Adhyaya 155
Droṇa-parva Adhyāya 155 — Ghaṭotkaca-nidhana-śoka and Karṇa-śakti-vyaya (Kṛṣṇa’s strategic reassurance)
Upa-parva: Ghaṭotkaca-vadha / Karṇa-Śakti-vyaya Episode (context within Droṇa-parva)
Saṃjaya reports the Pāṇḍavas’ grief upon seeing Haiḍimba (Ghaṭotkaca) slain, their eyes filled with tears and their confidence shaken. In contrast, Vāsudeva displays pronounced elation—roaring like a lion, embracing Arjuna, and manifesting visible relief—prompting Arjuna to question the appropriateness of joy at a moment of bereavement and tactical peril. Kṛṣṇa explains that his response is grounded in strategic necessity: Ghaṭotkaca has drawn out and absorbed Karṇa’s formidable, effectively single-use śakti, and therefore Karṇa should be understood as ‘already neutralized’ with respect to that decisive advantage. Kṛṣṇa further contextualizes Karṇa’s prior near-invincibility through divine armor and earrings (kavaca-kuṇḍala) and notes their removal through Indra’s intervention, emphasizing that Karṇa’s threat profile has changed. The chapter frames a core epic motif: leadership involves translating battlefield events into intelligible causal narratives that stabilize allies, clarify remaining risks, and maintain ethical seriousness without collapsing into despair.
Chapter Arc: जयद्रथ-वध के पश्चात् रणभूमि फिर धधक उठती है—पांचाल और कौरव ऐसे भिड़ते हैं मानो ‘यमराज्य’ की दीक्षा लेकर परलोक के द्वार पर ही शस्त्र-यज्ञ कर रहे हों। → शूरवीर शूरवीरों से टकराते हैं; बाण, तोमर और शक्तियों की वर्षा में दोनों सेनाएँ एक-दूसरे को यमक्षय की ओर ढकेलती हैं। विराट, द्रुपद, शिखण्डी, धृष्टद्युम्न और धर्मपुत्र युधिष्ठिर पर अनेक प्रहारों का वर्णन युद्ध को और उग्र बनाता है। → युधिष्ठिर और दुर्योधन का तीखा रथ-युद्ध चरम पर पहुँचता है—ध्वज कटते हैं, मर्मभेदी बाण लगते हैं, और अंततः दुर्योधन कानों तक खींचे गए बाण से घायल होकर रथोपस्थ पर मूर्च्छित-सा बैठ जाता है। → क्षणिक विजय-भाव के बीच कौरव पक्ष संभलता है; दुर्योधन को देखकर कौरवों में उत्तेजना और प्रतिशोध की आग भड़कती है, और पाण्डव पक्ष भी दबाव में रहते हुए मोर्चा थामे रहता है। → द्रोणाचार्य युद्धस्थल में प्रकट होकर ‘तिष्ठ, तिष्ठ’ कहते हुए आगे बढ़ते हैं—आने वाले क्षणों में आचार्य की रणनीति और भीषण प्रहार का संकेत मिलता है।
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें पुन: युद्धारम्भविषयक एक सौ बावनवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ १५२ ॥। (दाक्षिणात्य अधिक पाठके ४ श्लोक मिलाकर कुल ४० श्लोक हैं।) अपन क्रात बछ। आर: 2 (घटोत्कचव धपर्व) त्रिपप्चाशदधिकशततमोड< ध्याय: कौरव-पाण्डव-सेनाका युद्ध
संजय म्हणाला—हे जनाधिप! तुमची उदीर्ण, प्रचंड गजसेना पांडवसेनेचा भेद करून सर्व दिशांनी पसरली आणि सर्वत्र युद्ध करू लागली.
Verse 2
पज्चाला: कुरवश्चैव योधयन्त: परस्परम् । यमराष्ट्राय महते परलोकाय दीक्षिता:,पांचाल और कौरव योद्धा महान् यमराज्य एवं परलोककी दीक्षा लेकर परस्पर युद्ध करने लगे
पांचाल आणि कौरव योद्धे परस्परांशी लढत होते; जणू महान यमराज्य व परलोकासाठी दीक्षित झालेले—मृत्यू जवळ आहे असे मानून—एकमेकांवर तुटून पडले.
Verse 3
शूरा: शूरै: समागम्य शरतोमरशक्तिभि: । विव्यधु: समरे<न्योन्यं निन्युश्चैव यमक्षयम्
शूर वीर शूरांशी समोरासमोर येऊन बाण, तोमर व शक्तींनी रणभूमीवर परस्परांना विद्ध करू लागले आणि एकमेकांना यमाच्या अक्षय लोकास पाठवू लागले।
Verse 4
रथिनां रथिभि: सार्थ रुधिरत्रावदारुणम् | प्रावर्तत महद् युद्ध निध्नतामितरेतरम्
मग रथी रथींशी भिडले आणि महान् युद्ध सुरू झाले। रक्ताच्या धारांनी ते अत्यंत भयंकर दिसत होते, कारण ते परस्पर प्रहार करून एकमेकांना पाडीत होते।
Verse 5
वारणाश्न महाराज समासाद्य परस्परम् । विषाणैर्दारयामासु: सुसंक़्रुद्धा मदोत्कटा:
महाराज, हत्ती परस्परांवर धावून येऊन, अत्यंत क्रुद्ध व मदोन्मत्त होऊन, सुळ्यांनी एकमेकांना फाडू लागले।
Verse 6
महाराज! अत्यन्त क्रोधमें भरे हुए मदमत्त हाथी परस्पर भिड़कर दाँतोंके प्रहारसे एक- दूसरेको विदीर्ण करने लगे ।।
महाराज, अत्यंत क्रोधाने भरलेले मदमत्त हत्ती परस्परांवर आदळून सुळ्यांच्या प्रहारांनी एकमेकांना विदीर्ण करू लागले। आणि त्या तुफान युद्धात महान् यशाची आकांक्षा बाळगणारे घोडेस्वार प्रास, शक्ति व फरशांनी शत्रू घोडेस्वारांना जखमी करू लागले।
Verse 7
पत्तयश्न महाबाहो शतश: शस्त्रपाणय: । अन्योन्यमार्दयन् राजन् नित्यं यत्ता: पराक्रमे,राजन! हाथोंमें शस्त्र लिये सैकड़ों पैदल सैनिक सदा पराक्रमके लिये प्रयत्नशील हो एक-दूसरेपर चोट कर रहे थे
महाबाहो राजन्, शस्त्र हातात घेतलेले शेकडो पायदळ सैनिक पराक्रमासाठी सदैव तत्पर राहून निकट युद्धात परस्परांना मारत-चिरडत होते।
Verse 8
गोत्राणां नामधेयानां कुलानां चैव मारिष | श्रवणाद्धि विजानीम: पञ्चालान् कुरुभि: सह,आर्य! नाम, गोत्र और कुलोंका परिचय सुनकर ही हमलोग उस समय कौरवोंके साथ युद्ध करनेवाले पांचालोंको पहचान पाते थे
संजय म्हणाला—हे आर्य! गोत्र, नाव आणि कुलपरिचय ऐकूनच आम्ही त्या वेळी कौरवांसह युद्ध करणाऱ्या पाञ्चालांना ओळखू शकत होतो।
Verse 9
तेडन्योन्यं समरे योधा: शरशक्तिपरश्वथै: । प्रैथयन् परलोकाय विचरन्तो हभीतवत्,उस समरांगणमें वे समस्त योद्धा निर्भय-से विचरते हुए बाण, शक्ति और फरसोंकी मारसे एक-दूसरेको परलोक भेज रहे थे
संजय म्हणाला—त्या रणांगणात ते सर्व योद्धे निर्भयपणे फिरत, बाण, शक्ती आणि फरशांच्या घावांनी एकमेकांना परलोकास पाठवीत होते।
Verse 10
शरा दश दिशो राजंस्तेषां मुक्ता: सहस्रशः । न भ्राजन्ते यथातत्त्वं भास्करे5स्तंगतेडपि च
संजय म्हणाला—राजन्! त्या योद्ध्यांनी सोडलेले सहस्रावधी बाण दहा दिशांत पसरले; पण सूर्य अस्ताला गेल्यामुळे ते आपल्या खऱ्या तेजाने चमकू शकत नव्हते।
Verse 11
तथा प्रयुध्यमानेषु पाण्डवेयेषु भारत । दुर्योधनो महाराज व्यवागाहत तद् बलम्
संजय म्हणाला—हे भारत! पांडव असे घोर युद्ध करीत असताना महाराज दुर्योधन त्या सैन्यात घुसला।
Verse 12
भरतवंशी महाराज! जब इस प्रकार पाण्डवसैनिक युद्ध कर रहे थे, उस समय दुर्योधनने उस सेनामें प्रवेश किया ।।
संजय म्हणाला—सैन्धवाच्या वधाने तो अत्यंत दुःखाने व्याकुळ झाला। म्हणून ‘मला मरायलाच हवे’ असा निश्चय करून तो शत्रुसैन्यात घुसला।
Verse 13
नादयन् रथघोषेण कम्पयन्निव मेदिनीम् । अभ्यवर्तत पुत्रस्ते पाण्डवानामनीकिनीम्,अपने रथकी घरघराहटसे दिशाओंको प्रतिध्वनित करता और पृथ्वीको कँपाता हुआ- सा आपका पुत्र पाण्डव-सेनाके सम्मुख आया
रथघोषाने दिशा निनादित करीत आणि जणू पृथ्वी कंपित करीत, तुमचा पुत्र पांडवांच्या सैन्यव्यूहाकडे सरळ धावला।
Verse 14
स संनिपातस्तुमुलस्तस्य तेषां च भारत । अभवत् सर्वसैन्यानामभावकरणो महान्
हे भारत! त्याच्या आणि त्यांच्या सैन्यांचा तो संनिपात अत्यंत तुमुल झाला—इतका महान की सर्व बाजूंनी सैन्यांचा विनाश घडवून आणणारा ठरला।
Verse 15
भारत! पाण्डव-सैनिकों तथा दुर्योधनका वह भयंकर संग्राम समस्त सेनाओंका महान् विनाश करनेवाला था ।।
जसा मध्यान्हीचा सूर्य किरणांनी प्रखर तळपत असतो, तसाच तुमचा पुत्र रणमध्यात बाणवृष्टीच्या तेजाने दाहकपणे उजळून निघाला।
Verse 16
पलायनकृतोत्साहा निरुत्साहा द्विषज्जये
शत्रूंवर विजय मिळविण्याच्या त्या युद्धात त्यांचा उत्साह फक्त पलायनासाठीच उरला; लढून टिकण्याची उमेद मावळली।
Verse 17
रुक्मपुड्खै: प्रसन्नाग्रैस्तव पुत्रेण धन्विना
सोन्याने मढवलेल्या पिसांनी युक्त आणि सुबक, तीक्ष्ण अग्र असलेल्या बाणांनी तुमच्या धनुर्धर पुत्राने (त्यांना) विद्ध केले।
Verse 18
न तादृशं रणे कर्म कृतवन्तस्तु तावका:
संजय म्हणाला—तुमच्या योद्ध्यांनी रणात तसले कोणतेही कर्म केले नाही; त्यांच्याकडून असा पराक्रम दिसून आला नाही।
Verse 19
यादृशं कृतवान् राजा पुत्रस्तव विशाम्पते । प्रजानाथ! आपके सैनिकोंने रणभूमिमें वैसा पराक्रम नहीं किया था, जैसा कि आपके पुत्र राजा दुर्योधनने किया ।। पुत्रेण तव सा सेना पाण्डवी मथिता रणे
संजय म्हणाला—हे विशाम्पते, हे प्रजानाथ! तुझा पुत्र राजा दुर्योधन जसा पराक्रम करून गेला, तसा तुझे सैनिक रणभूमीत करू शकले नाहीत। त्या तुझ्या पुत्रानेच युद्धात पांडवांची सेना मथून टाकली।
Verse 20
क्षीणतोयानिलाकंभ्यां हतत्विडिव पद्मिनी
संजय म्हणाला—तो देखावा जणू एखादी पद्मिनी सरोवर; ज्याचे पाणी आटले आहे आणि वारा व उष्णतेने ज्यातील कमळांची कांती हरपली आहे।
Verse 21
पाण्डुसेनां हतां दृष्टवा तव पुत्रेण भारत
संजय म्हणाला—हे भारत (धृतराष्ट्र)! तुझ्या पुत्राने पांडवांची सेना मारलेली पाहून…
Verse 22
भीमसेनपुरोगास्तु पञ्चाला: समुपाद्रवन् | भारत! आपके पुत्रद्वारा पाण्डव-सेनाको मारी गयी देख पांचालोंने भीमसेनको अगुआ बनाकर उसपर आक्रमण किया || २१ $ || स भीमसेनं दशभिमद्ीपुत्रौ त्रिभिस्त्रिभि:
संजय म्हणाला—भीमसेनाला पुढे करून पांचालांनी धावा केला। हे भारत! तुझ्या पुत्राने पांडवांची सेना मारलेली पाहून, त्यांनी भीमसेनाला अग्रस्थानी ठेवून त्याच्यावर प्रतिहल्ला चढविला।
Verse 23
विराटद्रुपदौ षड़भि: शतेन च शिखण्डिनम् | धृष्टद्युम्नं च सप्तत्या धर्मपुत्रं च सप्तभि:
संजय म्हणाला—विराट व द्रुपद यांनी शिखंडीला सहाशे बाणांनी, धृष्टद्युम्नाला सत्तर बाणांनी आणि धर्मपुत्र युधिष्ठिराला सात बाणांनी विद्ध केले.
Verse 24
केकयांश्वैव चेदींश्व बहुभिर्निशितै: शरै: । उस समय दुर्योधनने भीमसेनको दस, माद्रीकुमारों-को तीन-तीन, विराट और द्रुपदको छः:-छ:, शिखण्डीको सौ, धृष्टद्युम्नको सत्तर, धर्मपुत्र युधिष्ठिको सात और केकय तथा चेदिदेशके सैनिकोंको बहुत-से तीखे बाण मारे || २२-२३ $ ।।
संजय म्हणाला—दुर्योधनाने केकय व चेदी देशातील योद्ध्यांवर अनेक तीक्ष्ण बाण सोडले. सात्यकीला पाच बाणांनी विद्ध करून द्रौपदीच्या पुत्रांना प्रत्येकी तीन बाणांनी जखमी केले.
Verse 25
घटोत्कचं च समरे विद्ध्वा सिंह इवानदत् । फिर सात्यकिको पाँच बाणोंसे घायल करके द्रौपदीपुत्रोंकी तीन-तीन बाण मारे। तत्पश्चात् समरभूमिमें घटोत्कचको घायल करके दुर्योधनने सिंहके समान गर्जना की ।।
संजय म्हणाला—रणांगणात घटोत्कचाला विद्ध करून दुर्योधन सिंहासारखा गर्जला.
Verse 26
शरैरवचकर्तोंग्रै: क्रुद्धो 5न्तक इव प्रजा: । उस महायुद्धमें हाथियोंसहित सैकड़ों दूसरे योद्धाओंको क्रोधमें भरे हुए दुर्योधनने अपने भयंकर बाणोंद्वारा उसी प्रकार काट डाला, जैसे यमराज प्रजाका विनाश करते हैं ।।
संजय म्हणाला—त्या महायुद्धात क्रोधाने भरलेला दुर्योधन आपल्या तीक्ष्ण व भयानक बाणांनी हत्तींसह शेकडो योद्ध्यांना असा छेदून टाकीत होता, जसा अंतक (यम) प्रजांचा संहार करतो. त्याच्या शिलीमुखांनी वध होत असता पांडवी सेना क्षीण व व्याकुळ झाली.
Verse 27
त॑ तपन्तमिवादित्यं कुरुराजं महाहवे
संजय म्हणाला—त्या महायुद्धात कुरुराज दुर्योधन तप्त सूर्याप्रमाणे भासत होता—तेजस्वी, प्रबळ आणि समोर जाणे कठीण.
Verse 28
ततो युधिष्ठटिरो राजा कुपितो राजसत्तम
तेव्हा राजा युधिष्ठिर क्रुद्ध होऊन, हे राजश्रेष्ठ, बोलला।
Verse 29
तावुभौ युधि कौरव्यौ समीयतुररिंदमौ
ते दोघे कौरव वीर, शत्रुदमन करणारे, रणांगणात एकमेकांस भिडले।
Verse 30
ततो दुर्योधन: क्रुद्धः शरै:ः संनतपर्वभि:
मग क्रुद्ध दुर्योधनाने सुबक व दृढ सांध्यांचे बाण सोडून प्रहार केला।
Verse 31
इन्द्रसेनं त्रिभिश्वैव ललाटे जध्निवान् नृप
हे नृप, त्याने इंद्रसेनाला तीन बाणांनी कपाळात घाव घालून पाडले।
Verse 32
धनुश्न पुनरन्येन चकर्तास्थ महारथ:
तो महारथी रणात स्थिर उभा राहून, पुन्हा दुसऱ्या (शस्त्र/बाण) ने धनुष्य छेदत/कापत राहिला।
Verse 33
ततो युधिष्ठिर: क्रुद्धों निमेषादिव कार्मुकम्
तेव्हा युधिष्ठिर क्रोधाने प्रज्वलित झाला आणि डोळ्यांची पापणी लवते न लवते तोच धनुष्य उचलून युद्धास तत्क्षणी सज्ज झाला।
Verse 34
अन्यदादाय वेगेन कौरवं प्रत्यवारयत् । तब राजा युधिष्ठिरने कुपित हो पलक मारते-मारते दूसरा धनुष हाथमें ले लिया और बड़े वेगसे कुरुवंशी दुर्योधनको रोका ।।
मग त्याने क्षणात दुसरे धनुष्य वेगाने उचलून कौरव—दुर्योधनाला—आडवले. शत्रूंना घायाळ करून पाडताना त्याचे सुवर्णपृष्ठ महाधनुष्य दृढ प्रतिकाराचे तेजस्वी साधन म्हणून शोभून दिसत होते।
Verse 35
विव्याध चैनं दशभि: सम्यगस्तै: शितै: शरैः
मग त्याने दहा नीट साधलेल्या, धारदार बाणांनी त्याला अचूक भेदले।
Verse 36
ततः परिवृता योधा: परिवत्रुर्युधिष्तिरम्
तेव्हा योद्धे पुढे सरसावून युधिष्ठिराला चारही बाजूंनी घेरून उभे राहिले।
Verse 37
वृत्रहत्यै यथा देवा: परिवत्रु: पुरंदरम् । फिर तो भागे हुए पाण्डव-योद्धा लौट आये और युधिष्ठिरको वैसे ही घेरकर खड़े हो गये, जैसे वृत्रासुरके वधके लिये सब देवता इन्द्रको घेरकर खड़े हुए थे ।।
जसे वृत्रवधासाठी देवांनी पुरंदर इंद्राला वेढून उभे राहिले होते, तसेच पळून गेलेले पांडव-योद्धे परत येऊन राजा युधिष्ठिराला घेरून उभे राहिले. मग, हे मारिष, युधिष्ठिराने तुझ्या पुत्रासमोर सूर्यकिरणांसारखा दाहक, अत्यंत उग्र व अवरोध न होणारा बाण उचलला।
Verse 38
स तेनाकर्णमुक्तेन विद्धो बाणेन कौरव:
संजय म्हणाला—कानापर्यंत ताणून सोडलेल्या त्या बाणाने विद्ध होऊन तो कौरव योद्धा भेदला गेला; रणक्रोधात कौशल्य व दृढनिश्चय क्षणातच निर्णायक घाव ठरतो.
Verse 39
ततः पाञ्चाल्यसेनानां भूशमासीद् रवो महान्
संजय म्हणाला—त्यानंतर पाञ्चाल सैन्यात प्रचंड गर्जना उठली. हे पूज्य राजेंद्र! त्या वेळी आनंदित पाञ्चाल सैनिकांनी सर्वत्र “राजा दुर्योधन मारला गेला” असे म्हणत महान कोलाहल माजविला. त्या गोंगाटात बाणांचा भयंकर शब्दही ऐकू येत होता.
Verse 40
हतो राजेति राजेन्द्र मुदितानां समन््ततः । बाणशब्दरवश्षोग्र: शुश्रुवे तत्र मारिष
हे राजेंद्र! “राजा मारला गेला” असे म्हणत आनंदित लोकांचा सर्वत्र कोलाहल पसरला; हे मारिष! तेथे बाणांचा तीव्र व भयंकर नादही ऐकू येत होता.
Verse 41
अथ द्रोणो द्रुतं तत्र प्रत्यदृश्यत संयुगे । ह्ृष्टो दुर्योधनश्वापि दृढमादाय कार्मुकम्
संजय म्हणाला—त्यानंतर रणांगणात द्रोणाचार्य वेगाने तेथे पुन्हा दिसू लागले. दुर्योधनही हर्षित होऊन दृढपणे आपले धनुष्य उचलून उभा राहिला.
Verse 42
प्रत्युद्ययुस्तं त्वरिता: पज्चाला जयगृद्धिन:
संजय म्हणाला—विजयाची आस धरून पाञ्चाल त्वरित त्याचा सामना करण्यास पुढे धावले; पण दुर्योधनाच्या रक्षणासाठी द्रोणाचार्यांनी रणांगणात त्यांचा तसाच संहार केला, जसा प्रचंड वाऱ्याने जमविलेले मेघ सूर्यदेव विखुरून टाकतात.
Verse 43
तान् द्रोण: प्रतिजग्राह परीप्सन् कुरुसत्तमम् | चण्डवातोदधुतान् मेघान् निघ्नन् रश्मिमुचो यथा
कुरुश्रेष्ठ दुर्योधनाचे रक्षण करण्याच्या हेतूने द्रोणाचार्यांनी त्या योद्ध्यांना सामोरे जाऊन त्यांचा संहार केला—जसा प्रचंड वाऱ्याने उडवून आणलेल्या मेघांना किरणांचा दाता सूर्य विखुरून टाकतो।
Verse 44
ततो राजन् महानासीत् संग्रामो भूरिवर्धन: । तावकानां परेषां च समेतानां युयुत्सया
त्यानंतर, हे राजन्, युद्धाची इच्छा घेऊन एकत्र आलेल्या तुमच्या आणि शत्रुपक्षाच्या सैन्यांत एक महान संग्राम उसळला—जो संहाराने अधिकाधिक वाढत गेला।
Verse 153
न शेकुर्भ्रातरं युद्धे पाण्डवा: समुदीक्षितुम् | जैसे अपनी किरणोंसे तपते हुए दोपहरके सूर्यकी ओर कोई देख नहीं पाता
पांडव युद्धात आपल्या भावाकडे पाहूही शकले नाहीत। जसा आपल्या किरणांनी प्रज्वलित झालेल्या दुपारच्या सूर्याकडे कोणी नजर लावू शकत नाही, तसाच सैन्याच्या मध्यभागी उभा राहून बाणांच्या ज्वालांनी शत्रूंना संतप्त करणारा तुमचा पुत्र—त्यांचा भाऊ दुर्योधन—याच्याकडे ते पाहू शकले नाहीत।
Verse 163
पर्यधावन्त पञ्चाला वध्यमाना महात्मना | महामनस्वी दुर्योधनकी मार खाकर पांचाल सैनिक इधर-उधर भागने लगे। अब वे पलायन करनेमें उत्साह दिखा रहे थे। उनमें शत्रुओंको जीतनेका उत्साह नहीं रह गया था
महात्मा दुर्योधनाच्या प्रहाराने छिन्नभिन्न होत पाञ्चाल सैनिक इकडे-तिकडे धावू लागले; विजयाचा उत्साह मावळून आता त्यांच्यात पलायनाचीच प्रवृत्ती जागी झाली।
Verse 176
अर्द्यमाना: शरैस्तूर्ण न्न्यपतन् पाण्डुसैनिका: । आपके धरनुर्धर पुत्रके द्वारा चलाये हुए सुवर्णमय पंख तथा चमकती हुई धारवाले बाणोंसे पीड़ित होकर बहुतेरे पाण्डव-सैनिक तुरंत धराशायी हो गये
तुमच्या धनुर्धर पुत्राने सोडलेल्या सुवर्णमय पंखांच्या व चमचमीत धार असलेल्या बाणांनी विद्ध होऊन पांडव-सैन्यातील अनेक सैनिक तत्क्षणी भूमीवर कोसळले।
Verse 193
नलिनी द्विरदेनेव समन्तात् फुल्लपड्कजा । जैसे हाथी सब ओरसे खिले हुए कमलपुष्पोंसे सुशोभित पोखरेको मथ डालता है, उसी प्रकार आपके पुत्रने रणभूमिमें पाण्डव-सेनाको मथ डाला
संजय म्हणाला— जसा द्विरद सर्व बाजूंनी फुललेल्या कमळांनी शोभलेल्या नलिनीला मथून उधळून लावतो, तसाच तुमच्या पुत्राने रणभूमीत पांडवसेनेला मथून विखुरले।
Verse 206
बभूव पाण्डवी सेना तव पुत्रस्य तेजसा । जैसे हवा और सूर्यसे पानी सूख जानेके कारण पद्चिनी हतप्रभ हो जाती है, उसी प्रकार आपके पुत्रके तेजसे तप्त होकर पाण्डव-सेना श्रीहीन हो गयी थी
संजय म्हणाला— तुमच्या पुत्राच्या तेजाने पांडवी सेना हतप्रभ झाली। जशी वारा व सूर्य यांच्या तापाने पाणी आटल्यावर पद्मिनीची शोभा मावळते, तशीच त्याच्या तेजाने तपून पांडवसेना श्रीहीन झाली।
Verse 266
तव पुत्रेण संग्रामे विदुद्राव नराधिप । नरेश्वर! उस संग्राममें आपके पुत्रके चलाये हुए बाणोंकी मार खाकर पाण्डव-सेना इधर-उधर भागने लगी
संजय म्हणाला— नराधिप! त्या संग्रामात तुमच्या पुत्राने सोडलेल्या बाणांच्या माराने पांडवी सेना इधर-उधर पळू लागली।
Verse 273
नाशकन् वीक्षितुं राजन् पाण्डुपुत्रस्य सैनिका: । राजन्! उस महासमरमें तपते हुए सूर्यके समान कुरुराज दुर्योधनकी ओर पाण्डव- सैनिक देख भी न सके
संजय म्हणाला— राजन्! त्या महासमरात तपत्या सूर्याप्रमाणे प्रज्वलित कुरुराज दुर्योधनाकडे पांडुपुत्रांचे सैनिक पाहूही शकले नाहीत।
Verse 286
अभ्यधावत् कुरुपतिं तव पुत्र जिघांसया । नृपश्रेष्ठ) तदनन्तर क्रोधमें भरे हुए राजा युधिष्ठिर आपके पुत्र कुरुराज दुर्योधनको मार डालनेकी इच्छासे उसकी ओर दौड़े
संजय म्हणाला— नृपश्रेष्ठ! त्यानंतर क्रोधाने भरलेला राजा युधिष्ठिर तुमच्या पुत्र कौरवपती दुर्योधनाला मारण्याच्या इच्छेने त्याच्याकडे धावला।
Verse 293
स्वार्थहेतो: पराक्रान्तौ दुर्योधनयुधिष्ठिरी । शत्रुओंका दमन करनेवाले वे दोनों कुरुवंशी वीर दुर्योधन और युधिष्ठिर अपने-अपने स्वार्थके लिये युद्धमें पराक्रम प्रकट करते हुए एक-दूसरेसे भिड़ गये
स्वार्थाच्या हेतुने पराक्रम दाखवीत शत्रुदमन करणारे कुरुवंशी वीर दुर्योधन आणि युधिष्ठिर रणांगणात आपापल्या प्रयोजनासाठी एकमेकांवर धावून गेले आणि समोरासमोर युद्धास भिडले।
Verse 303
विव्याध दशभिस्तूर्ण ध्वजं चिच्छेद चेषुणा । तब दुर्योधनने कुपित होकर झुकी हुई गाँठवाले दस बाणोंद्वारा तुरंत ही युधिष्ठिरको घायल कर दिया और एक बाणसे उनका ध्वज भी काट डाला
तेव्हा क्रोधाने दुर्योधनाने झुकलेल्या गाठीचे दहा बाण झटपट सोडून युधिष्ठिराला जखमी केले आणि एका बाणाने त्यांचा ध्वजही छेदून टाकला।
Verse 313
सारथिं दयितं राज्ञ: पाण्डवस्य महात्मन: । नरेश्वर! उन्होंने तीन बाणोंद्वारा महात्मा पाण्डुपुत्र राजा युधिष्ठिरके प्रिय सारथि इन्द्रसेनको उसके ललाट-प्रदेशमें चोट पहुँचायी
नरेश्वर! त्यांनी तीन बाणांनी महात्मा पांडुपुत्र राजा युधिष्ठिराच्या प्रिय सारथी इंद्रसेनाच्या कपाळप्रदेशी घाव घातला।
Verse 326
चतुर्भिश्नतुरश्चैव बाणैरविव्याध वाजिन: । फिर दूसरे बाणसे महारथी दुर्योधनने राजा युधिष्ठिरका धनुष भी काट दिया और चार बाणोंसे उनके चारों घोड़ोंको बींध डाला
मग दुसऱ्या बाणाने महारथी दुर्योधनाने राजा युधिष्ठिराचे धनुष्यही कापून टाकले आणि चार बाणांनी त्यांच्या चारही घोड्यांना भेदून टाकले।
Verse 346
भल्लाभ्यां पाण्डवो ज्येष्ठस्त्रिधा चिच्छेद मारिष | माननीय नरेश! ज्येष्ठ पाण्डव युधिष्ठिरने दो भल्ल मारकर शत्रुओंके संहारमें लगे हुए दुर्योधनके सुवर्णमय पृष्ठवाले विशाल धनुषके तीन टुकड़े कर डाले
माननीय नरेश! ज्येष्ठ पांडव युधिष्ठिराने दोन भल्ल बाण मारून शत्रुसंहारात तत्पर असलेल्या दुर्योधनाचे सुवर्णपृष्ठ असलेले विशाल धनुष्य तीन तुकडे केले।
Verse 373
हा हतो$सीति राजानमुक्त्वामुज्चद् युधिष्ठिर: । आर्य! तदनन्तर राजा युधिष्ठिरने आपके पुत्र राजा दुर्योधनपर सूर्यकिरणोंके समान तेजस्वी, अत्यन्त भयंकर तथा अनिवार्य बाण यह कहकर चलाया कि “हाय! तुम मारे गये”
संजय म्हणाला— “हाय! तू मारला गेलास” असे राजाला उद्देशून म्हणत युधिष्ठिराने सूर्यकिरणांसारखे तेजस्वी, अत्यंत भयंकर व अनिवार बाण दुर्योधनावर सोडले।
Verse 383
निषसाद रथोपस्थे भृशं सम्मूढचेतन: । कानोंतक खींचकर चलाये हुए उस बाणसे घायल हो कुरुवंशी दुर्योधन अत्यन्त मूर्च्छित हो गया और रथके पिछले भागमें धम्मसे बैठ गया
संजय म्हणाला— त्या बाणाने जखमी होऊन, मन अत्यंत गोंधळलेला कुरुवंशी दुर्योधन गाढ मूर्च्छेत गेला आणि रथाच्या मागील भागात धम्मकन बसला।
Verse 413
तिष्ठ तिछेति राजानं ब्रुवन् पाण्डवमभ्ययात् | तत्पश्चात् तुरंत ही वहाँ युद्धस्थलमें द्रोणाचार्य दिखायी दिये। इधर
“थांबा, थांबा” असे राजाला म्हणत पांडव पुढे सरसावला. त्यानंतर तत्क्षणी युद्धभूमीवर द्रोणाचार्यही दिसून आले. इकडे दुर्योधन हर्ष-उत्साहाने भरून, सुदृढ धनुष्य हातात घेऊन “थांबा, थांबा” असे म्हणत पांडुपुत्र राजा युधिष्ठिरावर धावून गेला।
Verse 3536
मर्म भित्त्वा तु ते सर्वे संलग्ना: क्षितिमाविशन् | साथ ही
संजय म्हणाला— त्यांनी नीट साधून सोडलेल्या दहा तीक्ष्ण बाणांनी दुर्योधनालाही जखमी केले. ते सर्व बाण दुर्योधनाच्या मर्मस्थानी रुतून, भेदत भेदत पुढे जाऊन अखेरीस पृथ्वीमध्ये समावले।
Frequently Asked Questions
The tension between appropriate mourning for a fallen ally and the leader’s obligation to interpret events strategically; Kṛṣṇa must acknowledge grief while emphasizing that the loss also prevents a larger catastrophe.
Outcomes should be evaluated through causal structure and future risk: emotional reactions are natural, but wise judgment requires seeing how a painful event can constrain a greater danger and thereby serve a protective purpose.
No explicit phalaśruti appears in this passage; its meta-function is instructional through narrative reasoning—modeling how to derive clarity and steadiness (prasāda) from analysis amid destabilizing circumstances.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.