Adhyaya 151
अलायुधस्य भीमवधसंकल्पः (Alāyudha’s Resolve to Confront Bhīma)
Upa-parva: Niśā-yuddha (Night-Engagement Episodes) — Alāyudha’s Advance
Saṃjaya reports that, amid ongoing combat, the rākṣasa-king Alāyudha advances with a large and fearsome host toward Duryodhana, explicitly motivated by remembered prior enmities. He recalls the deaths of his rākṣasa kin/associates—Hiḍimba, Baka, and Kirmīra—at Bhīma’s hands, and also references the earlier affront involving Hiḍimbā. Declaring intent to kill (and consume) the Pāṇḍavas with his followers, he requests that the Kaurava forces be held back while he engages them. Duryodhana responds with approval, stating that his troops, driven by vengeance, will rally with Alāyudha placed in the forefront. The chapter then provides a vivid martial description: Alāyudha’s radiant chariot likened to the sun, its banners and fittings, the sound of its movement, the extraordinary horses, and his formidable weaponry—imagery that parallels Ghaṭotkaca’s battlefield presence. The passage closes by noting the surrounding engagement as Pāṇḍava warriors fight vigorously on all sides, situating Alāyudha’s approach within a wider nocturnal escalation of hostilities.
Chapter Arc: युद्ध-धूलि के बीच श्रीकृष्ण युधिष्ठिर के पास विजय-संदेश लेकर आते हैं—जयद्रथ का वध हो चुका है और अर्जुन की प्रतिज्ञा पूर्ण हुई है। → युधिष्ठिर के मन में एक साथ दो धाराएँ उठती हैं—एक ओर अपार राहत कि सूर्यास्त से पहले प्रतिज्ञा निभ गई, दूसरी ओर यह आशंका कि इस विजय की कीमत कितनी भारी पड़ी होगी। श्रीकृष्ण अर्जुन के पराक्रम का वृत्तांत सुनाते हुए युद्ध-क्षय और शत्रु-सेना के संहार का संकेत देते हैं। → घोषणा अपने चरम पर पहुँचती है: अर्जुन ने रण में सैन्य-क्षय कर ‘सिन्धुराज’ (जयद्रथ) का शिर हर लिया—युधिष्ठिर के सामने प्रतिज्ञा-पूर्ति का निर्णायक प्रमाण रख दिया जाता है। → युधिष्ठिर श्रीकृष्ण और अर्जुन का कुशल-प्रश्न करते हुए उन्हें विजयी लौटता देख हर्ष व्यक्त करते हैं; पाण्डव-सेना प्रसन्न होकर पुनः युद्ध में उत्साह से लग जाती है। → विजय के उल्लास के साथ ही अगली घड़ी का संकेत छिपा है—जयद्रथ-वध के प्रतिशोध में कौरव-पक्ष का उग्र प्रत्याघात और द्रोण की अगली रणनीति अब अवश्य तीव्र होगी।
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके ६ श्लोक मिलाकर कुल ६५ श्लोक हैं।) ऑपनआक्ात बा अर क्ाज एकोनपज्चाशर्दाधिकशततमो< ध्याय: श्रीकृष्णका युधिष्ठिससे विजयका समाचार सुनाना और युधिष्ठिरद्वारा श्रीकृष्णाकी स्तुति तथा अर्जुन
संजय म्हणाला—राजन्! त्यानंतर पार्थाने सैन्धव (जयद्रथ) मारल्यावर श्रीकृष्ण धर्मपुत्र राजा युधिष्ठिराजवळ येऊन हर्षित अंतःकरणाने त्यांना वंदन केले.
Verse 2
दिष्टया वर्धसि राजेन्द्र हतशत्रुर्नरोत्तम | दिष्ट्या निस्तीर्णवांश्वैव प्रतिज्ञामनुजस्तव
राजेंद्र! दैवकृपेने तुझी वाढ होत आहे; नरश्रेष्ठ! तुझा शत्रू मारला गेला. आणि त्याच सौभाग्याने तुझ्या अनुजानेही आपली प्रतिज्ञा पार पाडली आहे.
Verse 3
'राजेन्द्र! सौभाग्यसे आपका अभ्युदय हो रहा है। नरश्रेष्ठ. आपका शत्रु मारा गया। आपके छोटे भाईने अपनी प्रतिज्ञा पूरी कर ली, यह महान् सौभाग्यकी बात है' ।।
कृष्णाने असे म्हटल्यावर परपुरंजय युधिष्ठिर अत्यंत हर्षित झाला; मग, हे भारत, राजा युधिष्ठिर रथातून उडी मारून खाली उतरला.
Verse 4
प्रमृज्य वदनं शुभ्र॑ पुण्डरीकसमप्रभम्
त्याने आपले मुख पुसले—जे शुभ्र कमळासारखे तेजस्वी होते.
Verse 5
प्रियमेतदुपश्रुत्य त्वत्त: पुष्करलोचन
पुष्करलोचन! तुझ्या मुखातून हे प्रिय वृत्त ऐकून माझ्या हर्षाला सीमा उरली नाही. जसा समुद्र पोहून पार करायची इच्छा असलेला पुरुषही दुसरा किनारा गाठू शकत नाही, तसाच या आनंदाचा पार मला दिसत नाही. बुद्धिमान अर्जुनाने हे अद्भुत पराक्रम केले आहे.
Verse 6
नान््तं गच्छामि हर्षस्य तितीर्षुरुदधेरिव । अत्यद्भुतमिदं कृष्ण कृतं पार्थेन धीमता
संजय म्हणाला— हे कृष्ण! माझा हर्ष मर्यादा ओलांडून गेला आहे; जसा समुद्र पार करण्याची इच्छा असलेला पुरुष त्याचा पार गाठू शकत नाही. बुद्धिमान पार्थाने (अर्जुनाने) केलेले हे कर्म खरोखरच अत्यंत अद्भुत आहे.
Verse 7
दिष्ट्या पश्यामि संग्रामे तीर्णभारी महारथौ । दिष्ट्या विनिहतः पाप: सैन्धव: पुरुषाधम:
संजय म्हणाला— दैवयोगाने मी रणभूमीवर तुम्हा दोघा महारथींना प्रतिज्ञेच्या भारातून मुक्त झालेलं पाहतो. आणि त्याच सौभाग्याने पापी, पुरुषाधम सैन्धव—जयद्रथ—वध झाला आहे.
Verse 8
कृष्ण दिष्ट्या मम प्रीतिर्महती प्रतिपादिता । त्वया गुप्तेन गोविन्द घ्नता पापं जयद्रथम्
संजय म्हणाला— हे कृष्ण, हे गोविंद! दैवयोगाने माझा हर्ष महान् झाला आहे; कारण तुझ्या संरक्षणाखाली असलेल्या अर्जुनाने पापी जयद्रथाचा वध केला आहे.
Verse 9
किं तु नात्यद्धुतं तेषां येषां नस्त्वं समाश्रय: । न तेषां दुष्कृतं किंचित् त्रिषु लोकेषु विद्यते
संजय म्हणाला— पण ज्यांचा आश्रय तू आहेस, त्यांच्यासाठी हे काही अद्भुत नाही. ज्यांचे तू रक्षण करतोस, त्यांच्यासाठी त्रैलोक्यात कुठेही काहीही दुष्कर नाही.
Verse 10
सर्वलोकगुरुयेषां त्वं नाथो मधुसूदन । त्वत्प्रसादाद्धि गोविन्द वयं जेष्यामहे रिपून्
संजय म्हणाला— हे मधुसूदन! ज्यांचा तू नाथ आहेस—समस्त लोकांचा गुरु—त्यांच्यासाठी विजय व सौभाग्य यात आश्चर्य नाही. हे गोविंद! तुझ्या कृपेने आम्ही निश्चयच शत्रूंवर विजय मिळवू.
Verse 11
स्थित: सर्वात्मना नित्य॑ प्रियेषु च हितेषु च । त्वां चैवास्माभिराश्रित्य कृत: शस्त्रसमुद्यम:
आम्ही सर्वात्मभावे नित्य प्रिय व हितकार्यात स्थिर राहून, केवळ तुझाच आश्रय घेऊन शस्त्रउद्यमास प्रवृत्त झालो आहोत।
Verse 12
असम्भाव्यमिदं कर्म देवैरपि जनार्दन
हे जनार्दन! हे कर्म देवांनाही असंभवप्राय आहे।
Verse 13
बाल्यात् प्रभृति ते कृष्ण कर्माणि श्रुतवानहम्
हे श्रीकृष्ण! बाल्यापासूनच तुझे पराक्रमी कर्म मी ऐकत आलो आहे।
Verse 14
अमानुषाणि दिव्यानि महान्ति च बहूनि च तदैवाज्ञासिषं शत्रून् हतान् प्राप्तां च मेदिनीम्
तुझे अनेक अमानुष, दिव्य व महान कर्म ऐकताच, त्याच क्षणी मी जाणले की माझे शत्रू मारले गेले आहेत आणि पृथ्वीचे राज्य मला प्राप्त झाले आहे।
Verse 15
त्वत्प्रसादसमुत्थेन विक्रमेणारिसूदन । सुरेशत्वं गत: शक्रो हत्वा दैत्यानू सहस्रश:,'शत्रुसूदन! आपकी कृपासे प्राप्त हुए पराक्रमद्वारा इन्द्र सहस्रों दैत्योंका संहार करके देवराजके पदपर प्रतिष्ठित हुए हैं
हे अरिसूदन! तुझ्या कृपेतून उत्पन्न झालेल्या पराक्रमाने शक्र (इंद्र) यांनी सहस्रों दैत्यांचा संहार करून देवेश्वरत्व प्राप्त केले।
Verse 16
त्वत्प्रसादाद्धुघीकेश जगत् स्थावरजज्भमम् । स्ववर्त्मनि स्थितं वीर जपहोमेषु वर्तते
संजय म्हणाला— हे वीर हृषीकेश! तुझ्या कृपेने हे सर्व स्थावर-जंगम जगत् आपल्या-आपल्या नियत मार्गात स्थिर राहते; मर्यादेत राहून जप, होम इत्यादी सत्कर्मांत प्रवृत्त होते।
Verse 17
एकार्णवमिदं पूर्व सर्वमासीत् तमोमयम् | त्वत्प्रसादान्महाबाहो जगत् प्राप्तं नरोत्तम
संजय म्हणाला— हे महाबाहो, नरश्रेष्ठ! पूर्वी हे सर्व जगत् एकाच महासागरात निमग्न होऊन अंधकारमय होते; तुझ्या कृपेनेच हे जगत् आजच्या प्रकट रूपास प्राप्त झाले।
Verse 18
स्रष्टारं सर्वलोकानां परमात्मानमव्ययम् । ये पश्यन्ति हृषीकेशं न ते मुहान्ति कहिचित्
संजय म्हणाला— जे सर्वलोकांचे स्रष्टे, अविनाशी परमात्मा हृषीकेश यांचे दर्शन घेतात, ते कधीही मोहाच्या आधीन होत नाहीत।
Verse 19
पुराणं परम देवं देवदेवं सनातनम् | ये प्रपन्ना: सुरगुरुं न ते मुहान्ति कर्िचित्
संजय म्हणाला— तू पुराणपुरुष, परमदेव, देवांचा देव, देवगुरु आणि सनातन परमात्मा आहेस. जे तुझ्या शरण येतात, ते कधीही मोहात पडत नाहीत।
Verse 20
अनादिनिधन देवं लोककर्तारमव्ययम् | ये भक्तास्त्वां हृषीकेश दुर्गाण्यतितरन्ति ते,“हृषीकेश! आप आदि-अन्तसे रहित विश्वविधाता और अविकारी देवता हैं। जो आपके भक्त हैं, वे बड़े-बड़े संकटोंसे पार हो जाते हैं
संजय म्हणाला— हे हृषीकेश! तू आदि-अंत रहित, अव्यय लोककर्ता देव आहेस. जे तुझे भक्त आहेत, ते भयंकर संकटेही पार करतात।
Verse 21
परं पुराणं पुरुषं पराणां परमं च यत् | प्रपद्यतस्तत् परमं परा भूतिर्विधीयते,“आप परम पुरातन पुरुष हैं। परसे भी पर हैं। आप परमेश्वरकी शरण लेनेवाले पुरुषको परम ऐश्वर्यकी प्राप्ति होती है
आप परम प्राचीन पुरुष आहात, परांपेक्षाही पर आहात. जो आपल्या शरण येतो, त्याला परम उन्नती—परम ऐश्वर्य व सिद्धी—निश्चित होते.
Verse 22
गायन्ति चतुरो वेदा यश्च वेदेषु गीयते । त॑ प्रपद्य महात्मानं भूतिमश्षाम्यनुत्तमाम्
चारही वेद ज्यांचा यशोगान करतात आणि जे वेदांत सर्वत्र गाईले गेले आहेत—त्या महात्म्याच्या शरण जाऊन मी अनुपम कल्याण, सर्वोत्तम ऐश्वर्य प्राप्त करीन.
Verse 23
परमेश परेशेश तिर्यगीश नरेश्वर । सर्वेश्वरेश्वरेशेश नमस्ते पुरुषोत्तम
पुरुषोत्तम! आपण परमेश्वर आहात—पशु, पक्षी आणि मनुष्यांचेही ईश्वर. ‘ईश्वर’ म्हणविले जाणारे इंद्रादि लोकपाल यांचेही आपण स्वामी. सर्वेश्वर! सर्वांच्या ईश्वरांचेही आपणच ईश्वर—आपल्याला नमस्कार.
Verse 24
त्वमीशेशेश्वरेशान प्रभो वर्धस्व माधव । प्रभवाप्यय सर्वस्य सर्वात्मन् पृुथुलोचन
विशाल नेत्रांचे माधव! आपण ईश्वरांचेही ईश्वर, सर्वोच्च अधीश्वर आहात. प्रभो, आपला अभ्युदय वाढो. सर्वात्मन्! समस्त जगताची उत्पत्ती व प्रलय यांचे कारण आपणच आहात.
Verse 25
धनंजयसखा यश्चन धनंजयहितकश्षन यः । धनंजयस्य गोप्ता तं प्रपद्य सुखमेधते,“जो अर्जुनके मित्र, अर्जुनके हितैषी और अर्जुनके रक्षक हैं, उन भगवान् श्रीकृष्णकी शरण लेकर मनुष्य सुखी होता है
जे अर्जुनाचे सखा, अर्जुनाचे हितकर्ते आणि अर्जुनाचे रक्षक आहेत—त्या भगवान श्रीकृष्णाच्या शरण गेल्यावर मनुष्य सुख व कल्याणात वृद्धिंगत होतो.
Verse 26
मार्कण्डेय: पुराणर्षिश्नरितज्ञस्तवानघ । माहात्म्यमनुभावं च पुरा कीर्तितवान् मुनि:
संजय म्हणाला—हे निष्पाप! पुराणर्षी मार्कंडेय, जो पुराणविद्येत निपुण व स्मृतिज्ञ आहेत, ते तुम्हाला उत्तम रीतीने जाणतात. त्या मुनिश्रेष्ठांनी पूर्वी मला तुमचा प्रभाव व माहात्म्य सांगितले होते.
Verse 27
असितो देवलश्लैव नारदश्न महातपा: । पितामहश्न मे व्यासस्त्वामाहुर्विधिमुत्तमम्,“असित, देवल, महातपस्वी नारद तथा मेरे पितामह व्यासने आपको ही सर्वोत्तम विधि बताया है
संजय म्हणाला—असित, देवल, महातपस्वी नारद आणि माझे पितामह व्यास—या सर्वांनी तुम्हालाच उत्तम विधी व श्रेष्ठ आचरणाचा परम प्रमाण मानले आहे.
Verse 28
त्वं तेजस्त्वं परं ब्रह्म त्वं सत्यं त्वं महत् तपः । त्वं श्रेयस्त्वं यशक्षाग्रयं कारणं जगतस्तथा
संजय म्हणाला—तुम्हीच तेज, तुम्हीच परब्रह्म; तुम्हीच सत्य, तुम्हीच महान तप. तुम्हीच श्रेय, तुम्हीच प्रशंसनीय उत्तम यश, आणि तुम्हीच जगताचे कारण आहात.
Verse 29
त्वया सृष्टमिदं सर्व जगत् स्थावरजड्भमम् । प्रलये समनुप्राप्ते त्वां वै निविशते पुन:
संजय म्हणाला—हे सर्व स्थावर-जंगम जगत् तुमच्याच द्वारा सृष्ट झाले आहे. आणि नियत काळी प्रलय आला की ते पुन्हा तुमच्यातच विलीन होते.
Verse 30
अनादिनिधनं देवं विश्वस्येशं जगत्पते । धातारमजमव्यक्तमाहुर्वेदविदो जना:
संजय म्हणाला—वेदविद जन त्यांना अनादि-निधन देव, विश्वेश्वर, जगत्पती—धाता, अज आणि अव्यक्त—असे म्हणतात.
Verse 31
अपि देवा न जानन्ति गुह्माद्यं जगत्पतिम्
संजय म्हणाला—ज्यांचे खरे स्वरूप गूढ व गहन आहे, त्या जगत्पती प्रभूला देवताही पूर्णपणे जाणू शकत नाहीत।
Verse 32
नारायणं परं देवं परमात्मानमी श्वरम् । ज्ञानयोनिं हरिं विष्णुं मुमुक्षूणां परायणम् । परं पुराणं पुरुष पुराणानां परं च यत्
संजय म्हणाला—“(मी वंदन करतो) नारायणाला—परम देव, परमात्मा, सर्वाधिपती ईश्वर; ज्ञानाचा मूलस्रोत; हरि, विष्णु—मुमुक्षूंचा परम आश्रय; आद्य परम पुरुष आणि त्या परम तत्त्वाला, जे सर्व पुरातन व पावन परंपरांहूनही परे आहे.”
Verse 33
“आपका रहस्य गूढ़ है। आप सबके आदि कारण और इस जगतके स्वामी हैं। आप ही परमदेव, नारायण, परमात्मा और ईश्वर हैं। ज्ञानस्वरूप श्रीहरि तथा मुमुक्षुओंके परम आश्रय भगवान् विष्णु भी आप ही हैं। आपके यथार्थ स्वरूपको देवता भी नहीं जानते हैं। आप ही परम पुराणपुरुष तथा पुराणोंसे भी परे हैं ।।
संजय म्हणाला—“आपले रहस्य अत्यंत गूढ आहे. आपणच सर्वांचे आदिकारण आणि या जगाचे स्वामी आहात. आपणच परमदेव—नारायण, परमात्मा आणि सर्वाधिपती ईश्वर आहात. आपणच ज्ञानस्वरूप श्रीहरि आहात आणि मुमुक्षूंचा परम आश्रय भगवान् विष्णुही आपणच आहात. देवतांनाही आपले यथार्थ स्वरूप ज्ञात नाही. आपणच आद्य परम पुरुष आहात आणि पुराणांहूनही परे आहात. आपले असे-ऐसे गुण आणि भूत, वर्तमान व भविष्यकाळातील कर्मे मोजणारा कोणीही नाही—ना पृथ्वीवर, ना स्वर्गात. जसा शक्र (इंद्र) देवांचे रक्षण करतो, तसाच आम्हा सर्वांचे संपूर्ण रक्षण आपणच करावे. आम्हाला आपण सर्वगुणसंपन्न सुहृद् म्हणून प्राप्त झाला आहात।”
Verse 34
सर्वतो रक्षणीया: सम शक्रेणेव दिवौकस: । यैस्त्वं सर्वगुणोपेत: सुहृन्न उपपादित:
संजय म्हणाला—“जसा शक्र (इंद्र) देवांचे रक्षण करतो, तसाच आम्हा सर्वांचे सर्व प्रकारे रक्षण आपणच करावे; कारण आपल्या त्या गुणांमुळेच आपण आम्हाला सर्वगुणसंपन्न सुहृद् म्हणून लाभला आहात।”
Verse 35
इत्येवं धर्मराजेन हरिरुक्तो महायशा: । अनुरूपमिदं वाक्यं प्रत्युवाच जनार्दन:,धर्मराज युधिष्ठिरके ऐसा कहनेपर महायशस्वी भगवान् जनार्दनने उनके कथनके अनुरूप इस प्रकार उत्तर दिया--
संजय म्हणाला—धर्मराजाने असे म्हटल्यावर महायशस्वी हरि—भगवान् जनार्दन—युधिष्ठिराच्या कथनास अनुरूप, प्रसंगाच्या मर्यादेला साजेसा असा उत्तर देऊ लागला।
Verse 36
पर्यष्वजत् तदा कृष्णावानन्दाश्रुपरिप्लुत: । भारत! भगवान् श्रीकृष्णके ऐसा कहनेपर शत्रुओंकी राजधानीपर विजय पानेवाले राजा युधिष्ठिर हर्षमें भरकर अपने रथसे कूद पड़े और आनन्दके आँसू बहाते हुए उन्होंने उस समय श्रीकृष्ण और अर्जुनको हृदयसे लगा लिया
संजय म्हणाला—तेव्हा राजा युधिष्ठिर आनंदाश्रूंनी भरून गेला. तो रथातून उडी मारून खाली उतरला आणि श्रीकृष्ण व अर्जुन यांना हृदयाशी धरून आलिंगन दिले. म्हणाला—“हे भारतश्रेष्ठ! तुमच्या उग्र तपस्येने, परम धर्मनिष्ठेने, साधुत्वाने आणि सरळपणानेच तो पापी जयद्रथ मारला गेला आहे.”
Verse 37
अयं च पुरुषव्याप्र त्ववनुध्यानसंवृतः । हत्वा योधसहस््राणि न्यहन् जिष्णुर्जयद्रथम्
संजय म्हणाला—“हे पुरुषसिंह! तुमच्या निरंतर शुभ-चिंतनाच्या संरक्षणाखाली जिष्णु (अर्जुन) ने हजारो योद्ध्यांचा संहार करून मग जयद्रथाचा वध केला.”
Verse 38
कृतित्वे बाहुवीय्यें च तथैवासम्भ्रमेडपि च । शीघ्रतामोघबुद्धित्वे नास्ति पार्थसम: क्वचित्
संजय म्हणाला—“कौशल्य व कृतित्व, बाहुबल, तसेच अढळ धैर्य; वेग आणि अमोघ बुद्धी—या सर्वांत पार्थ (अर्जुन) याच्या समकक्ष कुणीही नाही.”
Verse 39
तदयं भरतश्रेष्ठ भ्राता तेडद्य यदर्जुन: । सैन्यक्षयं रणे कृत्वा सिन्धुराजशिरो5हरत्,“भरतश्रेष्ठ) इसीलिये आज आपके इस छोटे भाई अर्जुनने संग्राममें शत्रुसेनाका संहार करके सिंधुराजका सिर काट लिया है”
संजय म्हणाला—“म्हणून, हे भरतश्रेष्ठ! आज तुमच्या भावाने अर्जुनाने रणांगणात शत्रुसैन्याचा संहार करून सिंधुराजाचे शिर छेदले आहे.”
Verse 40
ततो धर्मसुतो जिष्णुं परिष्वज्य विशाम्पते । प्रमृज्य वदनं तस्य पर्याश्चवासयत प्रभु:,प्रजानाथ! तब धर्मपुत्र राजा युधिष्ठिरने अर्जुनको हृदयसे लगा लिया और उनका मुँह पोंछकर उन्हें आश्वासन देते हुए कहा--
संजय म्हणाला—त्यानंतर प्रजानाथ धर्मसुत युधिष्ठिरने जिष्णु (अर्जुन) याला आलिंगन दिले. त्याचे मुख पुसून तो समर्थ राजा त्याला धीर देऊन आश्वस्त करू लागला.
Verse 41
अतीव सुमहत् कर्म कृतवानसि फाल्गुन । असहां चाविषहां च देवैरपि सवासवै:
संजय म्हणाला— फाल्गुना! आज तू अत्यंत महान कर्म करून दाखविले आहेस. हे कर्म इतके जड व दुर्धर्ष होते की इंद्रासह देवांनाही त्याचा भार पेलणे वा ते पूर्ण करणे शक्य नव्हते.
Verse 42
दिष्ट्या निस्तीर्णभारो5सि हतारिश्नासि शत्रुहन् । दिष्ट्या सत्या प्रतिज्ञेयं कृता हत्वा जयद्रथम्
संजय म्हणाला— शत्रुहंता! दैवकृपेने आज तू शत्रूचा वध करून प्रतिज्ञेच्या भारातून मुक्त झालास. जयद्रथाचा संहार करून तू आपली प्रतिज्ञा सत्य करून दाखविली—हे अत्यंत शुभ आहे.
Verse 43
एवमुक्त्वा गुडाकेशं धर्मराजो महायशा: । पस्पर्श पुण्यगन्धेन पृष्ठे हस्तेन पार्थिव:,महायशस्वी धर्मराज राजा युधिष्ठिरने निद्राविजयी अर्जुनसे ऐसा कहकर उनकी पीठपर पवित्र सुगन्धसे युक्त अपना हाथ फेरा
संजय म्हणाला— असे बोलून महायशस्वी धर्मराज युधिष्ठिराने पवित्र सुगंधयुक्त हाताने गुडाकेश अर्जुनाच्या पाठीवर स्नेहाने स्पर्श केला.
Verse 44
एवमुक्तौ महात्मानावुभौ केशवपाण्डवौ । तावब्रूतां तदा कृष्णौ राजानं पृथिवीपतिम्,उनके ऐसा कहनेपर महात्मा श्रीकृष्ण और अर्जुनने उस समय उन पृथ्वीपति नरेशसे इस प्रकार कहा--
संजय म्हणाला— असे बोलले गेल्यावर महात्मे केशव श्रीकृष्ण आणि पांडव अर्जुन—हे दोघे—त्या वेळी पृथ्वीपति राजाला असे म्हणाले.
Verse 45
तव कोपाग्निना दग्ध: पापो राजा जयद्रथ: । उत्तीर्ण चापि सुमहद् धार्तराष्ट्रबलं रणे
संजय म्हणाला— महाराज! पापी राजा जयद्रथ तुमच्या क्रोधाग्निने दग्ध झाला आहे; आणि रणभूमीत धार्तराष्ट्रांची विशाल सेना पार करणेही तुमच्या कृपेनेच शक्य झाले आहे.
Verse 46
अब्रवीद् वासुदेवं च पाण्डवं च धनंजयम् | फिर उनके कमलके समान कान्तिमान् सुन्दर मुखपर हाथ फेरते हुए वे वसुदेवनन्दन श्रीकृष्ण और पाण्डुपुत्र अर्जुनसे इस प्रकार बोले--
संजय म्हणाला—मग तो वासुदेव श्रीकृष्ण आणि पांडव धनंजय अर्जुन यांना उद्देशून म्हणाला—“हे भारत! हे शत्रुसूदन! हे कौरव तुझ्या क्रोधानेच मारले जात आहेत, मारले गेले आहेत आणि पुढेही पूर्ण नष्ट होतील.”
Verse 47
त्वां हि चक्षुर्ठणं वीर॑ं कोपयित्वा सुयोधन: । समित्रबन्धु: समरे प्राणांस्त्यक्ष्यति दुर्मति:
क्रोधाने भरलेल्या तुझ्या दृष्टिपातानेच शत्रू दग्ध होतो—अशा वीर तुला कोपवून दुर्बुद्धी सुयोधन मित्र-बंधूं सहित रणांगणात प्राणत्याग करील.
Verse 48
तव क्रोधहत: पूर्व देवैरपि सुदुर्जय: । शरतल्पगत: शेते भीष्म: कुरुपितामह:
जो पूर्वी देवांनाही अत्यंत दुर्जेय होता, तो कुरुपितामह भीष्म तुझ्या क्रोधाने आहत होऊन आता बाणांच्या शय्येवर पडला आहे.
Verse 49
दुर्लभो विजयस्तेषां संग्रामे रिपुसूदन । याता मृत्युवशं ते वै येषां क्रुद्धो+सि पाण्डव
हे रिपुसूदन! हे पांडव! ज्यांच्यावर तू क्रुद्ध आहेस, त्यांच्यासाठी रणात विजय दुर्लभ आहे; ते निश्चयच मृत्यूच्या अधीन झाले आहेत.
Verse 50
राज्यं प्राणा: श्रिय: पुत्रा: सौख्यानि विविधानि च | अचिरात् तस्य नश्यन्ति येषां क्रुद्धो+सि मानद
हे मानद! ज्यांच्यावर तुझा क्रोध झाला आहे, त्यांचे राज्य, प्राण, संपत्ती, पुत्र आणि नानाविध सुखे लवकरच नष्ट होतील.
Verse 51
विनष्टान् कौरवान् मन्ये सपुत्रपशुबान्धवान् | राजधर्मपरे नित्यं त्वयि क्रुद्धे परंतप
हे शत्रुसंतापक वीर! तू सदैव राजधर्मात निष्ठावान आहेस; तू क्रुद्ध झालास की कौरव पुत्र, पशुधन व बंधु-बांधवांसह नष्ट झालेच, असे मी मानतो.
Verse 52
ततो भीमो महाबाहु: सात्यकिश्न महारथः । अभिवाद्य गुरुं ज्येष्ठ॑ मार्गणै: क्षतविक्षतौ
त्यानंतर महाबाहु भीम आणि महारथी सात्यकी यांनी ज्येष्ठ गुरुजनांना प्रणाम केला; बाणांनी क्षत-विक्षत असूनही ते संयतपणे उभे राहिले.
Verse 53
क्षितावास्तां महेष्वासौ पाञ्चाल्यै: परिवारितौ | तौ दृष्टवा मुदितौ वीरौ प्राञ्जली चाग्रत: स्थितौ
पांचालांनी वेढलेले ते दोघे महाधनुर्धर भूमीवर पडले होते. त्यांना पाहून दोन वीर आनंदित होऊन हात जोडून समोर उभे राहिले.
Verse 54
अभ्यनन्दत कौन्तेयस्तावुभौ भीमसात्यकी । तदनन्तर
कौन्तेय युधिष्ठिराने भीम व सात्यकी या दोघांचे अभिनंदन केले आणि म्हणाला, “सौभाग्य की तुम्हा दोन्ही शूरांना मी सैन्य-समुद्रातून मुक्त झालेलं पाहतो.”
Verse 55
द्रोणग्राहदुराधर्षाद्धार्दिक्यमकरालयात् । वे बोले--'बड़े सौभाग्यकी बात है कि मैं तुम दोनों शूरवीरोंको शत्रुसेनाके समुद्रसे पार हुआ देख रहा हूँ। वह सैन्यसागर द्रोणाचार्यरूपी ग्राहके कारण दुर्धर्ष है और कृतवर्मा जैसे मगरोंका वासस्थान बना हुआ है || ५४ $ || दिष्ट्या विनिर्जिता: संख्ये पृथिव्यां सर्वपार्थिवा:
“तो सैन्य-समुद्र द्रोणाचार्यरूपी ग्राहामुळे दुर्धर्ष आहे आणि कृतवर्म्यासारख्या मकरांचे ते निवासस्थान आहे. सौभाग्य की रणात पृथ्वीवरील सर्व राजे निर्णायकरीत्या पराजित झाले आहेत.”
Verse 56
दिष्ट्या द्रोणोजित: संख्ये हार्दिक्यश्च महाबल:
सौभाग्याने आचार्य द्रोण आणि महाबली कृतवर्मा रणात पराजित झाले. सौभाग्यानेच तुझ्या बाणांनी कर्णही रणभूमीत पराभवाला पोहोचला. नरश्रेष्ठ वीरांनो, तुम्हा दोघांनी राजा शल्यालाही युद्धापासून विमुख केले.
Verse 57
दिष्ठ्या विकर्णिशभि: कर्णो रणे नीत: पराभवम् | विमुखश्न कृत: शल्यो युवाभ्यां पुरुषर्षभी
संजय म्हणाला— “सौभाग्याने विकर्णि व शभि यांच्यासह कर्ण रणात पराभवाला नेला गेला. आणि पुरुषसिंह वीरांनो, तुम्हा दोघांनी राजा शल्यालाही युद्धापासून विमुख केले.”
Verse 58
दिष्ट्या युवां कुशलिनौ संग्रामात् पुनरागतौ । पश्यामि रथिनां श्रेष्ठावुभौ युद्धविशारदौ
संजय म्हणाला— “सौभाग्याने तुम्ही दोघेही संग्रामातून सकुशल परत आला आहात. रथींमध्ये श्रेष्ठ आणि युद्धात पारंगत असे तुम्हा दोघांना मी अक्षत परतलेले पाहतो; हे माझ्यासाठी मोठ्या आनंदाचे व दिलास्याचे आहे.”
Verse 59
मम वाक्यकरीौ वीरौ मम गौरवयन्त्रितौ । सैन्यार्णवं समुत्तीर्णो दिष्ट्या पश्यामि वामहम्
संजय म्हणाला— “माझ्या प्रति मान-गौरवाने बांधलेले आणि माझी आज्ञा पाळणारे तुम्ही दोघे वीर, सैन्य-समुद्र पार करून वर आलेले मी पाहतो; हे खरोखर सौभाग्याचे आहे.”
Verse 60
समरश्लाघधिनौ वीरौ समरेष्वपराजितौ । मम वाक्यसमोौ चैव दिष्ट्या पश्यामि वामहम्
संजय म्हणाला— “तुम्ही दोघे वीर माझ्या म्हणण्याप्रमाणेच रण-कीर्ती जपणारे आणि समरात अपराजित राहणारे आहात. सौभाग्याने मी तुम्हा दोघांना येथे सकुशल पाहतो.”
Verse 61
इत्युक्त्वा पाण्डवो राजन् युयुधानवृकोदरौ । सस्वजे पुरुषव्याप्रौ हर्षाद् वाष्पं मुमोच ह
राजन्! असे बोलून पांडुनंदन युधिष्ठिराने पुरुषव्याघ्र युयुधान (सात्यकी) आणि वृकोदर भीमसेन यांना हृदयाशी धरून आलिंगन दिले; हर्षाने व्याकुळ होऊन त्याच्या डोळ्यांतून अश्रू वाहू लागले.
Verse 62
ततः प्रमुदितं सर्व बलमासीद् विशाम्पते । पाण्डवानां रणे हृष्टं युद्धाय तु मनो दधे
त्यानंतर, हे प्रजानाथ! सर्व सैन्य प्रमुदित झाले. पांडवांविरुद्ध रणात हर्षित होऊन त्यांनी युद्धासाठी मन दृढ केले.
Verse 116
सुरैरिवासुरवधे शक्रं शक्रानुजाहवे । “उपेन्द्र! आप सदा सब प्रकारसे हमारे प्रिय और हितसाधनमें लगे हुए हैं। हमलोगोंने आपका ही आश्रय लेकर श्त्रोंद्वारा युद्धकी तैयारी की है। ठीक उसी तरह
उपेन्द्र! आपण सदैव सर्व प्रकारे आमच्या प्रिय व हितसाधनात तत्पर आहात. आम्ही आपल्या आश्रयानेच शस्त्रे धारण करून युद्धासाठी सिद्ध झालो आहोत—जसे देव इंद्राचा आश्रय घेऊन संग्रामात असुरवधाचा उद्योग करतात.
Verse 126
त्वद्बुद्धिबलवीर्येण कृतवानेष फाल्गुन: । “जनार्दन! आपकी ही बुद्धि, बल और पराक्रमसे इस अर्जुनने यह देवताओंके लिये भी असम्भव कर्म कर दिखाया है
जनार्दन! आपल्या बुद्धी, बळ आणि पराक्रमामुळेच या फाल्गुनाने (अर्जुनाने) असे कर्म करून दाखविले आहे, जे देवांनाही अशक्य आहे.
Verse 149
प्रजानाथ! तदनन्तर पाण्डवोंकी सारी सेनाने युद्धस्थलमें प्रसन्न एवं उत्साहित होकर संग्राममें ही मन लगाया ।।
हे प्रजानाथ! त्यानंतर पांडवांची सारी सेना रणभूमीवर प्रसन्न व उत्साहित होऊन संग्रामातच मन लावू लागली. अशा प्रकारे श्रीमहाभारताच्या द्रोणपर्वातील जयद्रथवधपर्वात युधिष्ठिर-हर्षविषयक एकशे एकोणपन्नासावा अध्याय समाप्त झाला.
Verse 306
भूतात्मानं महात्मानमनन्तं विश्वतोमुखम् । “जगत्पते! वेदवेत्ता पुछ्णष आपको आदि-अन्तसे रहित
संजय म्हणाला—“हे जगत्पते! वेदवेत्ते तुम्हाला अनेक नावांनी संबोधतात—तुम्ही आदि-अंत रहित, दिव्यस्वरूप, विश्वेश्वर, धाता, अजन्मा, अव्यक्त; भूतात्मा, महात्मा, अनंत आणि विश्वतोमुख आहात.”
Verse 553
युवां विजयिनौ चापि दिष्ट्या पश्यामि संयुगे । 'युद्धमें सारे भूपाल पराजित हो गये और संग्राम-भूमिमें मैं तुम दोनोंको विजयी देख रहा हूँ--यह बड़े हर्षका विषय है
संजय म्हणाला—“दैवयोगाने मी युद्धात तुम्हा दोघांना विजयी पाहतो. संग्रामात सर्व भूपाल पराभूत झाले आहेत; रणभूमीवर तुम्ही दोघेही विजयी उभे आहात हे पाहून मला महान हर्ष होतो.”
Frequently Asked Questions
The dilemma centers on retaliatory violence justified by prior wrongs: Alāyudha frames his campaign as vengeance for slain kin, while Duryodhana endorses escalation for advantage—raising the question of whether remembrance of injury can ethically authorize widening harm.
The chapter illustrates how vairāgni (the ‘fire’ of enmity) shapes perception and policy: grievance memory can become a strategic asset yet also a destabilizing force that narrows ethical deliberation and amplifies collective suffering.
No explicit phalaśruti appears in this adhyāya; its function is primarily historiographic and thematic—documenting motives, authorization, and battlefield spectacle to clarify causal chains within the war’s moral and tactical progression.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.