Adhyaya 159
अध्याय १५९ — रात्रौ श्रमविरामः (Night Exhaustion and Brief Pause in Battle)
Upa-parva: Rātri-śrama–virāma (Night Fatigue and Truce Episode) — Droṇa Parva Context Unit
Sañjaya reports that after Ghaṭotkaca is killed by Karṇa, Yudhiṣṭhira is seized by grief and anger and instructs Dhṛṣṭadyumna to check Droṇa, emphasizing Dhṛṣṭadyumna’s destined role in Droṇa’s fall. A coalition of Pāṇḍava allies—named leaders, charioteers, infantry, elephants, and horses—surges forward with the intention of reaching Droṇa. Droṇa receives them in battle; Duryodhana also advances to protect Droṇa’s life. The engagement, however, becomes impaired by severe night conditions: darkness and dust combine with fatigue so that many warriors are described as ‘sleep-blinded,’ acting without clear perception, sometimes harming allies and themselves. Arjuna (Bībhatsu) recognizes the degraded state of the armies and calls out loudly, advising a brief pause and rest on the battlefield until the moon rises, after which combat can resume. Both sides approve this counsel; troops rest in place with weapons and mounts, and the text offers extended battlefield imagery of sleeping soldiers, elephants, and horses. As moonlight spreads and darkness recedes, the armies awaken and the battle recommences with renewed force.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र से कहता है कि रणभूमि में पाण्डव-पक्ष के प्रमुख योद्धा—युधिष्ठिर, भीम, धृष्टद्युम्न और सात्यकि—मन को युद्ध में स्थिर कर द्रोण की प्रचण्ड व्यवस्था को तोड़ने हेतु आगे बढ़ते हैं। → सोमदत्त सात्यकि को देखकर पुनः क्रुद्ध होता है और तीव्र शरवर्षा से उसे ढक देता है; उधर द्रोणाचार्य पाञ्चालों को भयभीत कर पीछे ढकेलते हैं, और युधिष्ठिर पर एक के बाद एक दिव्यास्त्रों (वारुण, याम्य, आग्नेय, त्वाष्ट, सावित्र) का क्रमशः प्रयोग कर दबाव बढ़ाते हैं। → भीमसेन शक्तिप्रहार से काँपकर मूर्च्छित हो जाता है, फिर चेतना पाकर क्रोध में गदा/शस्त्र-प्रहार से प्रत्याघात करता है; साथ ही वह नाराचों से शत्रु-रथियों का संहार करता हुआ कर्णपुत्र वृषसेन पर भी बाण-वर्षा आरम्भ कर देता है—रण का केन्द्र भीम की उग्र प्रतिज्ञा-शक्ति बन जाता है। → द्रोण की मार से पाञ्चालों का पलायन और पाण्डवों का पुनर्संगठन साथ-साथ चलता है; भीम की वापसी (मूर्च्छा से उठकर) पाण्डव-पक्ष में नया उत्साह भरती है, जबकि कौरव-पक्ष में भीम के संहार से क्षति और भय फैलता है। → द्रोण के दिव्यास्त्र-क्रम और भीम द्वारा वृषसेन पर केन्द्रित आक्रमण के बीच यह अनिश्चित रह जाता है कि अगला निर्णायक पतन किसका होगा—युधिष्ठिर की रक्षा टूटेगी या कौरव-पक्ष का कोई प्रमुख स्तम्भ ढहेगा।
Shlokas
Verse 1
#-+3.2"22 हु हि की - भूमि नापनेका एक नाप जो चार सौ हाथका होता है। सप्तपञ्चाशर्दाधिकशततमोब् ध्याय: सोमदत्तकी ! मूच्छ
संजय म्हणाला—राजन्! द्रोणपुत्र अश्वत्थाम्याने द्रुपदाचे पुत्र, कुन्तिभोजाचा पुत्र आणि सहस्रों राक्षस मारलेले पाहून युधिष्ठिर, भीमसेन, पार्षत धृष्टद्युम्न आणि युयुधान (सात्यकी) सावध झाले व त्यांनी मन पूर्णतः युद्धावरच केंद्रित केले.
Verse 2
युधिष्ठिरों भीमसेनो धृष्टद्युम्नश्न पार्षत: । युयुधानश्न संयत्ता युद्धायैव मनो दधु: २ ।।
संजय म्हणाला—राजन्! द्रोणपुत्र अश्वत्थाम्याने द्रुपद व कुंतिभोज यांचे पुत्र आणि सहस्र राक्षस मारलेले पाहून युधिष्ठिर, भीमसेन, पार्षतपुत्र धृष्टद्युम्न व युयुधान—हे सर्व सावध व सज्ज होऊन केवळ युद्धातच मन एकाग्र करू लागले।
Verse 3
सोमदत्त: पुनः क्रुद्धो दृष्टया सात्यकिमाहवे । महता शरवर्षेणच्छादयामास भारत,भारत! युद्धस्थलमें सात्यकिको देखकर सोमदत्त पुनः कुपित हो उठे और उन्होंने बड़ी भारी बाण-वर्षा करके सात्यकिको आच्छादित कर दिया
संजय म्हणाला—हे भरत! रणांगणात सात्यकीला पाहताच सोमदत्त पुन्हा क्रुद्ध झाला आणि त्याने प्रचंड बाणवृष्टी करून त्याला झाकून टाकले।
Verse 4
ततः समभवद् युद्धमतीव भयवर्धनम् | त्वदीयानां परेषां च घोरं विजयकाड्क्षिणाम्,फिर तो विजयकी अभिलाषा रखनेवाले आपके और शत्रुपक्षके सैनिकोंमें अत्यन्त भंयकर घोर युद्ध छिड़ गया
मग विजयाची आकांक्षा बाळगणाऱ्या तुमच्या आणि शत्रुपक्षाच्या योद्ध्यांत अत्यंत भय वाढविणारे, घोर युद्ध पेटून उठले।
Verse 5
त॑ दृष्टवा समुपायान्तं रुक्मपुड्खे: शिलाशितै: । दशभ्रि: सात्वतस्यार्थे भीमो विव्याध सायकै:
तो पुढे येताना पाहून सात्वत (सात्यकी) याच्या रक्षणार्थ भीमाने शिळेवर धार लावलेल्या सुवर्णपंखी दहा बाणांनी सोमदत्ताला भेदले।
Verse 6
सोमदत्तो5पि तं वीरं शतेन प्रत्यविध्यत । सात्वतस्त्वभिसंक्रुद्ध: पुत्राधिभिरभिप्लुतम्
संजय म्हणाला—सोमदत्तानेही त्या वीर भीमसेनाला शंभर बाणांनी भेदून प्रत्युत्तर दिले. तेव्हा पुत्रशोकाने व्याकुळ व क्रोधाने जळत असलेल्या सात्यकीने, वृद्धत्वाचे गुण धारण केलेल्या वृद्ध सोमदत्ताला वज्राघातासारखे घातक दहा तीक्ष्ण बाणांनी भेदले।
Verse 7
वृद्ध वृद्धगुणैर्युक्ते ययातिमिव नाहुषम् । विव्याध दशभिस्ती $णै: शरैर्वज़निपातनै:
संजय म्हणाला—तेव्हा पुत्रशोकाने दग्ध व अत्यंत क्रुद्ध झालेल्या सात्यकीने, नहुषनंदन ययातीप्रमाणे वृद्धगुणांनी युक्त अशा वृद्ध सोमदत्ताला वज्रासारख्या दहा तीक्ष्ण बाणांनी भेदून टाकले.
Verse 8
शक्त्या चैन विनिर्भिवद्य पुनर्विव्याध सप्तभि: । ततस्तु सात्यकेरर्थे भीमसेनो नवं दृढम्
शक्तीने त्याला भेदून त्याने पुन्हा सात बाणांनी वेधले. तेव्हा सात्यकीच्या हितासाठी भीमसेनाने नवा व दृढ संकल्प केला.
Verse 9
मुमोच परिघं घोरं सोमदत्तस्य मूर्थनि । फिर शक्तिसे इन्हें विदीर्ण करके सात बाणोंद्वारा पुन: गहरी चोट पहुँचायी। तत्पश्चात् सात्यकिके लिये भीमसेनने सोमदत्तके मस्तकपर नूतन, सुदृढ़ एवं भयंकर परिघका प्रहार किया ।।
भीमसेनाने सोमदत्ताच्या मस्तकावर भयंकर परिघाचा घाव घातला. आणि सात्वतानेही अग्निसारखा तेजस्वी उत्तम बाण सोडला.
Verse 10
युगपत् पेततुर्वीरे घोरौ परिघमार्गणीौ
त्याच क्षणी त्या वीरावर भयंकर परिघ आणि बाण—दोन्ही एकाच वेळी कोसळले.
Verse 11
व्यामोहिते तु तनये बाह्लीकस्तमुपाद्रवत्
परंतु जेव्हा त्याचा पुत्र व्यामोहित झाला, तेव्हा बाह्लीक त्याच्यावर धावून गेला.
Verse 12
भीमो<थ सात्वतस्यार्थे बाह्लीक॑ नवभि: शरै:
संजय म्हणाला—मग सात्वत योद्ध्याच्या हितासाठी भीमाने बाह्लीकावर नऊ बाणांचा प्रहार केला.
Verse 13
प्रातिपेयस्तु संक्रुद्ध: शक्ति भीमस्य वक्षसि
संजय म्हणाला—क्रुद्ध झालेल्या प्रातिपेयाने भीमाच्या वक्षस्थळी शक्ती फेकली.
Verse 14
स तथाभिहतो भीमश्नचकम्पे च मुमोह च
संजय म्हणाला—असा आघात झाल्यावर भीम थोडासा कंप पावला आणि क्षणभर मूर्च्छित झाला.
Verse 15
सा पाण्डवेन प्रहिता बाह्लीकस्य शिरो5हरत्
संजय म्हणाला—पांडवाने सोडलेले ते अस्त्र बाह्लीकाचे शिर उडवून नेले.
Verse 16
तस्मिन् विनिहते वीरे बाह्लीके पुरुषर्षभ
संजय म्हणाला—हे पुरुषश्रेष्ठ! त्या वीर बाह्लीकाचा वध झाल्यावर युद्धाची चाल पालटली.
Verse 17
नागदत्तो दृढरथो महाबाहुरयोभुज:
संजय म्हणाला—नागदत्त आणि दृढरथ—महाबाहू, लोखंडासारख्या कठोर भुजाबळाचे—पुढे सरसावले.
Verse 18
तान् दृष्टवा चुक्रुधे भीमो जगृहे भारसाधनान्
संजय म्हणाला—त्यांना पाहून भीम क्रोधाने पेटला आणि जड शस्त्रास्त्रे उचलली.
Verse 19
ते विद्धा व्यसव: पेतु: स्यन्दने भ्यो हतौजस:
संजय म्हणाला—ते घायाळ होऊन, प्राणहीन व तेजोहीन झाले आणि रथांवरून कोसळले.
Verse 20
चण्डवातप्रभग्नास्तु पर्वताग्रान्महीरुहा: । उन बाणोंसे घायल होकर आपके पुत्र अपने प्राणोंसे हाथ धो बैठे और पर्वतशिखरसे प्रचण्ड वायुद्वारा उखाड़े हुए वृक्षोंक समान तेजोहीन होकर रथोंसे नीचे गिर पड़े || १९३६ || नाराचैर्दशभिर्भीमस्तान् निहत्य तवात्मजान्
संजय म्हणाला—जसे पर्वतशिखरांवरून प्रचंड वाऱ्याने उन्मळून पडलेले महावृक्ष कोसळतात, तसे त्या बाणांनी घायाळ होऊन तुमचे पुत्र तेजोहीन होऊन रथांवरून खाली पडले; प्राणही गेले. मग भीमाने दहा नाराच बाणांनी तुमच्या त्या पुत्रांचा वध केला.
Verse 21
ततो वृकरथो नाम भ्राता कर्णस्य विश्रुत:
त्यानंतर कर्णाचा विश्रुत भाऊ, वृकरथ नावाचा, पुढे आला.
Verse 22
ततः सप्त रथान् वीर: स्यालानां तव भारत
त्यानंतर, हे भारत! तो वीर योद्धा तुझ्या साळ्यांच्या सात रथांकडे धावून गेला; युद्धाच्या कठोर विवशतेत नातेसंबंधांचा विचार बाजूला पडला.
Verse 23
अमर्षयन्तो निहतं शतचन्द्रं महारथम्
शतचंद्र हा महारथी मारला गेला हे त्यांना सहन झाले नाही; शोक व क्रोधाने भरून ते त्याचाच विचार करीत रणात अस्वस्थ झाले.
Verse 24
शकुने भ्रातरो वीरा गवाक्ष: शरभो विभु: । सुभगो भानुदत्तश्न शूरा: पजच महारथा:
शकुनीचे भाऊ—वीर—गवाक्ष, शरभ, विभु, सुभग आणि भानुदत्त—हे पाचही शूर महारथी होते.
Verse 25
अभिद्र॒त्य शरैस्तीकणैरभीमसेनमताडयन् । महारथी शतचन्द्रके मारे जानेपर अमर्षमें भरे हुए शकुनिके वीर भाई गवाक्ष, शरभ, विभु, सुभग और भानुदत्त--ये पाँच शूर महारथी भीमसेनपर टूट पड़े और उन्हें पैने बाणोंद्वारा घायल करने लगे || २३-२४ $ ।।
ते धावून येऊन तीक्ष्ण बाणांनी भीमसेनावर प्रहार करू लागले. नाराचांनी जखमी होऊनही तो पावसाच्या वेगाने आघात झालेल्या पर्वताप्रमाणे अचल राहिला.
Verse 26
जघान पज्चभिर्बाणै: पञ्चैवातिरथान् बली । जैसे वर्षाके वेगसे पर्वत आहत होता है, उसी प्रकार उनके नाराचोंसे घायल होकर बलवान् भीमसेनने अपने पाँच बाणोंद्वारा उन पाँचों अतिरथी वीरोंको मार डाला ।।
बलवान भीमसेनाने पाच बाणांनी त्या पाच अतिरथींना ठार केले. ते वीर मारलेले पाहून श्रेष्ठ राजे विचलित झाले.
Verse 27
ततो युधिष्ठिर: क्रुद्धस्तवतानीकमशातयत् । मिषत: कुम्भयोनेस्तु पुत्राणां तव चानघ
तेव्हा क्रोधाने पेटलेला युधिष्ठिर तुझी सेना चिरडून टाकू लागला—कुंभयोनी (व्यास) यांचे पुत्र आणि तू, हे अनघ, पाहत असतानाच।
Verse 28
उन पाँचों वीरोंको मारा गया देख सभी श्रेष्ठ नरेश विचलित हो उठे। निष्पाप नरेश्वर! तदनन्तर क्रोधमें भरे हुए राजा युधिष्ठिर द्रोणाचार्य तथा आपके पुत्रोंके देखते-देखते आपकी सेनाका संहार करने लगे ।।
संजय म्हणाला—त्या युद्धात क्रोधाने भरलेला राजा युधिष्ठिर द्रोणाचार्य आणि तुझ्या पुत्रांच्या पाहता-पाहता तुझ्या सेनेचा संहार करू लागला. क्रुद्ध युधिष्ठिराने अम्बष्ठ, मालव, शूर त्रिगर्त आणि शिबी देशीय योद्ध्यांनाही मृत्युलोकात धाडले।
Verse 29
अभीषाहाउुछूरसेनान् बाह्लीकान् सवसातिकान् | निकृत्य पृथिवीं राजा चक्रे शोणितकर्दमाम्,अभीषाह, सूरसेन, बाह्नीक और वसातिदेशीय योद्धाओंको नष्ट करके राजा युधिष्ठिरने इस भूतलपर रक्तकी कीच मचा दी
संजय म्हणाला—अभीषाह, उच्छूरसेन, बाह्लीक आणि वसाति-देशीय योद्ध्यांना कापून टाकून राजा युधिष्ठिराने पृथ्वीला रक्ताच्या चिखलाने माखून टाकले।
Verse 30
यौधेयान् मालवान् राजन् मद्रकाणां गणान् युधि । प्राहिणोन्मृत्युलोकाय शूरान् बाणैर्युधिष्ठिर:,राजन! युधिष्ठिरने अपने बाणोंसे यौधेय, मालव तथा शूरवीर मद्रकगणोंको मृत्युके लोकमें भेज दिया
संजय म्हणाला—राजन्! युद्धात युधिष्ठिराने आपल्या बाणांनी यौधेय, मालव आणि शूर मद्रक-गणांना मृत्युलोकात धाडले।
Verse 31
हताहरत गृह्नीत विध्यत व्यवकृन्तत । इत्यासीत् तुमुलः शब्दो युधिष्ठिररथं प्रति,युधिष्ठिरके रथके आसपास “मारो, ले आओ, पकड़ो, घायल करो, टुकड़े-टुकड़े कर डालो' इत्यादि भयंकर शब्द गूँजने लगा
संजय म्हणाला—युधिष्ठिराच्या रथाकडे “मारा! ओढून आणा! पकडा! भेदून टाका! तुकडे-तुकडे करा!” असा भयंकर, तुमुल गजर उठला।
Verse 32
सैन्यानि द्रावयन्तं त॑ द्रोणो दृष्टवा युधिष्ठिरम् । चोदितस्तव पुत्रेण सायकैरभ्यवाकिरत्
युधिष्ठिर सैन्यांना पळवून लावत आहे असे पाहून, तुमच्या पुत्र दुर्योधनाच्या प्रेरणेने द्रोणाचार्यांनी त्याच्यावर बाणांचा वर्षाव केला।
Verse 33
द्रोणस्तु परमक्रुद्धों वायव्यास्त्रेण पार्थिवम् । विव्याध सो5पि तद् दिव्यमस्त्रमस्त्रेण जध्निवान्
अत्यंत क्रोधाने द्रोणाचार्यांनी वायव्यास्त्राने राजा युधिष्ठिराला भेदले; पण युधिष्ठिरानेही आपल्या दिव्यास्त्राने ते दिव्यास्त्र नष्ट केले।
Verse 34
तस्मिन् विनिहते चास्त्रे भारद्वाजो युधिष्ठिरे । वारुणं याम्यमाग्नेयं त्वाष्टूं सावित्रमेव च
ते अस्त्र निष्फळ झाल्यावर भारद्वाजपुत्र द्रोणांनी युधिष्ठिरावर अनुक्रमे वारुण, याम्य, आग्नेय, त्वाष्ट्र आणि सावित्र अशी अस्त्रे सोडली।
Verse 35
क्षिप्तानि क्षिप्यमाणानि तानि चास्त्राणि धर्मज:
ती अस्त्रे—जी आधीच सोडली गेली होती आणि जी सोडली जात होती—धर्मज युधिष्ठिराने रणसंग्रामात तोंड दिले।
Verse 36
जधघानास्त्रैर्महाबाहु: कुम्भयोनेरवित्रसन् । परंतु महाबाहु धर्मपुत्र युधिष्ठिरने द्रोणाचार्यसे तनिक भी भय न खाकर उनके द्वारा चलाये गये और चलाये जानेवाले सभी अस्त्रोंको अपने दिव्यास्त्रोंसे नष्ट कर दिया ।।
महाबाहु धर्मपुत्र युधिष्ठिराने कुम्भयोनि द्रोणाचार्यांचा किंचितही भय न बाळगता, त्यांनी सोडलेली व सोडू घातलेली सर्व अस्त्रे आपल्या दिव्यास्त्रांनी नष्ट केली. त्यानंतर कुम्भसम्भव द्रोण, आपली प्रतिज्ञा सत्य करण्याच्या इच्छेने आणि तुमच्या पुत्राच्या हितासाठी तत्पर राहून, युधिष्ठिराचा वध करण्याच्या अभिलाषेने, त्याच्यावर ऐन्द्र व प्राजापत्य अशी अस्त्रे वापरू लागला।
Verse 37
प्रादुश्चक्रेउस्त्रमैन्द्र वै प्राजापत्यं च भारत । जिधघांसुर्धर्मतनयं तव पुत्रहिते रत:
संजय म्हणाला— हे भारत! तुझ्या पुत्राच्या हितासाठी तत्पर आणि धर्मपुत्र युधिष्ठिराचा वध करण्यास उद्यत द्रोणाचार्याने आपली प्रतिज्ञा खरी करण्यासाठी ऐन्द्र व प्राजापत्य अशी अस्त्रे प्रकट करून त्यांचा प्रयोग केला।
Verse 38
पति: कुरूणां गजसिंहगामी विशालवक्षा: पृथुलोहिताक्ष: । प्रादुश्षकारास्त्रमहीनतेजा माहेन्द्रमन्न्यत् स जघान तेन
संजय म्हणाला— गज व सिंहासारख्या वेगाने चालणारा, विशाल वक्षस्थळाने शोभणारा, मोठ्या लाल नेत्रांचा, अविचल तेजस्वी कुरुपती युधिष्ठिराने माहेन्द्र अस्त्र प्रकट केले आणि त्याच्याच साहाय्याने इतर सर्व दिव्यास्त्रे नष्ट करून टाकली।
Verse 39
विहन्यमानेष्वस्त्रेषु द्रोण: क्रोधसमन्वित: । युधिष्ठिरवध॑ प्रेप्सुब्राह्मिमस्त्रमुदैरयत्,उन अस्त्रोंके नष्ट हो जानेपर क्रोधभरे द्रोणाचार्यने युधिष्ठिरका वध करनेकी इच्छासे ब्रह्मास्त्रका प्रयोग किया
संजय म्हणाला— अस्त्रे नष्ट होत असता क्रोधाने भरलेल्या द्रोणाचार्याने युधिष्ठिराचा वध करण्याच्या इच्छेने ब्रह्मास्त्र सोडले।
Verse 40
ततो नाज्ञासिषं किंचिद् घोरेण तमसा5<वृते । सर्वभूतानि च परं त्रासं जम्मुर्महीपते,महीपते! फिर तो मैं घोर अन्धकारसे आवृत उस युद्धसस््थलमें कुछ भी जान न सका और समस्त प्राणी अत्यन्त भयभीत हो उठे
संजय म्हणाला— हे महीपते! मग ते रणांगण घोर अंधाराने आच्छादले गेले; मला काहीच कळेना, आणि सर्व प्राणी अत्यंत भयाने ग्रासले गेले।
Verse 41
ब्रह्मास्त्रमुद्यतं दृष्टवा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिर: । ब्र्मास्त्रेणैव राजेन्द्र तदस्त्रं प्रत्यवारयत्
संजय म्हणाला— राजेंद्र! ब्रह्मास्त्र उचललेले पाहून कुंतीपुत्र युधिष्ठिराने ब्रह्मास्त्रानेच त्या अस्त्राचा प्रतिकार करून त्याचे निवारण केले।
Verse 42
ततः सैनिकमुख्यास्ते प्रशशंसुर्नरर्षभौ । द्रोणपार्थों महेष्वासौ सर्वयुद्धविशारदौ
तेव्हा सैन्याचे प्रमुख योद्धे नरश्रेष्ठ वृषभ-तुल्य त्या दोन महाधनुर्धर—द्रोणाचार्य आणि पार्थ (अर्जुन)—यांची स्तुती करू लागले; ते दोघेही सर्व प्रकारच्या युद्धकलेत पारंगत होते.
Verse 43
ततः प्रमुच्य कौन्तेयं द्रोणो द्रुपदवाहिनीम् | व्यधमत् क्रोधताम्राक्षो वायव्यास्त्रेण भारत
तेव्हा द्रोणाचार्यांनी कुंतीपुत्राचा सामना सोडून, क्रोधाने लाल झालेले नेत्र करून, हे भारत, वायव्यास्त्राने द्रुपदाची सेना चिरडू लागले.
Verse 44
ते हन्यमाना दोणेन पज्चाला: प्राद्रवन् भयात् । पश्यतो भीमसेनस्य पार्थस्य च महात्मन:
द्रोणाचार्यांकडून मार खाऊन पांचाल भयाने पळून गेले—हे सर्व भीमसेन आणि महात्मा पार्थ यांच्या डोळ्यांसमोर घडले.
Verse 45
द्रोणाचार्यकी मार खाकर पांचाल-सैनिक भीमसेन और महात्मा अर्जुनके देखते-देखते भयके मारे भागने लगे ।।
तेव्हा किरीटधारी अर्जुन आणि भीमसेन सहसा परत फिरले; सैन्याला मोठ्या भयाने ग्रासलेले पाहून त्यांनी रथ-व्यूहांनी बल एकत्र करून त्याला रोखले.
Verse 46
बीभस्सुर्दक्षिणं पार्श्वमुत्तरं च वृकोदर: । भारद्वाजं शरौघाभ्यां महदभ्यामभ्यवर्षताम्
बीभत्सु (अर्जुन) यांनी दक्षिण बाजू सांभाळली आणि वृकोदर (भीम) यांनी उत्तर बाजू; आणि त्या दोघांनी भारद्वाज (द्रोण) यांच्यावर बाणांचा घन, महान वर्षाव केला.
Verse 47
अर्जुनने द्रोणाचार्यके दाहिने पार्श्वमें और भीमसेनने बायें पारश्वमें महान् बाणसमूहोंकी वर्षा आरम्भ कर दी ।।
संजय म्हणाला—अर्जुनाने द्रोणाचार्याच्या उजव्या पार्श्वावर आणि भीमसेनाने डाव्या पार्श्वावर महान बाणवृष्टी सुरू केली. महाराज, त्या वेळी केकय, सृंजय, महौजस्वी पांचाल, मत्स्य आणि सात्वत (यादव) योद्धेही त्या दोघांच्या पाठोपाठ सहाय्यासाठी धावले.
Verse 48
ततः सा भारती सेना वध्यमाना किरीटिना । तमसा निद्रया चैव पुनरेव व्यदीर्यत,उस समय किरीटधारी अर्जुनकी मार खाती हुई कौरवी-सेना अंधकार और निद्रासे पीड़ित हो पुनः: तितर-बितर हो गयी
संजय म्हणाला—तेव्हा किरीटधारी अर्जुनाच्या प्रहारांनी वध होत असलेली ती कौरवसेना अंधार व निद्रेने ग्रासली जाऊन पुन्हा तुटून विखुरली.
Verse 49
द्रोणेन वार्यमाणास्ते स्वयं तव सुतेन च | नाशक्यन्त महाराज योधा वारयितुं तदा,महाराज! द्रोणाचार्य और स्वयं आपके पुत्र दुर्योधनके मना करनेपर भी उस समय आपके योद्धा रोके न जा सके
संजय म्हणाला—महाराज, त्या वेळी द्रोणाचार्यांनी आणि स्वतः आपल्या पुत्राने (दुर्योधनाने) रोखण्याचा प्रयत्न केला तरीही आपले योद्धे आवरता आले नाहीत.
Verse 96
सोमदत्तोरसि क्रुद्धः सुपत्र॑ निशितं युधि । इसी समय सात्यकिने भी युद्धस्थलमें कुपित हो सोमदत्तकी छातीपर सुन्दर पंखवाले, अग्निके समान तेजस्वी, उत्तम और तीखे बाणका प्रहार किया
संजय म्हणाला—त्याच वेळी युद्धभूमीवर क्रुद्ध झालेल्या सात्यकीने सोमदत्ताच्या छातीवर सुंदर पिसांनी युक्त, तीक्ष्ण व तेजस्वी बाणाचा घाव घातला.
Verse 106
शरीरे सोमदत्तस्थ स पपात महारथ: । वे भयंकर परिघ और बाण वीर सोमदत्तके शरीरपर एक ही साथ गिरे। इससे महारथी सोमदत्त मूर्च्छित होकर गिर पड़े
संजय म्हणाला—सोमदत्ताच्या शरीरावर परिघासारखा भयंकर आघात आणि बाणांचे घाव एकाच वेळी बसले; त्यामुळे तो महारथी मूर्च्छित होऊन भूमीवर कोसळला.
Verse 113
विसृजन् शरवर्षाणि कालवर्षीव तोयद: । अपने पुत्रके मूर्च्छित होनेपर बाह्लीकने वर्षाऋतुमें वर्षा करनेवाले मेघके समान बाणोंकी वृष्टि करते हुए वहाँ सात्यकिपर धावा किया
संजय म्हणाला— ऋतूत पाऊस पाडणाऱ्या मेघाप्रमाणे बाणांची वर्षा करीत, पुत्र मूर्च्छित झालेला पाहताच बाह्लीक शोक-क्रोधाने पेटला आणि तेथे सात्यकीवर वेगाने धावून गेला—शरांचा वादळच जणू उठविला।
Verse 126
प्रपीडयन् महात्मानं विव्याध रणमूर्थनि । भीमसेनने सात्यकिके लिये महात्मा बाह्नीकको पीड़ित करते हुए युद्धके मुहानेपर उन्हें नौ बाणोंसे घायल कर दिया
संजय म्हणाला— रणाच्या अग्रभागी त्या महात्म्याला दाबून धरत, सात्यकीच्या हितासाठी भीमसेनाने बाह्लीकाला नऊ बाणांनी विद्ध केले।
Verse 136
निचखान महाबाहु: पुरंदर इवाशनिम् | तब महाबाहु प्रतीपपुत्र बाह्नीकने अत्यन्त कुपित हो भीमसेनकी छातीमें अपनी शक्ति धँसा दी, मानो देवराज इन्द्रने किसी पर्वतपर वज्र मारा हो
संजय म्हणाला— तेव्हा प्रतीपपुत्र महाबाहु बाह्लीक अत्यंत क्रुद्ध झाला आणि त्याने भीमसेनाच्या छातीत आपली शक्ति अशी रोवली, जणू पुरंदर इंद्राने पर्वतावर वज्र प्रहार केला असावा।
Verse 143
प्राप्प चेतश्न॒ बलवान् गदामस्मै ससर्ज ह | इस प्रकार शक्तिसे आहत होकर भीमसेन काँप उठे और मूर्च्छित हो गये। फिर सचेत होनेपर बलवान् भीमने उनपर गदाका प्रहार किया
संजय म्हणाला— शक्तीच्या आघाताने भीमसेन थरथरला व मूर्च्छित झाला; नंतर शुद्धीवर येताच बलवान भीमाने त्याच्यावर गदा फेकली।
Verse 156
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत घटोत्कचवधपर्वमें रात्रियुद्धविषयक एक सौ छप्पनवाँ अध्याय पूरा हुआ
संजय म्हणाला— तो मारला जाऊन पृथ्वीवर असा कोसळला, जसा वज्राघाताने पर्वतराज कोसळावा। पांडुपुत्र भीमसेनाने फेकलेल्या त्या गदेमुळे बाह्लीकाचे शिर उडाले. अशा प्रकारे श्रीमहाभारताच्या द्रोणपर्वातील घटोत्कचवधपर्वात रात्रियुद्धविषयक एकशे छप्पन्नावा अध्याय समाप्त झाला।
Verse 157
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि घटोत्कचवधपर्वणि रात्रियुद्धे द्रोणयुधिष्ठिरयुद्धे सप्तपञ्चाशदधिकशततमो<ध्याय:
संजय म्हणाला—अशा प्रकारे श्रीमहाभारतातील द्रोणपर्वात, घटोत्कचवधपर्वाच्या अंतर्गत रात्रियुद्धात, द्रोण व युधिष्ठिर यांच्या संग्रामप्रसंगातील एकशे सत्तावन्नावा अध्याय समाप्त झाला।
Verse 163
पुत्रास्ते5 भ्यर्दयन् भीम॑ दश दाशरथे: समा: । नरश्रेष्ठ) वीर बाह्लीकके मारे जानेपर श्रीरामचन्द्रजीके समान पराक्रमी आपके दस पुत्र भीमसेनको पीड़ा देने लगे
संजय म्हणाला—दाशरथी (श्रीराम) यांसमान पराक्रमी तुझे दहा पुत्र भीमसेनाला वेढून छळू लागले। बाह्लीक मारला गेल्यावर शोक व क्रोधाने पेटून ते सर्वजण एकत्र भीमावर तुटून पडले।
Verse 176
दृढ: सुहस्तो विरजा: प्रमाथ्युग्रोडनुयाय्यपि । उनके नाम इस प्रकार हैं--नागदत्त
संजय म्हणाला—त्यांची नावे अशी होती—नागदत्त, दृढरथ, महाबाहु, अयोभुज, दृढक्षत्र, सुहस्त, विरजा, प्रमाथी, उग्र आणि अनुयायी।
Verse 186
एकमेकं समुद्दिश्य पातयामास मर्मसु । उनको सामने देखकर भीमसेन कुपित हो उठे। उन्होंने प्रत्येकके लिये एक-एक करके भारसाधनमें समर्थ दस बाण हाथमें लिये और उन्हें उनके मर्मस्थानोंपर चलाया
संजय म्हणाला—समोर उभे असलेले त्यांना पाहताच भीमसेन क्रोधाने पेटला। मग एकेकाला लक्ष्य करून, हातात दहा बलवान बाण घेऊन, प्रत्येकाच्या मर्मस्थानी सोडून त्यांना पाडून टाकले।
Verse 216
जघान भीम॑ नाराचैस्तमप्यभ्यद्रवद् बली । तदनन्तर कर्णके सुविख्यात बलवान् भ्राता वकरथने आकर भीमसेनपर भी आक्रमण किया और उन्हें नाराचोंद्वारा घायल कर दिया
संजय म्हणाला—भीमाने त्याला नाराच बाणांनी घायाळ केले; तरी तो बलवान योद्धा पुन्हा भीमावर धावून आला। त्यानंतर वक्रगती रथावर आरूढ असलेला त्याचा सुविख्यात, पराक्रमी भाऊही येऊन भीमसेनावर तुटून पडला आणि नाराचांनी त्याला जखमी केले।
Verse 226
निहत्य भीमो नाराचै: शतचन्द्रमपोथयत् | भारत! तत्पश्चात् वीर भीमसेनने आपके सालोंमेंसे सात रथियोंको नाराचोंद्वारा मारकर शतचन्द्रको भी कालके गालमें भेज दिया
संजय म्हणाला—त्यांना ठार मारून भीमाने तीक्ष्ण नाराचांनी शतचंद्राला पाडले. हे भारतवंशजा! त्यानंतर वीर भीमसेनाने नाराचांनी तुमच्या सैन्यातील सात महारथींना मारून शतचंद्रालाही मृत्यूच्या मुखी पाठविले.
Verse 346
चिक्षेप परमक्रुद्धों जिघांसु: पाण्डुनन्दनम् । उस अस्त्रके नष्ट हो जानेपर द्रोणाचार्यने युधिष्ठिरपर क्रमश: वारुण
संजय म्हणाला—अत्यंत क्रुद्ध होऊन आणि पांडुनंदन युधिष्ठिराचा वध करण्याच्या हेतूने द्रोणाचार्यांनी अस्त्र फेकले. ते अस्त्र नष्ट झाल्यावर, क्रोधाने प्रेरित द्रोणांनी युधिष्ठिरावर क्रमाने वारुण, याम्य, आग्नेय, त्वाष्ट आणि सावित्र अशी दिव्यास्त्रे सोडली.
Verse 2036
कर्णस्य दयितं पुत्रं वृषसेनमवाकिरत् । आपके उन पुत्रोंको दस नाराचोंद्वारा मारकर भीमसेनने कर्णके प्यारे पुत्र वृषसेनपर बाणोंकी वर्षा आरम्भ कर दी
संजय म्हणाला—भीमसेनाने प्रथम तुमच्या त्या पुत्रांना दहा नाराचांनी ठार मारून, नंतर कर्णाच्या प्रिय पुत्र वृषसेनावर बाणांचा वर्षाव सुरू केला.
Frequently Asked Questions
Whether continuing combat under conditions that erase discernment (darkness, dust, exhaustion) fulfills kṣatra-dharma or instead produces avoidable, indiscriminate harm—prompting the question of when restraint becomes the more responsible duty.
Disciplined action includes knowing when not to act: situational awareness, humane restraint, and restoration of clarity are portrayed as compatible with duty, especially when cognitive impairment increases unintended consequences.
No explicit phalaśruti is stated; the meta-commentary is implicit in the narrative framing—Arjuna’s counsel is socially validated by both armies and even praised by higher observers, indicating normative approval of restraint under degraded conditions.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.