्यू कसा मात करू शकला—संजया, सांग.
Verse 123
पतनं भास्करस्यथेव न मृष्ये द्रोणपातनम् । द्रोणका रणभूमिमें गिराया जाना समुद्रके सूखने, मेरु पर्वतके चलने-फिरने और सूर्यके आकाशसे टूटकर गिरनेके समान है। मैं इसे किसी प्रकार सहन नहीं कर पाता
धृतराष्ट्र म्हणाले— द्रोणाचार्यांचा पतन मी सहन करू शकत नाही—जणू सूर्यच कोसळला आहे. रणभूमीवर द्रोणांना पाडले जाणे मला समुद्र आटून जाणे, मेरू पर्वत हलणे, किंवा आकाशातून सूर्य तुटून पडणे यासारखे वाटते. संजया, हे मी कसेही सहन करू शकत नाही.
Verse 193
कथं नाभ्यतरंस्तात पाण्डवानामनीकिनीम् । क्या द्रोणाचार्यके रथको वहन करनेवाले वे शीघ्रगामी अश्व पराजित हो गये थे? तात! द्रोणाचार्यके सुवर्णमय रथमें जुते हुए और उन्हीं नरवीर आचार्यकी सवारीमें काम आनेवाले वे घोड़े पाण्डव-सेनाको पार कैसे नहीं कर सके?
धृतराष्ट्र म्हणाले— तात! ते पांडवांच्या सैन्यरचनेला भेदून पार कसे जाऊ शकले नाहीत? द्रोणाचार्यांचा रथ वाहणारे ते वेगवान अश्व पराजित झाले होते काय? संजया! द्रोणांच्या सुवर्णमय रथाला जुतेले, त्या वीर आचार्याच्या सवारीस उपयोगी ते घोडे पांडव-सेनेला का ओलांडू शकले नाहीत?
Verse 206
भारद्वाज: किमकरोद् युधि सत्यपराक्रम: । उस सुवर्णभूषित उत्तम रथपर आरूढ़ हो सत्यपराक्रमी द्रोणाचार्यने युद्धस्थलमें क्या किया?
धृतराष्ट्र म्हणाले— भारद्वाजपुत्र सत्यपराक्रमी द्रोणाचार्यांनी युद्धात काय केले? सुवर्णभूषित उत्तम रथावर आरूढ होऊन, सत्यनिष्ठ महाबली आचार्यांनी रणभूमीवर कोणते कर्म केले?
Verse 213
स सत्यसंधो बलवान् द्रोण: किमकरोदू युधि । समस्त जगतके धनुर्धर जिनकी विद्याका आश्रय लेकर जीवननिर्वाह करते हैं, उन सत्यपराक्रमी बलवान द्रोणाचार्यने युद्धमें क्या किया?
धृतराष्ट्र म्हणाले— सत्यसंध व बलवान द्रोणाचार्यांनी युद्धात काय केले? ज्यांच्या धनुर्विद्येच्या आश्रयाने समस्त जगातील धनुर्धर आपली उपजीविका चालवितात, त्या सत्यपराक्रमी महाचार्यांनी रणात काय साध्य केले?
Verse 226
के नुतं रौद्रकर्माणं युद्धे प्रत्युद्ययू रथा: । स्वर्गमें देवराज इन्द्रके समान जो इस लोकमें श्रेष्ठ और समस्त धनुर्धरोंमें महान् थे
धृतराष्ट्रांनी विचारले— रौद्रकर्मा द्रोणाचार्यांचा सामना करण्यासाठी युद्धात कोणकोणते रथी पुढे सरसावले? जे या लोकात सर्व धनुर्धरांत श्रेष्ठ व महान होते आणि स्वर्गातील देवराज इंद्रासमान मानले जात— त्या रणभूमीवर त्यांच्या समोर कोण कोण वीर गेले?
Verse 246
पाज्चाल्यप्रग्रहो द्रोणं सर्वतः समवारयत् । भाइयोंसहित धर्मराज युधिष्ठिरने अपनी सारी सेनाके साथ जाकर धृष्टद्युम्नरूपी डोरीकी सहायतासे द्रोणाचार्यको घेर तो नहीं लिया था?
धृतराष्ट्र म्हणाले— पाञ्चाल सैन्याने द्रोणाचार्यांना सर्व बाजूंनी घेरले नव्हते काय? धर्मराज युधिष्ठिरांनी भावांसह व समस्त सैन्यासह पुढे जाऊन, धृष्टद्युम्नरूपी दोरीच्या साहाय्याने द्रोणाचार्यांना जणू बांधून टाकले नव्हते काय?
Verse 266
धृष्टय्युम्नादृते रौद्रात् पाल्यमानात् किरीटिना । किरीटथधारी अर्जुनके द्वारा सुरक्षित भयंकर स्वभाववाले धृष्टद्युम्नको छोड़कर दूसरे किसीको मैं ऐसा नहीं देखता
धृतराष्ट्र म्हणाले— किरीटधारी अर्जुनाने संरक्षित केलेल्या त्या रौद्रस्वभाव धृष्टद्युम्नाला सोडून, अत्यंत तेजस्वी द्रोणाचार्यांच्या वधास समर्थ असा दुसरा कोणी मला दिसत नाही. त्या भयंकर धृष्टद्युम्नावाचून द्रोणवधास योग्य कोणी नाही.
Verse 313
अनर्हमाणान् कौन्तेयान् कर्मणस्तस्य तत् फलम् | मैंने अमर्षमें भरकर सदा कष्ट भोगनेके अयोग्य कुन्तीकुमारोंको क्लेश ही दिया है; परंतु मेरे इस बर्तावको द्रोणाचार्यने चुपचाप सह लिया था। उनके उसी कर्मका यह वधरूपी फल प्राप्त हुआ है
कुंतीपुत्र हे क्लेशास अयोग्य असताना, मी दीर्घकाळ अंतःकरणात धगधगणाऱ्या अमर्षाने त्यांना केवळ यातनाच दिल्या. माझे ते वर्तन द्रोणाचार्यांनी मौनाने सहन केले; आज रणांगणात त्यांचा वध मला त्याच दुष्कर्माचे कठोर फळ वाटतो—जणू तेच कर्म परत येऊन माझ्यावरच कोसळले आहे.
Verse 336
स कथं निहतः: पार्थ: क्षुद्रमत्स्यैर्यथा तिमि: । स्वर्गलोकमें इन्द्रके समान जो इस लोकमें सबसे श्रेष्ठ थे
धृतराष्ट्र म्हणाले—पार्थ असा कसा मारला गेला, जसा लहान लहान मासे एकत्र येऊन ‘तिमि’ नावाच्या महामत्स्याला मारून टाकतील? जो स्वर्गात इंद्रासमान आणि या लोकात नरश्रेष्ठ, महाबली, महात्मा द्रोणाचार्य—त्यांना कुंतीपुत्रांनी तसाच कसा ठार केले? हे कसे शक्य झाले?
Verse 353
ब्राह्मश्व वेदकामानां ज्याघोषश्न धनुष्मताम् । जो शीघ्रतापूर्वक हाथ चलानेवाले
धृतराष्ट्र म्हणाले—वेदाध्ययनाची इच्छा असणाऱ्यांसाठी ब्राह्मस्वर—वेदपाठाचा नाद—आणि धनुर्धरांसाठी प्रत्यंचेची टंकार, ज्याघोष। जो शीघ्रहस्त, बलवान, दृढ्धन्वा, शत्रुमर्दन होते; ज्यांच्या बाणांचे लक्ष्य झाल्यावर विजयाभिलाषी वीरही जिवंत राहत नसे—त्यांच्या जिवंतपणी हे दोन शब्द कधीही थांबले नाहीत: एक वेदध्वनी आणि दुसरा धनुष्याची टंकार।
Verse 366
नाहं मृष्ये हतं द्रोणं सिंहद्विरदविक्रमम् । सिंह और हाथीके समान पराक्रमी, उदार, लज्जाशील और किसीसे पराजित न होनेवाले पुरुषसिंह द्रोणका वध मैं नहीं सहन कर सकता
धृतराष्ट्र म्हणाले—द्रोणाचा वध मी सहन करू शकत नाही. सिंह व हत्तीप्रमाणे पराक्रमी, उदार, लज्जाशील आणि कोणाकडूनही न पराजित होणारा तो पुरुषसिंह द्रोण मारला गेला—हे मला असह्य आहे.
Verse 383
के नु पश्चादवर्तन्त गच्छन्तो दुर्गमां गतिम् कौन-कौनसे वीर उस समय निकटसे द्रोणाचार्यकी रक्षा करते हुए उनके आगे रहकर युद्ध करते थे और कौन-कौन योद्धा दुर्गम मार्गपर पैर बढ़ाते हुए उनके पीछे रहकर रक्षा करते थे?
धृतराष्ट्रांनी विचारले—ते दुर्गम मार्गाने पुढे जात असताना, द्रोणाचार्यांचे रक्षण करत कोण कोण वीर पुढे राहून युद्ध करीत होते, आणि कोण कोण योद्धे मागे राहून त्यांच्या पाठीमागची रक्षा करीत होते?
Verse 2536
ततो द्रोणं समारोहत् पार्षत: पापकर्मकृत् । निश्चय ही अर्जुनने अपने सीधे जानेवाले बाणोंके द्वारा अन्य रथियोंको आगे बढ़नेसे रोक दिया था। इसीलिये पापकर्मा धृष्टद्युम्न द्रोणाचार्यपर चढ़ाई कर सका
तेव्हा पृषतपुत्र धृष्टद्युम्न—ज्याची कृत्ये पापमय म्हणून निंदिली गेली—द्रोणाचार्यांवर चाल करून गेला. कारण अर्जुनाने आपल्या सरळ जाणाऱ्या बाणांनी इतर रथींना पुढे सरकू न देता ठामपणे रोखले होते; म्हणूनच त्या संधीचा लाभ घेऊन धृष्टद्युम्न द्रोणाचार्यांवर हल्ला चढवू शकला.
Frequently Asked Questions
The dilemma is interpretive and ethical: Dhṛtarāṣṭra’s paternal attachment drives him to seek assurances of Kaurava resistance, while the narrative exposes how emotional dependence can distort a ruler’s capacity to face consequences of prior choices.
The chapter illustrates that mental steadiness (dhṛti) is tested by adverse reports; disciplined inquiry must be paired with detachment, and reliance on higher principles (dharma/refuge in Nārāyaṇa) is presented as a stabilizing orientation.
A direct phalaśruti formula is not stated; however, a meta-narrative signal appears when the speaker indicates an intent to recount Nārāyaṇa’s divine deeds “with devotion” for personal steadiness, framing remembrance as spiritually and psychologically beneficial.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.