Adhyaya 17

Verse 1

(दाक्षिणात्य अधिक पाठके १० श्लोक मिलाकर कुल ६४ श्लोक हैं।) ऑपनआक्रात बछ। अकाल (संशप्तकवधपर्व) सप्तदशो< ध्याय: सुशर्मा आदि संशप्तकवीरोंकी प्रतिज्ञा तथा अर्जुनका युद्धके लिये उनके निकट जाना संजय उवाच ते सेने शिबिरं गत्वा न्‍्यविशेतां विशाम्पते । यथाभागं यथान्यायं यथागुल्मं च सर्वश:

संजय म्हणाला—प्रजानाथ! दोन्ही सेना आपल्या शिबिरात जाऊन स्थिरावल्या. जो जो सैनिक ज्या विभागात, ज्या नियमानुसार आणि ज्या दलरचनेत नेमलेला होता, तो सर्वत्र त्याचप्रमाणे आपल्या जागी जाऊन राहिला।

Verse 2

कृत्वावहारं सैन्यानां द्रोण: परमदुर्मना: । दुर्योधनमभिप्रेक्ष्य सब्रीडमिदमब्रवीत्‌,सेनाओंको युद्धसे लौटाकर द्रोणाचार्य मन-ही-मन अत्यन्त दुःखी हो दुर्योधनकी ओर देखते हुए लज्जित होकर बोले--

सेनांना युद्धातून परत बोलावून द्रोणाचार्य अंतःकरणी अत्यंत खिन्न झाले. दुर्योधनाकडे पाहून ते लज्जित होऊन असे म्हणाले।

Verse 3

उक्तमेतन्मया पूर्व न तिष्ठति धनंजये । शक्यो ग्रहीतु संग्रामे देवेरपि युधिष्ठिर:,“राजन! मैंने पहले ही कह दिया था कि अर्जुनके रहते हुए सम्पूर्ण देवता भी युद्धमें युधिष्ठिरको पकड़ नहीं सकते हैं

मी हे पूर्वीच सांगितले होते—धनंजय (अर्जुन) उभा असताना संग्रामात युधिष्ठिराला देवताही पकडू शकत नाहीत।

Verse 4

इति तद्‌ व: प्रयततां कृतं पार्थेन संयुगे । मा विशड्कीर्वचो मह[मजेयौ कृष्णपाण्डवौ

तुम्ही सर्वांनी प्रयत्न केला तरी त्या संग्रामात पार्थाने माझे पूर्वोक्त वचन सत्य करून दाखवले. माझ्या बोलण्यावर शंका धरू नका—खरेच श्रीकृष्ण आणि पांडव (अर्जुन) माझ्यासाठी अजेय आहेत।

Verse 5

अपनीते तु योगेन केनचिच्छवेतवाहने । तत एष्यति मे राजन्‌ वशमेष युधिष्ठिर:,“राजन्‌! यदि किसी उपायसे श्वेतवाहन अर्जुन दूर हटा दिये जाय॑ँ तो ये राजा युधिष्छिर मेरे वशमें आ जायँगे

संजय म्हणाला—राजन्! जर कोणत्यातरी उपायाने श्वेतवाहन अर्जुनाला दूर हटविता आले, तर हा युधिष्ठिर माझ्या वशात येईल.

Verse 6

कश्चिदाहूय त॑ं संख्ये देशमन्यं प्रकर्षतु । तमजित्वा न कौन्तेयो निवर्तेत कथंचन

संजय म्हणाला—जर एखादा वीर अर्जुनाला युद्धासाठी आव्हान देऊन त्याला दुसऱ्या ठिकाणी ओढून नेईल, तर कुंतीपुत्र त्याला जिंकल्याशिवाय कधीही परत येणार नाही.

Verse 7

एतस्मिन्नन्तरे शून्ये धर्मराजमहं नृप । ग्रहीष्यामि चमूं भित्त्वा धृष्टद्युम्नस्य पश्यत:

संजय म्हणाला—नरेश्वर! या रिकाम्या संधीमध्ये मी धृष्टद्युम्न पाहत असतानाच सैन्य फोडून धर्मराज युधिष्ठिराला नक्कीच पकडीन.

Verse 8

अर्जुनेन विहीनस्तु यदि नोत्सूजते रणम्‌ । मामुपायान्तमालोक्य गृहीतं विद्धि पाण्डवम्‌

संजय म्हणाला—अर्जुनाशिवाय जर पांडुनंदन युधिष्ठिर मला जवळ येताना पाहून रणभूमी सोडणार नाहीत, तर निश्चय समजा ते माझ्या पकडीत येतील.

Verse 9

एवं ते5हं महाराज धर्मपुत्रं युधिष्ठिरम्‌ । समानेष्यामि सगणं वशमद्य न संशय:

संजय म्हणाला—महाराज! अशा रीतीने आज मी धर्मपुत्र युधिष्ठिराला त्याच्या गणांसह तुमच्या वशात आणीन; यात संशय नाही.

Verse 10

यदि तिष्ठति संग्रामे मुहूर्तमपि पाण्डव: । अथापयाति संग्रामाद्‌ विजयात्‌ तद्‌ विशिष्यते

पांडव जर संग्रामात एक मुहूर्तही अढळ उभा राहिला, तर (मी तदनुसार करीन); पण तो रणभूमीतून माघार घेतला, तर ते—आपल्या विजयापेक्षाही—अधिक श्रेष्ठ परिणाम ठरेल.

Verse 11

संजय उवाच द्रोणस्य तद्‌ वच:ः श्रुत्वा त्रिगर्ताधिपतिस्तदा । भ्रातृभि: सहितो राजन्निदं वचनमब्रवीत्‌

संजय म्हणाला—राजन्! द्रोणाचार्यांचे ते वचन ऐकून त्या वेळी त्रिगर्तांचा अधिपती सुशर्मा, भावांसह, असे बोलला.

Verse 12

वयं विनिकृता राजन्‌ सदा गाण्डीवधन्चना । अनाग:स्वपि चागस्तत्‌ कृतमस्मासु तेन वै

राजन्! गाण्डीवधारी अर्जुनाने नेहमीच आमचा अपमान केला आहे; आम्ही निरपराध असतानाही त्याने आमच्यावर वारंवार अन्याय केला आहे.

Verse 13

ते वयं स्मरमाणास्तान्‌ विनिकारान्‌ पृथग्विधान्‌ । क्रोधाग्निना दह्ममाना न शेमहि सदा निशि

त्या नानाविध अपमान-अपकारांची आठवण काढून आम्ही क्रोधाग्निने जळत राहतो; रात्री आम्हाला कधीही विश्रांती मिळत नाही—झोप अजिबात येत नाही.

Verse 14

स नो दिष्टयास्त्रसम्पन्नश्नक्षु्िषयमागत: । कर्तार: सम वयं कर्म यच्चिकीर्षाम हृदूगतम्‌

आता आमच्या सौभाग्याने अस्त्र-शस्त्रांनी सज्ज असा अर्जुन प्रत्यक्ष आमच्या नजरेसमोर आला आहे; म्हणून मनात ठरवलेले प्रतिशोधकर्म आम्ही नक्कीच करून दाखवू.

Verse 15

भवतश्च प्रियं यत्‌ स्थादस्माकं च यशस्करम्‌ । वयमेनं हनिष्यामो निकृष्यायोधनाद्‌ बहि:

याने तुम्हालाही प्रिय वाटेल आणि आमच्या यशातही भर पडेल. आम्ही त्याला रणांगणाबाहेर ओढून नेऊन ठार करू.

Verse 16

अद्यास्त्वनर्जुना भूमिरत्रिगर्ताथ वा पुन: । सत्यं ते प्रतिजानीमो नैतन्मिथ्या भविष्यति

आज आम्ही तुमच्यासमोर सत्याची प्रतिज्ञा करतो—ही भूमी किंवा तर अर्जुनविरहित होईल, नाहीतर त्रिगर्तांपैकी कोणीही या पृथ्वीवर उरणार नाही. आमचे हे वचन कधीही असत्य ठरणार नाही.

Verse 17

एवं सत्यरथश्नोक्त्वा सत्यवर्मा च भारत | सत्यव्रतश्न सत्येषु: सत्यकर्मा तथैव च

भरतनंदना! सुशर्माने असे म्हटल्यावर सत्यरथानंतर सत्यवर्मा, सत्यव्रत, सत्येषु आणि सत्यकर्मा यांनीही तीच प्रतिज्ञा पुन्हा उच्चारली.

Verse 18

सहिता भ्रातर: पञजच रथानामयुतेन च । न्यवर्तन्त महाराज कृत्वा शपथमाहवे

महाराज! ते पाचही भाऊ दहा हजार रथींसह एकत्र येऊन, युद्धासाठी शपथ घेऊन, परत आले.

Verse 19

मालवास्तुण्डिकेराश्न रथानामयुतैस्त्रिभि: । सुशर्मा च नरव्याप्रस्त्रिगर्त: प्रस्थलाधिप:

महाराज! मालव आणि तुण्डिकेर यांच्यासह प्रस्थलाधिपती, नरव्याघ्र त्रिगर्तराज सुशर्मा हा तीस हजार रथींसह (प्रतिज्ञा करून) पुढे सरसावला.

Verse 20

मावेल्लकैललित्थैश्न सहितो मद्रकैरपि । रथानामयुतेनैव सो5गमद्‌ भ्रातृभि: सह

संजय म्हणाला—महाराज! अशी प्रतिज्ञा करून प्रस्थलाधिपती पुरुषसिंह त्रिगर्तराज सुशर्मा युद्ध-शपथ घेण्यासाठी आपल्या भावांसह निघाला. त्याच्यासोबत मावेल्लक, कैललित आणि मद्रकही होते, आणि दहा हजार रथांच्या बळाने तो समर्थ होता.

Verse 21

नानाजनपदेभ्यश्व रथानामयुतं पुनः । समुत्थितं विशिष्टानां शपथार्थमुपागमत्‌,विभिन्न देशोंसे आये हुए दस हजार श्रेष्ठ महारथी भी वहाँ शपथ लेनेके लिये उठकर गये

संजय म्हणाला—नाना जनपदांतून आलेले दहा हजार श्रेष्ठ अश्वारूढ व रथी योद्धेही पुन्हा उठून शपथ घेण्यासाठी पुढे गेले.

Verse 22

ततो ज्वलनमानर्च्य हुत्वा सर्वे पृथक्‌ पृथक्‌ । जगृहु: कुशचीराणि चित्राणि कवचानि च,उन सबने पृथक्‌-पृथक्‌ अग्निदेवकी पूजा करके हवन किया तथा कुशके चीर और विचित्र कवच धारण कर लिये

संजय म्हणाला—त्यानंतर सर्वांनी वेगवेगळे प्रज्वलित अग्निदेवाचे पूजन करून हवन केले आणि कुशाचे चीर तसेच रंगीबेरंगी कवच धारण केले.

Verse 23

ते च बद्धतनुत्राणा घृताक्ता: कुशचीरिण: । मौर्वीमेखलिनो वीरा: सहस्रशतदक्षिणा:

संजय म्हणाला—कवच बांधून व कुश-चीर धारण करून त्यांनी अंगाला तूप लावले आणि ‘मौर्वी’ नावाच्या तृणाची मेखला बांधली. ते वीर पूर्वी यज्ञ करून विपुल दक्षिणा देऊन झाले होते.

Verse 24

यज्वान: पुत्रिणो लोक्या: कृतकृत्यास्तनुत्यज: । योक्ष्यमाणास्तदा55त्मानं यशसा विजयेन च

संजय म्हणाला—ते पूर्वी यज्ञ करणारे, पुत्रवान आणि पुण्यलोकांस पात्र होते. कर्तव्य पूर्ण करून ते आनंदाने युद्धात देहत्याग करण्यास सिद्ध झाले आणि यश व विजयाशी स्वतःला जोडू पाहात होते.

Verse 25

ब्रह्मचर्यश्रुतिमुखै: क्रतुभिश्नाप्तदक्षिणै: । प्राप्पॉल्लोकान्‌ सुयुद्धेन क्षिप्रमेव यियासव:

संजय म्हणाला— ब्रह्मचर्यपालन, वेदाध्ययन आणि यथोचित दक्षिणेसहित यज्ञकर्म यांद्वारे जे पुण्यलोक प्राप्त होतात, तेच लोक ते उत्तम युद्धाच्या बळावरच शीघ्र गाठण्याची इच्छा करीत होते।

Verse 26

ब्राह्मणांस्तर्पयित्वा च निष्कान्‌ दत्त्वा पृथक्‌ पृथक्‌ । गाश्न वासांसि च पुन: समाभाष्य परस्परम्‌

संजय म्हणाला— ब्राह्मणांना तृप्त करून, प्रत्येकाला वेगवेगळे निष्क (सुवर्णाभूषण/मुद्रा) देऊन, पुन्हा गायी व वस्त्रे वाटून, ते परस्परांशी सल्लामसलत करू लागले।

Verse 27

(द्विजमुख्यै: समुदितैः कृतस्वस्त्ययनाशिष: । मुदिताश्ष प्रहृष्टाश्न॒ जल॑ संस्पृश्य निर्मलम्‌ ।।) प्रज्वाल्य कृष्णवर्त्मानमुपागम्य रणव्रतम्‌ । तस्मिन्नग्नौ तदा चक्र: प्रतिज्ञां दृढनिश्चया:

संजय म्हणाला— श्रेष्ठ द्विज एकत्र येऊन स्वस्तिवाचन व आशीर्वाद देताच ते आनंदित व प्रहर्षित झाले; निर्मळ जलाचा स्पर्श करून शुद्धी केली. मग धुराच्या कृष्णरेषेने युक्त पवित्र अग्नी प्रज्वलित करून, रणव्रत धारण केलेल्या योद्ध्याजवळ जाऊन, त्या अग्नीसमोर दृढ निश्चयाने प्रतिज्ञा केली।

Verse 28

ब्राह्मगोंको भोजन आदिसे तृप्त करके उन्हें अलग-अलग स्वर्णमुद्राओं

संजय म्हणाला— सर्व प्राणी ऐकत असताना त्यांनी उच्चस्वराने घोषणा केली; आणि सर्वांनी धनंजय (अर्जुन) वधासाठी दृढ प्रतिज्ञा केली।

Verse 29

ये वै लोकाश्चाव्रतिनां ये चैव ब्रह्मघातिनाम्‌ । मद्यपस्य च ये लोका गुरुदाररतस्य च

संजय म्हणाला— “जर आम्ही अर्जुनाला युद्धात न मारताच परत आलो, किंवा त्याच्या बाणांनी जखमी होऊन भयामुळे रणापासून पराङ्मुख झालो, तर आम्हाला तेच पापमय लोक मिळोत—जे व्रतहीन, ब्रह्महत्यारा, मद्यप आणि गुरुपत्नीगामी यांना मिळतात।”

Verse 30

ब्रह्मस्वहारिणश्रैव राजपिण्डापहारिण: | शरणागतं च त्यजतो याचमानं तथा घ्नत:

संजय म्हणाला—“जर आम्ही युद्धात अर्जुनाला न मारताच परतलो, किंवा त्याच्या बाणांनी पीडित होऊन भयामुळे रणातून पराङ्मुख झालो, तर ब्राह्मणांचे अर्पित धन चोरणारे, राजाने दिलेली उपजीविका हिरावून घेणारे, शरण आलेल्याला टाकून देणारे आणि याचकाला मारणारे—अशांना जे पापलोक मिळतात तेच आम्हालाही मिळोत.”

Verse 31

अगारदाहिनां चैव ये च गां निघ्नतामपि । अपकारिणां च ये लोका ये च ब्रह्मद्धिषामपि

संजय म्हणाला—“जर आम्ही युद्धात अर्जुनाला न मारताच परतलो, किंवा त्याच्या बाणांनी जखमी होऊन भयामुळे रणातून पराङ्मुख झालो, तर घर जाळणारे, गोवध करणारे, अपकार करणारे आणि ब्राह्मणद्वेषी—अशांना जे पापलोक मिळतात तेच आम्हालाही मिळोत.”

Verse 32

स्वभार्यामृतुकालेषु मोहाद्‌ वै नाभिगच्छताम्‌ । श्राद्धमैथुनिकानां च ये चाप्यात्मापहारिणाम्‌

संजय म्हणाला—“जे मोहामुळे ऋतुकाळातही स्वतःच्या पत्नीशी संग करत नाहीत, जे श्राद्धदिनी मैथुन करतात, आणि जे स्वतःच्या आत्म्याचा अपहार किंवा नाश करतात—ते सर्व घोर पापी मानले जातात.”

Verse 33

न्यासापहारिणां ये च श्रुतं नाशयतां च ये । क्लीबेन युध्यमानानां ये च नीचानुसारिणाम्‌

संजय म्हणाला—“जर आम्ही अर्जुनाला न मारताच परतलो, किंवा त्याच्या बाणांनी पीडित होऊन भयामुळे युद्धातून पराङ्मुख झालो, तर धरोहर हडप करणारे, श्रुती-विद्या नष्ट करणारे, नपुंसकाशी युद्ध करणारे आणि नीचांचा संग करणारे—अशांना जे पापलोक मिळतात तेच आम्हालाही मिळोत.”

Verse 34

नास्तिकानां च ये लोका येडग्निमातृपितृत्यजाम्‌ । (सस्यमाक्रमतां ये च प्रत्यादित्यं प्रमेहताम्‌ ।) तानाप्नुयामहे लोकान्‌ ये च पापकृतामपि

संजय म्हणाला—“जर आम्ही युद्धात अर्जुनाला न मारताच परतलो, किंवा त्याच्या बाणांनी जखमी होऊन भयामुळे रणातून पराङ्मुख झालो, तर नास्तिक, अग्नी-माता-पित्याची सेवा सोडणारे, उभी पिके तुडवून नष्ट करणारे आणि सूर्याकडे तोंड करून मूत्रत्याग करणारे—अशा पापकर्म्यांना जे पापलोक मिळतात तेच आम्हालाही मिळोत.”

Verse 35

यद्यहत्वा वयं युद्धे निवर्तेम धनंजयम्‌ | तेन चाभ्यर्दितास्त्रासादू भवेम हि पराड्मुखा:

संजय म्हणाला—धनंजय (अर्जुन) याला न मारताच आपण युद्धातून परतलो, किंवा त्याच्या बाणांनी त्रस्त होऊन भयामुळे रणातून पराङ्मुख झालो, तर निश्चयच आपण त्या पापलोकांना जाऊ, जे घोर पातक्यांसाठी ठरलेले आहेत. धर्मयुद्धात उतरून भयाने कर्तव्यापासून मागे हटणे हे महान अधर्मासमान मानले जाते.

Verse 36

यदि त्वसुकरं लोके कर्म कुर्याम संयुगे । इष्टॉल्लोकान प्राप्रुयामो वयमद्य न संशय:

संजय म्हणाला—जर आज संग्रामात आपण जगात अशक्य मानले जाणारे कर्म साध्य केले, म्हणजेच अर्जुनाचा वध केला, तर निःसंशय आपण इच्छित पुण्यलोकांना प्राप्त होऊ।

Verse 37

एवमुकक्‍्त्वा तदा राजंस्ते<भ्यवर्तन्त संयुगे । आह्वयन्तोडर्जुनं वीरा: पितृजुष्टां दिशं प्रति,राजन! ऐसा कहकर वे वीर संशप्तकगण उस समय अर्जुनको ललकारते हुए युद्धस्थलमें दक्षिण दिशाकी ओर जाकर खड़े हो गये

संजय म्हणाला—राजन्! असे बोलून ते वीर त्या वेळी रणात पुन्हा वळले. अर्जुनाला नावाने ललकारत, पितृपूज्य दक्षिण दिशेकडे तोंड करून ते उभे राहिले—युद्धाने आपला व्रत पूर्ण करण्याचा निश्चय करून।

Verse 38

आहूतस्तैर्नरिव्याप्रै: पार्थ: परपुरंजय: । धर्मराजमिदं वाक्यमपदान्तरमब्रवीत्‌

संजय म्हणाला—त्या नरव्याघ्र संशप्तकांनी ललकारताच, शत्रुपुरविजयी पार्थ (अर्जुन) क्षणभरही विलंब न करता धर्मराज (युधिष्ठिर) यांना हे वचन बोलला।

Verse 39

आहूतो न निवर्तेयमिति मे व्रतमाहितम्‌ । संशप्तकाश्न मां राजन्नाह्नयन्ति महामूथे

अर्जुन म्हणाला—राजन्! माझा दृढ व्रत आहे की युद्धासाठी आवाहन झाले तर मी मागे हटणार नाही. हे संशप्तक मला या महायुद्धात ललकारत आहेत.

Verse 40

एष च भ्रातृभि: सार्थ सुशर्मा55ह्वयते रणे । वधाय सगणपस्यास्य मामनुज्ञातुमरहसि

संजय म्हणाला—हा सुशर्मा आपल्या भावांसह रणांगणात मला आव्हान देत आहे. म्हणून त्याच्या गणांसह या सुशर्माचा वध करण्यासाठी मला आज्ञा द्यावी.

Verse 41

नैतच्छक्नोमि संसोदुमाद्दानं पुरुषर्षभ । सत्यं ते प्रतिजानामि हतान्‌ विद्धि परान्‌ युधि

संजय म्हणाला—पुरुषश्रेष्ठा, शत्रूंचे हे उद्धट आव्हान मी सहन करू शकत नाही. मी तुला सत्य प्रतिज्ञा करतो—युद्धात हे शत्रू मारले गेले असेच समज.

Verse 42

युधिषछ्िर उवाच श्रुतं ते तत्त्वतस्तात यद्‌ द्रोणस्य चिकीर्षितम्‌ । यथा तदनृतं तस्य भवेत्‌ तत्‌ त्वं समाचर

युधिष्ठिर म्हणाला—तात! द्रोणाचार्य काय करावयास निघाले आहेत, ते तू यथार्थपणे ऐकले आहेस. असे आचरण कर की त्यांचा तो संकल्प असत्य ठरो—त्यांचा हेतू निष्फळ होवो.

Verse 43

द्रोणो हि बलवाउछूर: कृतास्त्रश्न जितश्रम: । प्रतिज्ञातं च तेनैतद्‌ ग्रहणं मे महारथ

महारथी वीरा! आचार्य द्रोण बलवान, शूर आणि अस्त्रविद्येत निपुण आहेत; त्यांनी श्रमावर विजय मिळविला आहे. आणि त्यांनी प्रतिज्ञा केली आहे की ते मला पकडून नेतील.

Verse 44

अजुन उवाच अयं वै सत्यजिद्‌ राजन्नद्य त्वां रक्षिता युधि | प्रियमाणे च पाज्चाल्ये नाचार्य: काममाप्स्यति

अर्जुन म्हणाला—राजन्! हा पांचालराजकुमार सत्यजित् आज युद्धात तुमचे रक्षण करील. जोवर हा पांचालपुत्र विजयी राहील, तोवर आचार्य आपली इच्छा पूर्ण करू शकणार नाहीत.

Verse 45

हते तु पुरुषव्याप्रे रणे सत्यजिति प्रभो । सर्वैरपि समेतैर्वा न स्थातव्यं कथंचन

अर्जुन म्हणाला—हे प्रभो! रणभूमीवर पुरुषसिंह सत्यजित् जर मारला गेला, तर तुम्ही सर्वजण एकत्र असलात तरी कोणत्याही प्रकारे रणांगणात थांबू नका. तत्क्षणी माघार घ्या.

Verse 46

संजय उवाच अनुज्ञातस्ततो राज्ञा परिष्वक्तश्व फाल्गुन: | प्रेम्णा दृष्टश्च॒ बहुधा ह्याशिषश्चास्य योजिता:

संजय म्हणाला—राजन्! मग राजाने फाल्गुनाला (अर्जुनाला) जाण्याची आज्ञा दिली आणि त्याला हृदयाशी धरले. प्रेमाने त्याच्याकडे पुन्हा पुन्हा पाहिले व शुभ आशीर्वाद देऊन युद्धकार्याकरिता विदा केले.

Verse 47

विहायैनं ततः पार्थस्त्रिगर्तान्‌ प्रत्ययाद्‌ बली । क्षुधित: क्षुद्विघातार्थ सिंहो मृगगणानिव

संजय म्हणाला—त्यानंतर बलवान पृथापुत्र अर्जुन त्यांना तेथेच ठेवून त्रिगर्तांकडे निघाला; जसा भुकेला सिंह भूक शमविण्यासाठी हरिणांच्या कळपाकडे धावतो.

Verse 48

ततो दौर्योधनं सैन्यं मुदा परमया युतम्‌ | ऋतेडर्जुनं भृशं क्रुद्धं धर्मराजस्य निग्रहे

संजय म्हणाला—तेव्हा दुर्योधनाची सेना परम आनंदाने भरून, अर्जुन नसताना, धर्मराज युधिष्ठिराला पकडण्यासाठी अत्यंत क्रोधाने झटू लागली.

Verse 49

ततोडचन्योन्येन ते सैन्ये समाजग्मतुरोजसा । गड्भासरय्वौ वेगेन प्रावषीवोल्बणोदके

संजय म्हणाला—त्यानंतर दोन्ही सेना परस्परांच्या दिशेने प्रचंड वेगाने धावून येऊन भिडल्या; जणू पावसाळ्यात पाण्याने फुगलेल्या गंगा आणि सरयू वेगाने एकत्र येतात.