Adhyaya 4
अध्याय ४ — भीष्मेन कर्णोत्साहनम् (Bhīṣma’s Encouragement of Karṇa)
Upa-parva: Karṇa-utsāhana (Kuru-pitāmaha-vākya) — Bhīṣma’s encouragement to Karṇa
Sañjaya reports that the aged Kuru patriarch responds to prior speech with context-appropriate words, expressing approval and offering elevated comparisons that position Karṇa as a sustaining force for allies. The counsel employs a sequence of analogies—ocean to rivers, sun among lights, the virtuous as guardians of truth, fertile earth for seeds, and rain as support of beings—constructing Karṇa as a stabilizing center for the Kaurava coalition. The speaker recalls Karṇa’s earlier campaigns and subjugations (including Kāmboja and other regional polities), converting military history into legitimacy capital. He then issues an operational imperative: proceed, engage adversaries, guide the Kurus in battle, and secure victory for Duryodhana. Karṇa accepts the directive with formal reverence, advances to the battlefield, surveys the massed troops and their arrayed weaponry, and strengthens the formation; the Kauravas respond with audible acclaim (lion-roars, bow-sounds), marking a ritualized transition from counsel to coordinated action.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र से कहते हैं—कर्ण के तीखे, आत्मविश्वासी वचनों के बाद कुरुवंश के वृद्ध पितामह भीष्म समय-देश के अनुरूप उत्तर देने को उद्यत होते हैं। → भीष्म कर्ण को उसके पूर्व-पराक्रमों का स्मरण कराते हैं—दुर्योधन के हित में कंबोज, हिमालय-दुर्गस्थ किरात आदि अनेक रणकठोर जनों को वश में करने और अनेक संग्रामों में विजय पाने की गाथा सुनाकर उसके भीतर ‘जयैषिणा’ अग्नि को और प्रज्वलित करते हैं। → भीष्म का निर्णायक आह्वान—‘सत्यसंगत मित्र’ बनकर ‘यह सब मेरा ही है’ ऐसा निश्चय करके कुरुओं की सेना का पालन-रक्षण करो और दुर्योधन के समान ही इस युद्ध-भार को अपने कंधों पर लो; कर्ण का युद्ध के लिए अग्रसर होना इसी क्षण का फल बनता है। → कर्ण विशाल, व्यूहबद्ध कौरव-सेना के अनुपम स्थान को देखकर उसे बल देता/सम्बलित करता है; उसके आगमन से दुर्योधन-पुरोगामी समस्त कुरु हर्षित हो उठते हैं और कौरव-पक्ष में उत्साह की लहर दौड़ जाती है। → कर्ण के सेनामुख पर आने से युद्ध का ताप बढ़ता है—अब यह उत्साह किस महावीर से टकराएगा, यह अगले प्रसंग में खुलने को रहता है।
Shlokas
Verse 1
ऑपन--#हू< बक। ] अति: चतुथों5 ध्याय: भीष्मजीका कर्णको प्रोत्साहन देकर युद्धके लिये भेजना तथा कर्णके आगमनसे कौरवोंका हर्षोल्लास संजय उवाच तस्य लालप्यत: श्रुत्वा कुरुवृद्ध: पितामह: । देशकालोचितं वाक्यमन्रवीत् प्रीतमानस:
संजय म्हणाला—त्याचे दीर्घ बोलणे ऐकून कुरुवंशातील वृद्ध पितामह भीष्म प्रसन्न मनाने देश-कालास अनुरूप वचन बोलला।
Verse 2
संजय कहते हैं--राजन्! इस प्रकार बहुत कुछ बोलते हुए कर्णकी बात सुनकर कुरुकुलके वृद्ध पितामह भीष्मने प्रसन्नचित्त होकर देश और कालके अनुसार यह बात कही -- || समुद्र इव सिन्धूनां ज्योतिषामिव भास्कर: । सत्यस्य च यथा सन््तो बीजानामिव चोर्वरा
संजय म्हणाला—राजन्! असे पुष्कळ बोलणाऱ्या कर्णाचे वचन ऐकून कुरुवंशातील वृद्ध पितामह भीष्म प्रसन्नचित्त होऊन देश-कालास अनुरूप म्हणाला—“कर्णा! जसा नद्यांचा आश्रय समुद्र, तेजस्वींचा सूर्य, सत्याचा आधार सज्जन आणि बीजांचा आधार सुपीक भूमी—तसा तूही आपल्या सुहृदांचा आश्रय हो।”
Verse 3
इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत द्रोणाभिषेक पर्वमें कर्णवाक्यविषयक तीयरा अध्याय पूरा हुआ
“कर्णा! जसा प्राण्यांना मेघ आधार असतो, तसा तू आपल्या सुहृदांचा दृढ आधार हो. जसे देव सहस्राक्ष इंद्राच्या आश्रयाने जगतात, तसे तुझे बान्धव तुझ्या आधाराने जीवन धारण करो.”
Verse 4
मानहा भव शत्रूणां मित्राणां नन्दिवर्धन: । कौरवाणां भव गतिर्यथा विष्णुर्दिवौकसाम्
“शत्रूंचा मान मर्दन करणारा आणि मित्रांचा आनंद वाढविणारा हो. जसा विष्णू देवांचा आश्रय आहे, तसा तू कौरवांचा आधार हो.”
Verse 5
स्वबाहुबलवीर्येण धार्तराष्ट्रजयैषिणा । कर्ण राजपुरं गत्वा काम्बोजा निर्जितास्त्वया
संजय म्हणाला— हे कर्णा! धृतराष्ट्रपुत्र (दुर्योधन) याच्या विजयाची इच्छा धरून, आपल्या बाहुबल व पराक्रमाने तू राजपुरास जाऊन सर्व काम्बोजांना जिंकलेस.
Verse 6
गिरिव्रजगताश्चापि नग्नजित्प्रमुखा नृपा: । अम्बष्ठाश्न विदेहाश्ष गान्धाराश्ष॒ जितास्त्वया,“गिरिव्रजके निवासी नग्नजित् आदि नरेश, अम्बष्ठ, विदेह और गान्धारदेशीय क्षत्रियोंको भी तुमने परास्त किया है
संजय म्हणाला— तसेच गिरिव्रजास गेलेले नग्नजित्-प्रमुख नरेश, आणि अम्बष्ठ, विदेह व गान्धारचे क्षत्रियही तुझ्यामुळे पराभूत झाले आहेत.
Verse 7
हिमवद्दुर्गनिलया: किराता रणकर्कशा: । दुर्योधनस्य वशगास्त्वया कर्ण पुरा कृता:,“कर्ण! पूर्वकालमें तुमने हिमालयके दुर्गमें निवास करनेवाले रणकर्कश किरातोंको भी जीतकर दुर्योधनके अधीन कर दिया था
संजय म्हणाला— हे कर्णा! पूर्वी तू हिमालयातील दुर्गांत वसणाऱ्या रणकर्कश किरातांनाही जिंकून दुर्योधनाच्या अधीन केले होतेस.
Verse 8
उत्कला मेकला: पौण्ड्रा: कलिड्रन्ध्राश्न संयुगे निषादाश्ष त्रिगर्ताश्न बाह्लीकाश्न जितास्त्वया
संजय म्हणाला— युद्धात तू उत्कल, मेकल, पौण्ड्र, कलिंग, आंध्र, निषाद, त्रिगर्त आणि बाह्लीक इत्यादी देशांचे राजेही पराभूत केलेस.
Verse 9
तत्र तत्र च संग्रामे दुर्योधनहितैषिणा । बहवश्च जिता: कर्ण त्वया वीरा महौजसा
संजय म्हणाला— हे कर्णा! यांच्याव्यतिरिक्तही, रणभूमीवर ठिकठिकाणी दुर्योधनाचे हित इच्छिणारा तू—महापराक्रमी वीर—अनेक शूरांवर विजय मिळविलास.
Verse 10
यथा दुर्योधनस्तात सज्ञातिकुलबान्धव: । तथा त्वमपि सर्वेषां कौरवाणां गतिर्भव,“तात! कुटुम्बी, कुल और बन्धु-बान्धवोंसहित दुर्योधन जैसे सब कौरवोंका आधार है, उसी प्रकार तुम भी कौरवोंके आश्रयदाता बनो
तात! जसा दुर्योधन आपल्या ज्ञाती, कुल व बंधु-बांधवांसह सर्व कौरवांचा मुख्य आधार आहे, तसाच तूही सर्व कौरवांचा आश्रय व गती हो।
Verse 11
शिवेनाभिवदामि त्वां गच्छ युध्यस्व शत्रुभि: | अनुशाधि कुरून् संख्ये धत्स्व दुर्योधने जयम्
मी तुझ्या कल्याणाची कामना करून तुला आशीर्वाद देतो—जा, शत्रूंशी युद्ध कर. रणांगणात कौरवांना कर्तव्याचा आदेश दे आणि दुर्योधनाला विजय मिळवून दे.
Verse 12
भवान् पौत्रसमो<स्माकं यथा दुर्योधनस्तथा । तवापि धर्मत: सर्वे यथा तस्य वयं तथा
जसा दुर्योधन आमच्यासाठी पौत्रासमान आहे, तसाच तूही आहेस. धर्मानुसार आम्ही सर्वजण तुझ्याबाबतही तसेच आहोत, जसे त्याच्याबाबत आहोत.
Verse 13
“दुर्योधनकी तरह तुम भी मेरे पौत्रके समान हो। धर्मतः जैसे मैं उसका हितैषी हूँ, उसी प्रकार तुम्हारा भी हूँ ।।
दुर्योधनासारखाच तूही मला पौत्रासमान आहेस. धर्मतः जसा मी त्याचा हितैषी आहे, तसाच तुझाही आहे. नरश्रेष्ठा! या लोकी देहसंबंध वा कुटुंबसंबंधापेक्षा सत्पुरुषांच्या संगतीतून निर्माण होणारा बंध श्रेष्ठ मानला जातो—असे मनीषी म्हणतात.
Verse 14
स सत्यसंगतो भूत्वा ममेदमिति निश्चित: । कुरूणां पालय बलं॑ यथा दुर्योधनस्तथा,“तुम सच्चे मित्र होकर और यह सब कुछ मेरा ही है, ऐसा निश्चित विचार रखकर दुर्योधनके ही समान समस्त कौरवदलकी रक्षा करो”
सत्य व निष्ठेने दृढपणे जोडला जाऊन, ‘हे माझेच आहे’ असा निश्चय करून, दुर्योधनाप्रमाणे समस्त कौरवसेनेचे रक्षण कर.
Verse 15
निशम्य वचन॑ तस्य चरणावभिवाद्य च । ययौ वैकर्तन: कर्ण: समीपं सर्वधन्विनाम्,भीष्मजीका यह वचन सुनकर विकर्तनपुत्र कर्णने उनके चरणोंमें प्रणाम किया और वह फिर सम्पूर्ण धनुर्धर सैनिकोंके समीप चला गया
त्यांचे वचन ऐकून वैकर्तनपुत्र कर्णाने त्यांच्या चरणांना वंदन केले आणि मग तो सर्व धनुर्धरांच्या समीप गेला।
Verse 16
सो5भिवीक्ष्य नरौघाणां स्थानमप्रतिमं महत् । व्यूढप्रहरणोरस्कं॑ सैन्यं तत् समबृंहयत्
तेथे कर्णाने नरसमूहाचे ते अनुपम व विशाल स्थान पाहिले—सेना व्यूहबद्ध उभी होती आणि वक्षस्थळी विविध आयुधे धारण केली होती. तेव्हा कर्णाने कौरव-सेनेचा उत्साह वाढविला।
Verse 17
हृषिता: कुरव: सर्वे दुर्योधनपुरोगमा: । उपागतं महाबाहुं सर्वानीकपुरःसरम्
दुर्योधनाच्या नेतृत्वाखाली सर्व कौरव हर्षित झाले, जेव्हा त्यांनी त्या महाबाहू वीराला येताना पाहिले—जो संपूर्ण सैन्याच्या अग्रभागी चालत होता।
Verse 18
कर्ण दृष्टवा महात्मानं युद्धाय समुपस्थितम् । समस्त सेनाओंके आगे चलनेवाले महाबाहु, महामनस्वी कर्णको आया और युद्धके लिये उपस्थित हुआ देख दुर्योधन आदि समस्त कौरव हर्षसे खिल उठे ।।
युद्धासाठी अग्रभागी उपस्थित झालेल्या महात्मा, महाबाहू कर्णाला पाहून दुर्योधनादी सर्व कौरव आनंदाने फुलून उठले. गर्जना, ताल ठोकणे, सिंहनाद आणि नानाविध धनुष्य-टंकारांनी त्यांनी कर्णाचा सत्कार केला।
Frequently Asked Questions
The chapter frames wartime duty and loyalty as stabilizing virtues, implicitly raising the tension between allegiance to a ruler’s objectives and the broader ethical evaluation of means and ends in collective conflict.
That leadership is measured by sustaining others—through reliability, protection, and morale—so that a coalition remains functional; speech and recognition are treated as instruments of governance alongside martial capacity.
No explicit phalaśruti is stated in these verses; the meta-level function is structural—showing how counsel, reputation, and public affirmation transition into organized action within the war narrative.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.