Adhyaya 30
Chapter 30: Formation Disruption, Competing War-Cries, and Nīla’s Fall (Droṇa-parva)
Upa-parva: Droṇa–Dhṛṣṭadyumna Strategic Engagement (Chapter-context unit)
Dhṛtarāṣṭra questions Sañjaya about the Kuru army’s mental state and reorganization after formations are broken by the Pāṇḍavas (1–2). Sañjaya reports that, despite disarray, warriors motivated by loyalty and reputation continue to protect Droṇa, while the battlefield becomes ethically and tactically volatile as weapons rise and conventional norms appear strained (3–4). Key Pāṇḍava-aligned figures (Bhīma, Sātyaki, Dhṛṣṭadyumna) press for openings, and the field resounds with opposing imperatives—some urging “Droṇa, Droṇa,” others urging “not Droṇa”—creating a contested objective environment (5–7). Dhṛṣṭadyumna tracks Droṇa’s movements across the Pāñcāla chariot groups; engagements become distributed and role-inverted as the brave meet the brave and fear spreads among others (8–9). The Pāṇḍavas hold firm and counter-shake enemy units, driven by indignation and resolve, producing a crushing collision likened to iron or stone impacts; elders recall no comparable battle, and the earth is described as trembling under the burden (10–14). The roar of massed forces is associated with the anger of Yudhiṣṭhira and Dhṛtarāṣṭra’s son (15). Droṇa breaks Pāṇḍava units with sharp arrows; Dhṛṣṭadyumna, as commander, closes to contain Droṇa, and their combat is marked as exceptional (16–18). Nīla burns through the Kuru host like fire; Aśvatthāmā challenges him to single combat, is struck, then severs Nīla’s martial insignia and ultimately beheads him as Nīla attempts a close assault (19–26). Nīla’s death throws the Pāṇḍava army into turmoil; leaders deliberate protective responses against enemies, while a powerful Kuru element continues destructive action on the southern flank, including remnants of specialized forces (27–29).
Chapter Arc: धूल-धूसरित रणभूमि में गाण्डीव का निर्घोष दिशाओं को चीरता है—और अर्जुन के रथ की ओर गान्धार-वीरों का नया ज्वार उमड़ पड़ता है। → गान्धारराज सुबल के पुत्र, भ्राता वृषक और अचल, एक ही रथ पर चढ़कर अर्जुन को आगे-पीछे से घेरते हैं और तीव्र शरवर्षा करते हैं। उनके साथ सैकड़ों गान्धार योद्धा विविध आयुधों—चक्र, प्रास, विशिख, और अनेक अस्त्र—से अर्जुन पर टूट पड़ते हैं। रण में धूल, शंख-नाद और धनुष-घोष के बीच लक्ष्य-भ्रम और घेराबंदी का संकट बढ़ता जाता है। → अर्जुन क्रोधोन्मत्त होकर प्रतिघात करता है—पाँच सौ गान्धार वीरों को बाणों से मृत्यु-लोक भेज देता है और वृषक-अचल की संयुक्त आक्रामकता को निर्णायक रूप से तोड़ देता है। इसी उग्र क्षण में अर्जुन के रथ के समीप तम का प्रादुर्भाव होता है; अन्धकार से क्रूर वाणी पार्थ को भर्त्सना करती है, मानो रण स्वयं मनोयुद्ध में बदल गया हो। → अर्जुन का पराक्रम इतना प्रचण्ड होता है कि दुर्योधन की सेना के अनेक योद्धा पीड़ित होकर द्रोणाचार्य के पीछे जा छिपते हैं; धूल के कारण अर्जुन दृष्टिगोचर नहीं, पर गाण्डीव का गर्जन आकाश को स्पर्श करता सुनाई देता है—उसकी उपस्थिति ही भय और भग्न-मनोरथ का कारण बनती है। → अर्जुन के रथ के पास उत्पन्न अन्धकार और उससे निकली क्रूर वाणी संकेत देती है कि आगे कोई मायावी/अस्त्रीय व्यवधान या नई घेराबंदी फिर उठ खड़ी होगी।
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठका १ श्लोक मिलाकर कुल ५२ “लोक हैं।) अपन क्रात छा अर: अर्जुनके द्वारा भगदत्तका वध त्रिशो&्थ्याय: अर्जुनके द्वारा वृषबक और अचलका वध
संजय म्हणाला—राजन्! जो सदैव इंद्राचा प्रिय सखा होता, त्या अमित तेजस्वी प्राग्ज्योतिषाधिपती भगदत्ताला ठार मारून पार्थ अर्जुन उजवीकडे वळला।
Verse 2
ततो गान्धारराजस्य सुतौ परपुरंजयौ । अर्देतामर्जुनं संख्ये भ्रातरौ वृषकाचलौ
त्यानंतर गांधारराज सुबलाचे दोन पुत्र—शत्रुनगर-विजयी भाऊ वृषक व अचल—रणांगणी येऊन अर्जुनाला पीडा देऊ लागले।
Verse 3
तौ समेत्यार्जुनं वीरौ पुर: पश्चाच्च धन्विनौ । अविध्येतां महावेगैर्निशितैराशुगैर्भुशम्
ते दो धनुर्धर वीर पुढून आणि मागून एकत्र येऊन अर्जुनावर तुटून पडले; अत्यंत वेगवान, तीक्ष्ण, झपाट्याने जाणाऱ्या बाणांनी वारंवार भेदून त्याला फार जखमी केले।
Verse 4
वृषकस्य हयान् सूतं धनुश्छत्र॑ रथं ध्वजम् । तिलशो व्यधमत् पार्थ: सौबलस्य शितै: शरै:
संजय म्हणाला—तेव्हा पार्थ अर्जुनाने आपल्या अतितीक्ष्ण बाणांनी सौबलपुत्र वृषकाचे घोडे, सारथी, रथ, धनुष्य, छत्र आणि ध्वज तुकडे-तुकडे करून छिन्नभिन्न केले।
Verse 5
ततोडर्जुन: शख्रातैर्नानाप्रहरणैरपि । गान्धारानाकुलांश्वक्रे सौबलप्रमुखान् पुन:,तत्पश्चात् अर्जुनने अपने बाणसमूहों तथा नाना प्रकारके आयुधोंद्वारा सुबलपुत्र आदि समस्त गान्धारोंको पुन: व्याकुल कर दिया
संजय म्हणाला—यानंतर अर्जुनाने बाणांच्या वर्षावाने व नाना प्रकारच्या आयुधांनी सौबलपुत्राच्या नेतृत्वाखालील गान्धारांना पुन्हा व्याकुळ करून टाकले।
Verse 6
ततः पञ्चशतान् वीरान् गान्धारानुद्यतायुधान् | प्राहिणोन्मृत्युलोकाय क्रुद्धो बाणैर्धनं॑जय:
संजय म्हणाला—मग क्रोधाने पेटलेल्या धनंजयाने शस्त्र उगारलेल्या पाचशे गान्धारवीरांना आपल्या बाणांनी ठार मारून यमलोकास धाडले।
Verse 7
हताश्वात तु रथात् तूर्णमवतीर्य महाभुज: । आरुरोह रथं भ्रातुरन्यच्च धनुराददे ७ ।। महाबाहु वृषक उस अश्वहीन रथसे शीघ्र उतरकर अपने भाई अचलके रथपर जा चढ़ा। फिर उसने अपने हाथमें दूसरा धनुष ले लिया
संजय म्हणाला—अश्वहीन झालेल्या रथातून महाबाहु वृषक त्वरेने उतरला, भावाच्या—अचलाच्या—रथावर चढला आणि मग त्याने दुसरे धनुष्य हातात घेतले।
Verse 8
तावेकरथमारूढौ भ्रातरौ वृषकाचलौ । शरवर्षेण बीभत्सुमविध्येतां मुहुर्मुहु:,इस प्रकार एक रथपर बैठे हुए वे दोनों भाई वृषक और अचल बारंबार बाणोंकी वर्षासे अर्जुनको घायल करने लगे
संजय म्हणाला—अशा रीतीने एकाच रथावर आरूढ झालेले ते दोघे भाऊ—वृषक आणि अचल—पुन्हा पुन्हा बाणांच्या वर्षावाने बीभत्सु अर्जुनाला जखमी करू लागले।
Verse 9
श्यालौ तव महात्मानौ राजानौ वृषकाचलौ | भृशं विजषघ्नतुः पार्थमिन्द्रं वृत्रबलाविव
संजय म्हणाला—महाराज! तुमचे दोन्ही मेहुणे, महात्मा राजकुमार वृषक व अचल, जसे वृत्र व बल यांनी इंद्राला युद्धात छळले, तसेच पार्थ अर्जुनावर प्रचंड प्रहार करून त्याला अत्यंत जखमी करू लागले।
Verse 10
लब्धलक्ष्यौ तु गान्धारावहतां पाण्डवं पुन: । निदाघवार्षिकौ मासौ लोकं घर्माशुभिर्यथा
संजय म्हणाला—गांधारचे ते दोन्ही राजकुमार लक्ष्य साधून पांडुपुत्र अर्जुनावर पुन्हा पुन्हा आघात करू लागले; जसे ग्रीष्म व वर्षा ऋतूतील दोन महिने उष्णता व क्लेशाने सर्व लोकांना त्रस्त करतात।
Verse 11
तौ रथस्थौ नरव्यात्रौ सजानौ वृषकाचलौ । संश्लिष्टाड्ौ स्थितो राजन् जघानैकेषुणा<र्जुन:
संजय म्हणाला—राजन्! नरश्रेष्ठ राजकुमार वृषक व अचल रथावर एकमेकांना चिकटून उभे होते; त्याच अवस्थेत अर्जुनाने एका बाणाने त्या दोघांनाही घायाळ करून पाडले।
Verse 12
तौ रथात् सिंहसंकाशौ लोहिताक्षौ महाभुजौ । राजन् सम्पेततुर्वीरी सोदर्यावेकलक्षणौ
संजय म्हणाला—महाराज! ते दोन्ही वीर सख्खे भाऊ असल्यामुळे एकसारख्या लक्षणांनी युक्त होते. सिंहासारखे पराक्रमी, लाल डोळ्यांचे व महाबाहू असे ते दोघेही एकाच वेळी रथावरून भूमीवर कोसळले।
Verse 13
तयोर्भूमिं गतौ देहौ रथाद् बन्धुजनप्रियौ । यशो दश दिश: पुण्यं गमयित्वा व्यवस्थितौ
संजय म्हणाला—रथावरून पडून त्या दोघांची शरीरे भूमीवर येऊन पडली; ते आपल्या बंधुजनांना प्रिय होते. दहा दिशांत पुण्य यश पसरवून आता ते निश्चल पडून राहिले।
Verse 14
उन दोनों भाइयोंके शरीर उनके बन्धुजनोंके लिये अत्यन्त प्रिय थे। वे अपने पवित्र यशको दसों दिशाओंमें फैलाकर रथसे भूतलपर गिरे और वहीं स्थिर हो गये ।।
संजय म्हणाला—हे प्रजानाथ, हे विशाम्पते! युद्धात पाठ न दाखविणारे तुमचे दोन्ही मामा रणांगणात मारले गेले, हे पाहून तुमचे पुत्र अत्यंत व्याकुळ होऊन डोळ्यांतून अश्रूंचा पूर सोडू लागले।
Verse 15
निहतौ भ्रातरौ दृष्टवा मायाशतविशारद: । कृष्णौ सम्मोहयन् मायां विदधे शकुनिस्तत:
संजय म्हणाला—आपले दोन्ही भाऊ मारले गेलेले पाहून, शेकडो मायाप्रयोगांत निपुण शकुनीने श्रीकृष्ण व अर्जुन यांना मोहात पाडण्यासाठी त्यांच्यावर मायेचा प्रयोग केला।
Verse 16
लगुडायोगुडाश्मान: शतघ्न्यश्न॒ सशक्तय: । गदापरिघनिस्त्रिंशशूलमुद्गरपट्टिशा:
संजय म्हणाला—मग सर्व दिशांमधून व विदिशांमधून अर्जुनावर दंड, लोखंडी गोळे, दगड, शतघ्नी, शक्ती, गदा, परिघ, खड्ग, शूल, मुदगर आणि पट्टिश—अशा नाना प्रकारच्या शस्त्रांचा शेकडोनी वर्षाव होऊ लागला।
Verse 17
सकम्पनर्टिनखरा मुसलानि परश्चधा: । क्षुरा: क्षुरप्रनालीका वत्सदन्तास्थिसन्धय:
संजय म्हणाला—कम्पन, ऋष्टि, नखर, मुसळ, फरसे; छुरे, क्षुरप्र, नालीक, वत्सदंत आणि अस्थिसंधि—अशी नाना प्रकारची शस्त्रेही सर्व दिशांमधून व विदिशांमधून शेकडोनी धावून येऊन अर्जुनावर कोसळली।
Verse 18
चक्राणि विशिखा: प्रासा विविधान्यायुधानि च । प्रपेतु: शतशो दिवग्भ्य: प्रदिग्भ्यश्चार्जुनं प्रति
संजय म्हणाला—चक्रे, विशिख (काटेरी बाण), प्रास आणि इतरही विविध आयुधे—सर्व दिशांमधून व विदिशांमधून शेकडोनी उडत येऊन अर्जुनावर कोसळली।
Verse 19
खरोष्टमहिषा: सिंहा व्याप्रा: सूमरचित्रका: । ऋक्षा: शालावृका गृध्रा: कपयश्न सरीसूपा:
संजय म्हणाला—गाढवे व उंट, म्हशी, सिंह व वाघ, रोझ व चित्रीत पशू; अस्वले, कोल्हे, गिधाडे, माकडे व सरपटणारे सरीसृप—हे आणि असे अनेक भुकेले प्राणी क्रोधाने पेटून अर्जुनावर तुटून पडण्यासाठी धावून आले।
Verse 20
विविधानि च रक्षांसि क्षुधितान्यर्जुनं प्रति । संक्रुद्धान्यभ्यधावन्त विविधानि वयांसि च
संजय म्हणाला—अर्जुनाकडे अनेक प्रकारचे भुकेले राक्षस क्रोधाने संतप्त होऊन धावून आले; तसेच अनेक प्रकारचे पक्षीही उन्मत्त होऊन त्याच्यावर झडप घालू लागले।
Verse 21
ततो दिव्यास्त्रविच्छूर: कुन्तीपुत्रो धनंजय: । विसृजन्निषुजालानि सहसा तान्यताडयत्,तदनन्तर दिव्यास्त्रोंके ज्ञाता शूरवीर कुन्तीपुत्र धनंजय सहसा बाणसमूहोंकी वर्षा करते हुए उन सबको मारने लगे
तेव्हा दिव्यास्त्रांचा जाणकार कुंतीपुत्र धनंजयाने सहसा बाणांचे जाळेच जणू वर्षाव करून त्यांना तडाखे दिले व पाडू लागला।
Verse 22
ते हन्यमाना: शूरेण प्रवरै: सायकैर्दूढै: । विरुवन्तो महारावान् विनेशु: सर्वतो हता:
शूरवीराच्या सुदृढ व श्रेष्ठ बाणांनी घायाळ होत ते हिंस्र पशू सर्व बाजूंनी जखमी होऊन भयंकर आरोळ्या देत देत तिथेच नष्ट झाले।
Verse 23
ततस्तम: प्रादुरभूदर्जुनस्य रथं प्रति । तस्माच्च तमसो वाच: क्रूरा: पार्थम भर्त्सयन्
त्यानंतर अर्जुनाच्या रथाभोवती अंधार प्रकट झाला; आणि त्या तमातून क्रूर वाणी उठून पार्थाला धिक्कारत, झिडकारत ऐकू येऊ लागली।
Verse 24
तत् तमो भैरवं घोरं भयकर्त महाहवे । उत्तमास्त्रेण महता ज्यौतिषेणार्जुनोडवधीत्,उस महासमरमें प्रकट हुए उस भयदायक घोर एवं भयानक अंधकारको अर्जुनने अपने विशाल उत्तम ज्योतिर्मय अस्त्रद्वारा नष्ट कर दिया
त्या महासमरात भय उत्पन्न करणारा घोर, भैरव अंधार प्रकट झाला. तेव्हा अर्जुनाने आपल्या महान, उत्तम, ज्योतिर्मय अस्त्राने तो तम नष्ट केला.
Verse 25
हते तस्मिज्जलौघास्तु प्रादुरासन् भयानका: । अम्भसस्तस्य नाशार्थमादित्यास्त्रमथार्जुन:
तो मारला गेल्यावर भयानक जलप्रवाह प्रकट झाले. त्या जलराशीचा नाश करण्यासाठी मग अर्जुनाने आदित्यास्त्राचा प्रयोग केला.
Verse 26
एवं बहुविधा माया: सौबलस्य कृता: कृता:
अशा रीतीने सौबल (शकुनी) याने वारंवार अनेक प्रकारच्या माया रचल्या.
Verse 27
तदा हतासु मायासु त्रस्तो$र्जुनशराहत:
त्या मायांचा नाश झाल्यावर अर्जुनाच्या बाणांनी जखमी झालेला तो भयभीत झाला.
Verse 28
ततोरर्जुनो<स्त्रविच्छैघर्यं दर्शयन्नात्मनो5रिषु
मग अर्जुनाने शत्रूंवर अस्त्रप्रयोगातील आपली शीघ्रता व कौशल्य दाखवून दिले.
Verse 29
सा हन्यमाना पार्थेन तव पुत्रस्य वाहिनी
संजय म्हणाला—पार्थाने (अर्जुनाने) प्रहार करताच तुझ्या पुत्राची वाहिनी तुकडे-तुकडे होत कापली जाऊ लागली; त्याच्या आघाताखाली रचना ढासळून पडली. जणू हेच सूचित होत होते की धर्मयुक्त कारणासाठीची शिस्तबद्ध वीरता समोर आली की अधर्माच्या बळावरचा गर्व व आत्मविश्वास कोसळतो.
Verse 30
द्रोणमेवान्वपद्यन्त केचित् तत्र नरर्षभा:,इति श्रीमहा भारते द्रोणपर्वणि संशप्तकवधपर्वणि शकुनिपलायने त्रिंशोडध्याय: ।।
संजय म्हणाला—तेथे काही नरश्रेष्ठांनी केवळ द्रोणाचार्यांनाच आश्रय केला; त्यांनाच नेता मानून त्यांच्या मागे एकवटले. ही ओळ सूचित करते की भय व गोंधळ पसरला की योद्धे स्थैर्यासाठी एका समर्थ सेनानायकाचा आधार घेतात—येथे द्रोण—जो निष्ठेचे केंद्र आणि युद्धातील एकत्रित संरक्षण ठरतो.
Verse 31
नापश्याम ततत्त्वेनं सैन्ये वै रजसावृते
संजय म्हणाला—रणधुळीने आच्छादलेल्या त्या सैन्यात आम्हाला तो त्याच्या खऱ्या स्थितीत व स्थानात स्पष्ट दिसला नाही. युद्धातील धूळ-गोंधळामुळे दृष्टी भ्रमित झाली होती; म्हणून त्या कोलाहलात निश्चय करणे कठीण होते.
Verse 32
शड्खदुन्दुभिनिर्घोषं वादित्राणां च निः:स्वनम्
संजय म्हणाला—शंख आणि दुंदुभींचा गर्जनाद उठला, तसेच इतर युद्धवाद्यांचाही घुमणारा निनाद पसरला. हा वाढता रणनाद सैन्यांचा संकल्प व कर्तव्यभाव जागवित होता, जरी हिंसेच्या मोठ्या किंमतीची सावली सर्वांवर दाटली होती.
Verse 33
ततः: पुनर्दक्षिणत: संग्रामश्चित्रयोधिनाम्
संजय म्हणाला—मग पुन्हा दक्षिणेकडे विविध व तेजस्वी पराक्रम असलेल्या योद्ध्यांत घनघोर संग्राम उभा राहिला. यावरून दिसून आले की युद्धाचा प्रवाह वारंवार एका दिशेकडून दुसरीकडे सरकत होता आणि सर्व पक्षांना रणधर्माच्या कठोरतेत व नैतिक ताणात अधिकाधिक ओढत होता.
Verse 34
सुयुद्ध चार्जुनस्यासीदहं तु द्रोणमन्वियाम् । तत्पश्चात् पुनः दक्षिण दिशामें विचित्र युद्ध करनेवाले योद्धाओंका अर्जुनके साथ बड़ा भारी युद्ध होने लगा और मैं द्रोणाचार्यके पास चला गया ।।
संजय म्हणाला—अर्जुनाचे युद्ध अत्यंत प्रचंड होते; आणि मी द्रोणाचार्यांच्या मागे गेलो. त्यानंतर दक्षिण दिशेत विचित्र युद्धकौशल्य असलेल्या योद्ध्यांसह अर्जुनाचा महान व भयंकर संग्राम सुरू झाला, आणि मी द्रोणाचार्यांच्या जवळ पोहोचलो. भरतनंदना, युधिष्ठिराच्या सैन्यातील सैनिक सर्व बाजूंनी घातक प्रहार करीत होते; आणि जशी आकाशात वारा ढगांना फाडून टाकतो, तसा त्या वेळी अर्जुन तुमच्या पुत्रांच्या अनेक सैन्यविभागांचा नाश करीत होता।
Verse 35
नानाविधान्यनीकानि पुत्राणां तव भारत । अर्जुनो व्यधमत् काले दिवीवाभ्राणि मारुत:
हे भारत! त्या वेळी अर्जुनाने तुमच्या पुत्रांच्या नानाविध सैन्यविभागांना असेच चिरडून नष्ट केले, जसे आकाशात वारा ढगांना फाडून टाकतो।
Verse 36
त॑ वासवमिवायान्तं भूरिवर्ष शरौघधिणम् | महेष्वासा नरव्यात्रा नोग्रं केचिदवारयन्
इंद्रासारखा पुढे येत, बाणांच्या प्रवाहाची प्रचंड वर्षा करणाऱ्या त्या भयानक वीर अर्जुनाला पाहून, महाधनुर्धर व नरव्याघ्र-सम कौरव योद्ध्यांपैकी कोणीही त्यांचा उग्र वेग थांबवू शकला नाही।
Verse 37
ते हन्यमाना: पार्थन त्वदीया व्यथिता भृशम् | स्वानेव बहवो जष्नुर्विद्रवन्तस्ततस्तत:
पार्थ (अर्जुन) यांच्या प्रहाराने मारले जात असताना तुमचे सैनिक अत्यंत व्याकुळ झाले. घाबरून इकडे-तिकडे पळताना त्यांपैकी अनेकांनी आपल्या पक्षातील लोकांनाही मारून टाकले।
Verse 38
तेडर्जुनेन शरा मुक्ता: कड्कपत्रास्तनुच्छिद: । शलभा इव सम्पेतु: संवृण्बाना दिशो दश
अर्जुनाने सोडलेले कंकपक्षयुक्त, देह भेदणारे बाण टोळधाडीप्रमाणे कोसळू लागले आणि दहा दिशांना आच्छादून टाकू लागले।
Verse 39
तुरगं रथिनं नागं पदातिमपि मारिष । विनिर्भिद्य क्षितिं जम्मुर्वल्मीकमिव पन्नगा:
संजय म्हणाला—आर्य! ते बाण घोडे, रथी, हत्ती आणि पायदळ सैनिक यांनाही भेदून तसेच भूमीत शिरत, जसे सर्प वारुळात प्रवेश करतात।
Verse 40
न च द्वितीयं व्यसृजत् कुण्जराश्वनरेषु सः । पृथगेकशरारुग्णा निपेतुस्ते गतासव:
संजय म्हणाला—हत्ती, घोडे आणि मनुष्य यांच्यावर तो दुसरा बाण सोडत नसे। प्रत्येकजण वेगवेगळा एका बाणानेच जखमी होऊन प्राणहीन होऊन भूमीवर कोसळत असे।
Verse 41
हतैर्मनुष्यर्द्धिरदेश्व सर्वतः शराभिसूष्टे श्न हयैनिपातितै: । तदा श्वगोमायुबलाभिनादितं विचित्रमायोधशिरो बभूव तत्
संजय म्हणाला—बाणांच्या वर्षावाने जखमी होऊन सर्वत्र मनुष्यांचे ढीग पडले होते; चहूकडे हत्ती कोसळत होते आणि अनेक घोडे मारले गेले होते। त्या वेळी कुत्रे व कोल्ह्यांच्या टोळ्यांच्या आरवण्याने गजबजलेला तो रणभाग विचित्र व भयावह भासत होता।
Verse 42
पिता सुतं त्यजति सुहृद्वरं सुहृत् तथैव पुत्र: पितरं शरातुर: । स्वरक्षणे कृतमतयस्तदा जना- स्त्यजन्ति वाहानपि पार्थपीडिता:
संजय म्हणाला—तेथे पिता पुत्राला टाकून देई, मित्र आपल्या श्रेष्ठ मित्रालाही सोडी; तसेच बाणांच्या वेदनेने व्याकुळ झालेला पुत्र पित्यालाही मागे टाकून निघून जाई. त्या वेळी पार्थाच्या बाणांनी पीडित झालेले लोक प्राणरक्षणातच मन लावून वाहने व स्वाऱ्या सोडून पळून जात.
Verse 253
प्रायुद्धक्ताम्भस्ततस्तेन प्रायशो<स्त्रेण शोषितम् | उस अंधकारका निवारण हो जानेपर बड़े भयंकर जलप्रवाह प्रकट होने लगे। तब अर्जुनने उस जलके निवारणके लिये आदित्यास्त्रका प्रयोग किया। उस अस्त्रने वहाँका सारा जल सोख लिया
संजय म्हणाला—मग युद्धात सोडलेला जलसमूह त्या अस्त्राने बहुतेक आटून गेला. अंधार दूर होताच भयंकर जलप्रवाह प्रकट झाले; तो पूर थांबवण्यासाठी पार्थाने आदित्यास्त्राचा प्रयोग केला, आणि त्या अस्त्राने तेथील सर्व जल शोषून घेतले।
Verse 263
जघानास्त्रबलेनाशु प्रहसन्नर्जुनस्तदा । इस प्रकार सुबलपुत्र शकुनिके द्वारा बारंबार प्रयुक्त हुई नाना प्रकारकी मायाओंको उस समय अर्जुनने अपने अस्त्रबलसे हँसते-हँसते शीघ्र ही नष्ट कर दिया
संजय म्हणाला—तेव्हा अर्जुन, जणू त्या कपटावर उपहासाने हसत, सुबलपुत्र शकुनीने वारंवार रचलेल्या नानाविध मायाप्रपंचांना आपल्या अस्त्रबलाने क्षणार्धात नष्ट करून टाकले।
Verse 273
अपायाज्जवनैरश्वै: शकुनि: प्राकृतो यथा । तब मायाओंका नाश हो जानेपर अर्जुनके बाणोंसे आहत एवं भयभीत होकर शकुनि अधम मनुष्योंकी भाँति तेज चलनेवाले घोड़ोंके द्वारा भाग खड़ा हुआ
संजय म्हणाला—माया नष्ट झाल्यावर अर्जुनाच्या बाणांनी जखमी व भयग्रस्त झालेला शकुनी, अधम व सामान्य माणसाप्रमाणे, वेगवान घोड्यांवर आरूढ होऊन पळून गेला।
Verse 283
अभ्यवर्षच्छरौघेण कौरवाणामनीकिनीम् । तदनन्तर अस्त्रोंके ज्ञाता अर्जुन शत्रुओंको अपनी फुर्ती दिखाते हुए कौरव-सेनापर बाणसमूहोंकी वर्षा करने लगे
संजय म्हणाला—अर्जुनाने कौरवांच्या सेनेवर बाणसमूहांचा घनवर्षाव केला. त्यानंतर अस्त्रविद्येत निपुण तो वीर, आपली फुर्ती दाखवीत, शत्रूंवर सतत बाणवृष्टी करू लागला।
Verse 296
द्ैधीभूता महाराज गड़्जेवासाद्य पर्वतम् | महाराज! अर्जुनके द्वारा मारी जाती हुई आपके पुत्रकी विशाल सेना उसी प्रकार दो भागोंमें बट गयी
संजय म्हणाला—महाराज! जशी गंगा एखाद्या विशाल पर्वताजवळ येऊन दोन प्रवाहांत विभागली जाते, तशीच अर्जुनाने कापून टाकीत असताना आपल्या पुत्राची विशाल सेना दोन भागांत फाटून गेली।
Verse 306
केचिद् दुर्योधन राजन्नर्धमाना: किरीटिना । राजन! किरीटधारी अर्जुनसे पीड़ित हो आपकी सेनाके कितने ही नरश्रेष्ठ द्रोणाचार्यके पीछे जा छिपे और कितने ही सैनिक राजा दुर्योधनके पास भाग गये
संजय म्हणाला—राजन् दुर्योधन! किरीटधारी अर्जुनाने छळले गेलेले तुमच्या सेनेतील कित्येक नरश्रेष्ठ अर्धमूर्च्छित होऊन द्रोणाचार्यांच्या मागे जाऊन लपले; आणि कित्येक सैनिक भयाने तुमच्याकडे पळून आले।
Verse 316
गाण्डीवस्य च निर्घोष: श्रुतो दक्षिणतो मया । महाराज! उस समय हमलोग उड़ती हुई धूलराशिसे व्याप्त हुई सेनामें कहीं अर्जुनको देख नहीं पाते थे। मुझे तो दक्षिण दिशाकी ओर केवल उनके धनुषकी टंकार सुनायी देती थी
संजय म्हणाला—महाराज! त्या वेळी मला दक्षिणेकडून गाण्डीवाचा गभीर निर्घोष ऐकू आला. उडत्या धुळीच्या ढगांनी व्यापलेल्या सैन्यात आम्हाला अर्जुन कुठेही दिसत नव्हता; दक्षिणेकडून फक्त त्याच्या धनुष्याची तीक्ष्ण टंकारच ऐकू येत होती.
Verse 323
गाण्डीवस्य तु निर्घोषो व्यतिक्रम्यास्पृशद् दिवम् । शंख और दुन्दुभियोंकी ध्वनि, वाद्योंके शब्द तथा गाण्डीव धनुषके गम्भीर घोष आकाशको लाँघकर स्वर्गतक जा पहुँचे
संजय म्हणाला—गाण्डीवाचा तो गभीर निर्घोष सर्व दिशांची सीमा ओलांडून जणू आकाशाला स्पर्श करू लागला. शंख- दुंदुभींच्या निनादासह वाद्यांच्या शब्दांमध्ये त्या धनुष्याचा गंभीर घोष आकाश पार करून स्वर्गापर्यंत पोहोचला.
Frequently Asked Questions
The chapter frames an ethical tension between normative kṣatriya conduct and the operational imperatives of survival and command protection: as formations collapse, warriors act under reputation pressure and contradictory directives, blurring the line between orderly duty and crisis-driven violence.
Sustained collective action depends on coherent objectives and disciplined communication; when imperatives conflict, even valor can devolve into fragmentation, making leadership, clarity of intent, and morale management decisive strategic resources.
No explicit phalaśruti appears in the provided passage; the meta-commentary is implicit through Sañjaya’s evaluative comparisons (unprecedented battle, earth trembling), which function as narrative markers of exceptional intensity within the epic’s moral-historical frame.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.