Adhyaya 79
Jayadratha-rakṣā: Conch Signals and Encirclement of Arjuna (Chapter 79)
Upa-parva: Jayadratha-rakṣā (Protective Encirclement Episode)
Saṃjaya reports that Kaurava champions, upon sighting the Vṛṣṇi-Andhaka leader (Kṛṣṇa) and the Kuru-foremost archer (Arjuna), advance with urgency, their ornamented chariots and formidable bows described through fire-and-serpent similes to mark brilliance and threat. A coalition of major rathins—Bhūriśravā, Śalya, Karṇa, Vṛṣasena, Jayadratha, Kṛpa, the Madra king, and Droṇa’s son (Drauṇi/Aśvatthāman)—closes in, supported by swift, regionally sourced horses. Conches and instruments surge: Kaurava conches answer, while Arjuna’s Devadatta and Kṛṣṇa’s Pāñcajanya dominate the soundscape, producing fear in the anxious and exhilaration in the resolute, and unsettling the opposing host’s animals and chariots. The tactical situation hardens into a protective ring around Jayadratha. Missile exchanges intensify: Drauṇi strikes Kṛṣṇa and Arjuna; Arjuna counters with dense arrow-showers, repeatedly targeting Karṇa and Vṛṣasena and severing Śalya’s bow at the grip, while also wounding Drauṇi and others. Bhūriśravā damages Kṛṣṇa’s goad and showers Arjuna; Arjuna, likened to a strong wind scattering clouds, checks the attackers with sharp, rapid volleys, demonstrating control under encirclement and the narrative logic of escalation-through-retaliation.
Chapter Arc: अभिमन्यु-वध का समाचार अभी ताज़ा है; केशव के वचनों को सुनते ही सुभद्रा शोक से विह्वल होकर पुत्र के लिए करुण विलाप आरम्भ करती है। → सुभद्रा बार-बार उस मुख का स्मरण करती है जो रण-रेणु से ढँक गया—नीलोत्पल-श्याम, चारुलोचन, सुन्दर दन्तपंक्ति—और पूछती है कि अब वह उसे निर्व्रण कैसे देखेगी; शोक के साथ अपराध-बोध, असहायता और मातृत्व की टूटन बढ़ती जाती है। → वह अभिमन्यु को ‘पितुस्तुल्य-पराक्रम’ कहकर पुकारती है और अपने भाग्य को धिक्कारती हुई उस वीर के रण में निपातित होने पर विलाप करती है—यही करुण-शिखर है, जहाँ मातृ-हृदय का समस्त संसार एक क्षण में ढह जाता है। → श्रीकृष्ण सुभद्रा तथा उपस्थित स्वजनों को आश्वासन देते हैं—धर्मनिष्ठ जीवन, माता-पिता की सेवा, दान-शील, ब्राह्मण-सत्कार, तीर्थ-सेवन आदि के पुण्य-मार्ग का स्मरण कराते हुए शोक को मर्यादा में बाँधते हैं; फिर राजाओं, बन्धुओं और अर्जुन से अनुमति लेकर अंतःपुर में प्रवेश करते हैं और सभा/जन अपने-अपने स्थान लौटते हैं। → अभिमन्यु-वध का प्रतिशोध और प्रतिज्ञा-धर्म अभी शेष है; शोक के नीचे प्रतिकार की अग्नि सुलगती रहती है।
Shlokas
Verse 1
ऑपन-माज बछ। डे अष्टसप्ततितमो< ध्याय: सुभद्राका विलाप और श्रीकृष्णका सबको आश्वासन संजय उवाच एतच्छुत्वा वचस्तस्य केशवस्य महात्मन: । सुभद्रा पुत्रशोकार्ता विललाप सुदु:खिता
संजय म्हणाला—राजन्! महात्मा केशवाचे हे वचन ऐकून पुत्रशोकाने व्याकुळ व अत्यंत दुःखी झालेली सुभद्रा अशी विलाप करू लागली।
Verse 2
हा पुत्र मम मन्दाया: कथमेत्यासि संयुगे | निधन प्राप्तवांस्तात पितुस्तुल्यपराक्रम:,हा पुत्र! हा बेटा अभिमन्यु! तुम मुझ अभागिनीके गर्भमें आकर क्रमश: पिताके तुल्य पराक्रमी होकर युद्धमें मारे कैसे गये?
हाय पुत्रा! माझ्यासारख्या मंदभाग्य स्त्रीच्या पोटी जन्मून तू युद्धात कसा आलास? ताता, पित्याइतका पराक्रमी असूनही तू रणात मृत्यू कसा पावलास?
Verse 3
कथमिन्दीवरश्यामं सुदष्ट्रं चारुलोचनम् । मुखं ते दृश्यते वत्स गुण्ठितं रणरेणुना
संजय म्हणाला—वत्सा! निळ्या कमळासारखा श्याम, सुंदर दंतपंक्तींनी शोभणारा व मनोहर नेत्रांचा तुझा मुख आज रणधुळीने झाकला जाऊन कसा दिसत असेल?
Verse 4
नूनं शूरं निपतितं त्वां पश्यन्त्यनिवर्तिनम् । सुशिरोग्रीवबाद्वंसं व्यूढोरस्क॑ नतोदरम्
संजय म्हणाला—निश्चितच ते तुला पडलेला पाहत असतील—तू तर रणातून कधीही न फिरणारा शूर होतास. तुझे शिर, ग्रीवा, बाहू व खांदे सुगठित; वक्ष विस्तीर्ण आणि उदर किंचित आत ओढलेला होता.
Verse 5
चारूपचितसर्वःा्िं स्वक्षं शस्त्रक्षताचितम् | भूतानि त्वां निरीक्षन्ते नूनं चन्द्रमिवोदितम्
संजय म्हणाला—तुझे सर्व अंग सुगठित, मुख सुंदर होते; पण आता ते शस्त्रघावांनी भरले आहे. निश्चयच सर्व प्राणी तुला उदय पावलेल्या चंद्राप्रमाणे निहारत असतील.
Verse 6
शयनीयं पुरा यस्य स्पर्थ्यास्तरणसंवृतम् । भूमावद्य कथं शेषे विप्रविद्ध: सुखोचित:
संजय म्हणाला—ज्याच्यासाठी पूर्वी मौल्यवान अंथरुणांनी आच्छादित शय्या मांडली जाई, तो सुखोचित अभिमन्यु आज बाणांनी विद्ध होऊन भूमीवर कसा शय्या करीत असेल?
Verse 7
यो<न्वास्यत पुरा वीरो वरस्त्रीभिर्महाभुज: । कथमन्वास्यते सो5द्य शिवाभि: पतितो मृथे
संजय म्हणाला—ज्या महाबाहु वीराजवळ पूर्वी श्रेष्ठ व सुंदर स्त्रिया सेवेत बसत, तोच आज रणभूमीवर पडलेला, सियारिणींनी वेढलेला कसा असेल?
Verse 8
यो<स्तूयत पुरा हृष्टे: सूतमागधवन्दिभि: । सोड्द्य क्रव्यादगणैघोरिविनदद्धिरुपास्यते
ज्याची पूर्वी हर्षोल्हासाने सूत, मागध व वंदीजन स्तुती करीत, त्याच्याभोवती आज भयंकर गर्जना करीत मांसभक्षी क्रूर जनावरांचे कळप जणू उपासना करीत आहेत।
Verse 9
पाण्डवेषु च नाथेषु वृष्णिवीरेषु वा विभो । पज्चालेषु च वीरेषु हत: केनास्थनाथवत्,'शक्तिशाली पुत्र! तुम्हारे रक्षक पाण्डवों, वृष्णिवीरों तथा पांचालवीरोंके होते हुए भी तुम्हें अनाथकी भाँति किसने मारा?
हे शक्तिमान पुत्रा! रक्षक पांडव, वृष्णिवीर आणि पाञ्चालवीर असताना देखील तुला अनाथासारखे कोणी मारले?
Verse 10
अतृप्तदर्शना पुत्र दर्शनस्य तवानघ । मन्दभाग्या गमिष्यामि व्यक्तमद्य यमक्षयम्
बाळा! तुला पाहण्याची माझ्या डोळ्यांची तृष्णा अजूनही न भागलेली आहे. अनघा! मी किती मंदभाग्यी! निश्चयच आज मी यमाच्या अक्षय लोकाला जाईन।
Verse 11
विशालाक्षं सुकेशान्तं चारुवाक्यं सुगन्धि च । तव पुत्र कदा भूयो मुखं द्रक्ष्यामि निर्व्रणम्
वत्सा! विशाल नेत्र, सुंदर केशप्रांत, मधुर वाणी आणि उत्तम सुगंध असलेले तुझे जखमरहित मुख मी पुन्हा केव्हा पाहीन?
Verse 12
धिग् बल॑ भीमसेनस्य धिक् पार्थस्य धनुष्मताम् | धिग् वीर्य वृष्णिवीराणां पञ्चालानां च धिग् बलम्
धिक् भीमसेनाचे बळ, धिक् धनुर्धर पार्थाची धनुर्विद्या। धिक् वृष्णिवीरांचे पराक्रम, आणि धिक् पाञ्चालांचे बळ।
Verse 13
'भीमसेनके बलको धिक्कार है, अर्जुनके धनुष-धारणको धिककार है, वृष्णिवंशी वीरोंके पराक्रमको धिक्कार है तथा पांचालोंके बलको भी धिककार है! ।।
केकय, चेदि, मत्स्य आणि सृंजय—यांना धिक्कार असो; जे रणात उतरलेल्या तुझ्यासारख्या वीराचे रक्षण करू शकले नाहीत।
Verse 14
अद्य पश्यामि पृथिवीं शून्यामिव हतत्विषम् । अभिमन्युमपश्यन्ती शोकव्याकुललोचना,“अभिमन्युको न देखनेके कारण मेरे नेत्र शोकसे व्याकुल हो रहे हैं। आज मुझे सारी पृथ्वी सूनी एवं कान्तिहीन-सी दिखायी देती है
आज मला पृथ्वी जणू रिकामी व तेजहीन दिसते; अभिमन्यू न दिसल्याने माझे डोळे शोकाने व्याकुळ झाले आहेत।
Verse 15
स्वस्त्रीयं वासुदेवस्य पुत्र गाण्डीवधन्चन: । कथं त्वातिरथं वीर द्रक्ष्याम्पद्य निपातितम्
वासुदेवाचा स्वजन आणि गांडीवधारी अर्जुनाचा पुत्र, अतिरथ वीर—आज तुला भूमीवर कोसळलेला मी कसा पाहू?
Verse 16
एह्ोहि तृषितो वत्स स्तनौ पूर्णो पिबाशु मे । अड्कमारुह्ा मन्दाया हातृप्तायाश्न दर्शने
ये, ये वत्सा! तू तहानलेला असशील; माझ्या मांडीवर ये—तुझ्या दर्शनाला तळमळणाऱ्या या अभागी मातेच्या दूधाने भरलेल्या स्तनांचे शीघ्र पान कर।
Verse 17
हा वीर दृष्टो नष्टश्न धनं स्वप्न इवासि मे । अहो हानित्यं मानुष्यं जलबुदबुदचउ्चलम्
हाय वीर! स्वप्नात मिळालेल्या धनासारखा तू मला दिसलास आणि मग नाहीसा झालास। अहो, मानवी जीवन किती अनित्य—पाण्याच्या बुडबुड्यासारखे चंचल!
Verse 18
इमां ते तरुणीं भार्या तवाधिभिरभिप्लुताम् । कथं संधारयिष्यामि विवत्सामिव धेनुकाम्
संजय म्हणाला—बाळा! तुझी ही तरुण पत्नी तुझ्या विरहशोकाने पूर्णपणे व्याकुळ झाली आहे. वासरू हरवलेल्या गायीप्रमाणे अस्वस्थ आहे. मी तिला कशी धीर देऊ, कशी सावरू?
Verse 19
(उत्तरामुत्तमां जात्या सुशीलां प्रियभाषिणीम् । शनकै: परिरभ्यैनां स्नुषां मम यशस्विनीम् ।।
संजय म्हणाला—उत्तरा ही जातीनं श्रेष्ठ, सुशील, प्रियभाषिणी—माझी यशस्विनी व लाडकी सून आहे. ती सुकुमार आहे; तिचे डोळे विशाल, मुख पौर्णिमेच्या चंद्रासारखे मनोहर. तिचे अवयव नवपल्लवासारखे कोमल व सडपातळ; तिची चाल मत्त हत्तीप्रमाणे मंद व शोभिवंत; तिचे ओठ बिंबफळासारखे लाल. हे अभिमन्यू! तिला हळुवारपणे हृदयाशी धरून आनंदित कर. अहो पुत्रा! वंशवृद्धीचे फळ मिळण्याची वेळ आली असता, मला तुझ्या दर्शनासाठी आसुसलेली ठेवून तू अकालीच निघून गेलास.
Verse 20
नूनं गति: कृतान्तस्य प्राजैरपि सुदुर्विदा । यत्र त्वं केशवे नाथे संग्रामेडनाथवद्धत:
संजय म्हणाला—खरोखरच कृतांताची (काल-मृत्यूची) गती मोठमोठ्या ज्ञानीजनांनाही अत्यंत दुर्बोध आहे; कारण केशव नाथ-रक्षक असतानाही तू रणभूमीत अनाथासारखा मारला गेलास.
Verse 21
यज्वनां दानशीलानां ब्राह्मणानां कृतात्मनाम् चरितत्रह्वाचर्याणां पुण्यतीर्थावगाहिनाम्
संजय म्हणाला—ते ब्राह्मण यज्ञ करणारे, दानशील, संयमी; ब्रह्मचर्याचे आचरण करणारे आणि पुण्य तीर्थांत स्नान करणारे होते.
Verse 22
कृतज्ञानां वदान्यानां गुरुशुश्रूषिणामपि । सहस्रदक्षिणानां च या गतिस्तामवाप्रुहि
संजय म्हणाला—जे कृतज्ञ, उदार, गुरूंची सेवा करणारे आणि यज्ञात सहस्रों दक्षिणा देणारे आहेत—त्यांना कोणती गती (परम अवस्था) प्राप्त होते? ती मला सांग.
Verse 23
“वत्स! यज्ञकर्ता, दानी, जितेन्द्रिय, ब्रह्मवेत्ता ब्राह्मण, ब्रह्मचारी, पुण्यतीर्थोमें नहानेवाले, कृतज्ञ, उदार, गुरुसेवा-परायण और सहस्रोंकी संख्यामें दक्षिणा देनेवाले धर्मात्मा पुरुषोंको जो गति प्राप्त होती है, वही तुम्हें भी मिले ।।
संजय म्हणाला—वत्सा! यज्ञ करणारे, दान देणारे, इंद्रियजयी, ब्रह्मवेत्ते ब्राह्मण, ब्रह्मचारी, पुण्यतीर्थी स्नान करणारे, कृतज्ञ, उदार, गुरुस्वसेवेत तत्पर आणि सहस्रांनी दक्षिणा देणारे धर्मात्मे पुरुष ज्या शुभ गतीला पोहोचतात, तीच गती तुलाही लाभो. आणि संग्रामात युद्धतत्पर, कधीही मागे न हटणारे शूर—शत्रूंना मारून स्वतः रणांगणात पडतात—त्यांना जी गती मिळते, तीच गती तूही प्राप्त कर.
Verse 24
गोसहस्रप्रदातृणां क्रतुदानां च या गति: । नैवेशिकं चाभिमतं ददतां या गति: शुभा
संजय म्हणाला—सहस्र गायी दान करणारे, यज्ञासाठी दान देणारे आणि मनास अनुरूप सर्व सामग्रीसह निवासस्थान देणारे पुरुष ज्या शुभ गतीला पोहोचतात, तीच गती तुलाही लाभो.
Verse 25
ब्राह्मणेभ्य: शरण्येभ्यो निधिं निदधतां च या । या चापि न्यस्तदण्डानां तां गतिं व्रज पुत्रक
संजय म्हणाला—जे शरण्य ब्राह्मणांसाठी निधी स्थापन करतात आणि ज्यांनी दंड बाजूला ठेवून कोणत्याही प्राण्याला इजा करत नाहीत, पुत्रा, त्यांना जी गती मिळते तीच गती तूही प्राप्त कर.
Verse 26
ब्रह्मचर्येण यां यान्ति मुनय: संशितब्रता: । एकपनन्यश्व यां यान्ति तां गतिं व्रज पुत्रक
संजय म्हणाला—पुत्रा! कठोर व्रत पाळणारे मुनि ब्रह्मचर्याने ज्या गतीला पोहोचतात आणि एकपतिव्रता स्त्रिया ज्या गतीला पोहोचतात, तीच गती तुलाही सुलभ होवो; तू तीच प्राप्त कर.
Verse 27
राज्ञां सुचरितैर्या च गतिर्भवति शाश्वती । चतुराश्रमिणां पुण्यै: पावितानां सुरक्षितै:
संजय म्हणाला—पुत्रा! सदाचाराने राजांना जी शाश्वत गती मिळते, आणि पुण्यकर्मांच्या प्रभावाने पवित्र व सुरक्षित होऊन चारही आश्रमांतील लोक ज्या सनातन गतीला पोहोचतात—तीच गती तुलाही लाभो.
Verse 28
दीनानुकम्पिनां या च सततं संविभागिनाम् | पैशुन्याच्च निवृत्तानां तां गतिं व्रज पुत्रक
संजय म्हणाला—पुत्रा, दीनांवर करुणा करणारे, जे काही आहे ते सतत वाटून घेणारे आणि चुगली-निंदेपासून दूर राहणारे लोक ज्या सनातन गतीला पोहोचतात, तीच गती तुलाही लाभो।
Verse 29
व्रतिनां धर्मशीलानां गुरुशुश्रूषिणामपि । अमोघातिथिनां या च तां गतिं व्रज पुत्रक
संजय म्हणाला—वत्सा, व्रतनिष्ठ, धर्मशील, गुरूसेवेत तत्पर आणि अतिथीला निराश न परतविणारे लोक ज्या गतीला पोहोचतात, तीच गती तुलाही लाभो।
Verse 30
कृच्छेषु या धारयतामात्मानं व्यसनेषु च । गति: शोकाग्निदग्धानां तां गतिं व्रज पुत्रक
पुत्रा, जे घोर कठीण प्रसंगांत व आपत्तींमध्ये, शोकाग्नीने दग्ध झाले तरी धैर्य धरून स्वतःला स्थिर ठेवतात—त्यांना जी गती मिळते, तीच गती तुलाही लाभो।
Verse 31
मातापित्रोश्व शुश्रूषां कल्पयन्तीह ये सदा । स्वदारनिरतानां च या गतिस्तामवाप्लुहि
जे या लोकी सदैव माता-पित्यांची सेवा करतात आणि आपल्या धर्मपत्नीवरच निष्ठा ठेवतात—त्यांना जी गती मिळते, तीच तुलाही प्राप्त होवो।
Verse 32
ऋतुकाले स्वकां भार्या गच्छतां या मनीषिणाम् | परस्त्री भ्यो निवृत्तानां तां गतिं व्रज पुत्रक
पुत्रा, जे ज्ञानी पुरुष ऋतुकाळी केवळ आपल्या पत्नीच्याच सान्निध्यात जातात आणि परस्त्रियांपासून पूर्णपणे दूर राहतात—त्यांना जी गती मिळते, तीच गती तुलाही लाभो।
Verse 33
साम्ना ये सर्वभूतानि पश्यन्ति गतमत्सरा: । नारुंतुदानां क्षमिणां या गतिस्तामवाप्रुहि
संजय म्हणाला—जे मत्सररहित होऊन सर्व प्राण्यांकडे समभावाने पाहतात, जे वाणीने कोणाच्या मर्मस्थानी घाव घालत नाहीत आणि सर्वांप्रती क्षमाशील राहतात—त्यांची जी गती आहे, तीच तूही प्राप्त कर।
Verse 34
मधुमांसनिवृत्तानां मदाद् दम्भात् तथानृतात् । परोपतापत्यक्तानां तां गतिं व्रज पुत्रक
संजय म्हणाला—पुत्रा, जे मधु व मांस यांपासून निवृत्त राहतात, मद, दंभ व असत्य यांपासून दूर राहतात आणि परांना संताप देत नाहीत—त्यांना जी सद्गती मिळते, तीच तूही प्राप्त कर।
Verse 35
ह्वीमन्त: सर्वशास्त्रज्ञा ज्ञानतृप्ता जितेन्द्रिया: । यां गतिं साधवो यान्ति तां गतिं व्रज पुत्रक
संजय म्हणाला—पुत्रा, लज्जाशील, सर्वशास्त्रज्ञ, ज्ञानाने तृप्त आणि जितेन्द्रिय असे साधुजन ज्या गतीला जातात, तीच गती तूही प्राप्त कर।
Verse 36
एवं विलपतीं दीनां सुभद्रां शोककर्शिताम् अन्वपद्यत पाज्चाली वैराटीसहितां तदा,इस प्रकार उत्तरासहित विलाप करती हुई दीन-दुःखी एवं शोकसे दुर्बल सुभद्राके पास उस समय द्रौपदी भी आ पहुँची
संजय म्हणाला—अशा रीतीने विलाप करणारी, दीन व शोकाने कृश झालेली सुभद्रा हिच्याजवळ त्या वेळी वैराटी उत्तरेसह पाञ्चाली द्रौपदीही येऊन पोहोचली।
Verse 37
ता: प्रकामं रुदित्वा च विलप्य च सुदुःखिता: । उन्मत्तवत् तदा राजन् विसंज्ञान्यपतन् क्षितौ
संजय म्हणाला—राजन्, त्या सर्वजणी अत्यंत दुःखी होऊन मनसोक्त रडल्या व विलाप केला; आणि मग उन्मत्तासारख्या होऊन शुद्ध हरपून भूमीवर कोसळल्या।
Verse 38
सोपचारस्तु कृष्णश्न दुःखितां भृशदु:खित: । सिक्त्वाम्भसा समाश्चास्य तत्तदुक्त्वा हितं वच:
संजय म्हणाला—अत्यंत शोकाकुल होऊन श्रीकृष्णांनी व्याकुळ झालेल्यांना सावरायला सौम्य उपाय सुरू केले. त्यांनी दुःखिणी बहीण सुभद्रेवर शीतल जल शिंपडले आणि अनेक प्रकारची हितकारक वचने बोलून तिला धीर दिला. पुत्रशोकाने मर्माहत ती रडत, थरथरत जवळजवळ बेशुद्ध झाली होती; त्या अवस्थेत भगवान तिला असे म्हणाले—
Verse 39
विसंज्ञकल्पां रुदतीं मर्मविद्धां प्रवेषतीम् । भगिनीं पुण्डरीकाक्ष इदं वचनमत्रवीत्
संजय म्हणाला—अचेतनासारखी होत, रडत आणि शोकाने मर्माहत होऊन ढळत चाललेल्या बहिणीला पाहून कमलनयन श्रीकृष्ण तिला असे म्हणाले।
Verse 40
सुभद्रे मा शुच:ः पुत्र पाउ्चाल्याश्वासयोत्तराम् । गतो5भिमन्यु: प्रथितां गतिं क्षत्रियपुज्रव:
“सुभद्रे, पुत्रासाठी शोक करू नकोस. हे पाञ्चाली, उत्तराला धीर दे. तो क्षत्रियश्रेष्ठ अभिमन्यु प्रसिद्ध परम गतीला पोहोचला आहे.”
Verse 41
ये चान्येडपि कुले सन्ति पुरुषा नो वरानने । सर्वे ते तां गति यान्तु हभिमन्योर्यशस्विन:,'सुमुखि! हमारी इच्छा तो यह है कि हमारे कुलमें और भी जितने पुरुष हैं, वे सब यशस्वी अभिमन्युकी ही गति प्राप्त करें
“हे वरानने, आमच्या कुळात आणखी जे जे पुरुष आहेत, ते सर्व यशस्वी अभिमन्यूसारखीच ती गती प्राप्त करो—हीच आमची इच्छा आहे.”
Verse 42
कुर्याम तद् वयं कर्म क्रियासु सुहृदश्च नः । कृतवान् यादृगद्यैकस्तव पुत्रो महारथ:,“तुम्हारे महारथी पुत्रने अकेले ही आज जैसा पराक्रम किया है, उसे हम और हमारे सुहृद् भी कार्यरूपमें परिणत करें"
“आज तुझ्या महारथी पुत्राने एकट्याने जसा पराक्रम केला, तसाच संकल्प आपण आणि आपले सुहृद् आता कृतीत उतरवू—पुढील कार्यांत तो साकार करू.”
Verse 43
एवमाश्चास्य भगिनीं द्रौपदीमपि चोत्तराम् । पार्थस्यैव महाबाहु: पार्श्वमागादरिंदम:,इस प्रकार अपनी बहिन सुभद्रा, उत्तरा तथा द्रौपदीको आश्वासन देकर शत्रुदमन महाबाहु श्रीकृष्ण पुनः अर्जुनके ही पास चले आये
संजय म्हणाला—अशा प्रकारे आपली बहीण सुभद्रा तसेच द्रौपदी व उत्तरा यांना धीर देऊन, शत्रुदमन महाबाहु श्रीकृष्ण पुन्हा पार्थ (अर्जुन) याच्याच जवळ आले।
Verse 44
ततो<भ्यनुज्ञाय नृपान् कृष्णो बन्धूंस्तथार्जुनम् । विवेशान्त:पुरे राजंस्ते च जम्मुर्यथालयम्
संजय म्हणाला—राजन्! त्यानंतर श्रीकृष्णाने राजे, बंधुजन आणि अर्जुन यांची अनुमती घेऊन अंतःपुरात प्रवेश केला; आणि ते राजेही आपापल्या छावण्यांकडे निघून गेले।
Verse 77
इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत प्रतिज्ञापर्वमें सुभद्राको श्रीकृष्णका आश्वासनविषयक सतहत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ
अशा प्रकारे श्रीमहाभारताच्या द्रोणपर्वातील प्रतिज्ञापर्वात सुभद्रेला श्रीकृष्णाने दिलेल्या आश्वासनाचे वर्णन करणारा सत्त्याहत्तरावा अध्याय समाप्त झाला।
Verse 78
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि प्रतिज्ञापर्वणि सुभद्राप्रविलापे अष्टसप्ततितमो<ध्याय:
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि प्रतिज्ञापर्वणि सुभद्राप्रविलापे अष्टसप्ततितमोऽध्यायः।
Frequently Asked Questions
The episode implies a tension between protective duty to an ally (Jayadratha-rakṣā) and the escalating retaliatory logic of battlefield necessity, where concentrated force and counter-force risk subordinating restraint to tactical urgency.
The chapter models how morale, communication (sound-signals), and disciplined coordination shape outcomes alongside personal valor; it also illustrates composure under encirclement as a strategic competence.
No explicit phalaśruti appears in this passage; its meta-significance lies in Saṃjaya’s archival narration, where acoustic imagery and tactical detail function as interpretive cues for understanding causality and escalation within the war.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.