Adhyaya 15

Verse 1

नफमशा (0) असऔ मनन पज्चदशो< ध्याय: शल्यके साथ भीमसेनका युद्ध तथा शल्यकी पराजय धृतराष्ट्र रवाच बहूनि सुविचित्राणि द्वन्द्ययुद्धानि संजय । त्वयोक्तानि निशम्माहं स्पृहयामि सचक्षुषाम्‌

धृतराष्ट्र म्हणाले—संजय, तू अनेक अत्यंत अद्भुत द्वंद्वयुद्धांचे वर्णन केलेस. ते ऐकून मला दृष्टी असलेल्या लोकांच्या सौभाग्याची स्पृहा वाटते.

Verse 2

आश्चर्यभूतं लोकेषु कथयिष्यन्ति मानवा: । कुरूणां पाण्डवानां च युद्ध देवासुरोपमम्‌,देवताओं और असुरोंके समान इस कौरव-पाण्डव-युद्धको संसारके मनुष्य अत्यन्त आश्चर्यकी वस्तु बतायेंगे

संजय म्हणाले—लोकांमध्ये हे कौरव-पांडवांचे युद्ध एक महान आश्चर्य म्हणून सांगितले जाईल; देव-दानवांच्या संग्रामासारखे.

Verse 3

न हि मे तृप्तिरस्तीह शृण्वतो युद्धमुत्तमम्‌ । तस्मादातायनेरयुद्धं सौभद्रस्थ च शंस मे

संजय म्हणाले—हे उत्तम युद्धवृत्तांत ऐकत असूनही मला तृप्ती होत नाही. म्हणून आतायनपुत्र शल्य आणि सौभद्र (अभिमन्यु) यांचे युद्ध मला सांग.

Verse 4

संजय उवाच सादितं प्रेक्ष्य यन्तारं शल्य: सर्वायसीं गदाम्‌ | समुत्क्षिप्प नदन्‌ क्रुद्ध: प्रचस्कन्द रथोत्तमात्‌

संजय म्हणाले—आपला सारथी मारला गेला हे पाहून शल्य क्रोधाने पेटले. त्यांनी सर्व लोखंडाची गदा उचलली आणि गर्जत उत्तम रथातून उडी मारून खाली उतरले.

Verse 5

संजयने कहा--राजन्‌! राजा शल्य अपने सारथिको मारा गया देख कुपित हो उठे और पूर्णतः लोहेकी बनी हुई गदा उठाकर गर्जते हुए अपने उत्तम रथसे कूद पड़े ।।

संजय म्हणाले—राजन्! राजा शल्य आपला सारथी मारला गेला हे पाहून क्रोधाने पेटले; पूर्ण लोखंडाची गदा उचलून गर्जत उत्तम रथातून उडी मारून खाली उतरले. त्यांना प्रलयाग्नीप्रमाणे तेजस्वी आणि दंडधारी यमासारखे पुढे येताना पाहून भीमसेनाने विशाल गदा हातात घेऊन मोठ्या वेगाने त्यांच्याकडे धाव घेतली.

Verse 6

सौभद्रो5प्यशनिप्रख्यां प्रगृह्ा महतीं गदाम्‌ । एह्टोहीत्यब्रवीच्छल्यं यत्नाद्‌ भीमेन वारित:

सुभद्रापुत्र अभिमन्यूही वज्रासारखी प्रचंड गदा उचलून पुढे आला आणि “ये, ये” असे म्हणत शल्याला आव्हान देऊ लागला; पण भीमसेनाने मोठ्या प्रयत्नाने त्याला आवरले.

Verse 7

वारयित्वा तु सौभद्रं भीमसेन: प्रतापवान्‌ । शल्यमासाद्य समरे तस्थौ गिरिरिवाचल:,सुभद्राकुमार अभिमन्युको रोककर प्रतापी भीमसेन राजा शल्यके पास जा पहुँचे और समरभूमिमें पर्वतके समान अविचल भावसे खड़े हो गये

सौभद्र (अभिमन्यू)ला आवरून प्रतापी भीमसेन रणभूमीत शल्याजवळ पोहोचला आणि पर्वतासारखा अचल उभा राहिला.

Verse 8

तथैव मद्रराजो5पि भीम॑ दृष्टवा महाबलम्‌ | ससाराभिमुखस्तूर्ण शार्दूल इव कुज्जरम्‌,इसी प्रकार मद्रराज शल्य भी महाबली भीमसेनको देखकर तुरंत उन्हींकी ओर बढ़े, मानो सिंह किसी गजराजपर आक्रमण कर रहा हो

त्याचप्रमाणे मद्रराज शल्यही महाबली भीमसेनाला पाहताच त्वरित त्याच्याकडे धावून गेला—जणू वाघ गजराजावर झडप घालतो.

Verse 9

ततस्तूर्यनिनादाश्न शड्खानां च सहस्रश: । सिंहनादाश्न संजज्ञुभेरीणां च महास्वना:

तेव्हा सहस्र शंखांचे व रणतुर्यांचे निनाद एकदम घुमू लागले; वीरांचे सिंहनाद उठले आणि भेरींचा (नगाऱ्यांचा) गंभीर महान् घोष सर्वत्र पसरला.

Verse 10

पश्यतां शतशो हाासीदन्योन्यमभिधावताम्‌ । पाण्डवानां कुरूणां च साधु साध्विति नि:स्वन:,एक दूसरेकी ओर दौड़ते हुए सैकड़ों दर्शकों, कौरवों और पाण्डवोंके साधुवादका महान्‌ शब्द वहाँ सब ओर गूँजने लगा

एकमेकांवर धावून जाताना शेकडो प्रेक्षक पाहत होते; तेव्हा पांडव आणि कुरू—दोन्ही बाजूंनी “साधु! साधु!” असा महान् जयघोष सर्व दिशांना घुमू लागला.

Verse 11

न हि मद्राधिपादन्य: सर्वराजसु भारत | सोदुमुत्सहते वेगं भीमसेनस्य संयुगे,भरतनन्दन! समस्त राजाओंमें मद्रराज शल्यके सिवा दूसरा कोई ऐसा नहीं था, जो युद्धमें भीमसेनके वेगको सहनेका साहस कर सके

संजय म्हणाला—हे भारत! सर्व राजांमध्ये मद्राधिपती शल्य याच्यावाचून दुसरा कोणीही असा नव्हता की जो रणांगणात भीमसेनाचा वेग सहन करण्याचे धैर्य धरू शकेल, हे भरतनंदन।

Verse 12

तथा मद्राधिपस्यापि गदावेगं महात्मन: । सोढुमुत्सहते लोके युधि को<5न्यो वृकोदरात्‌,इसी प्रकार संसारमें भीमसेनके सिवा दूसरा कौन ऐसा वीर है, जो युद्धमें महामनस्वी मद्रराज शल्यकी गदाके वेगको सह सकता है

तसेच महात्मा मद्राधिपती शल्याच्या गदेचा वेग रणांगणात सहन करण्यास या लोकी वृकोदर (भीम) याच्यावाचून दुसरा कोण समर्थ आहे?

Verse 13

पट्टै्जाम्बूनदैर्बद्धा बभूव जनहर्षणी । प्रजज्वाल तदा5<5विद्धा भीमेन महती गदा

जाम्बूनद सुवर्णाच्या पट्ट्यांनी जडलेली ती महागदा योद्ध्यांना हर्ष देणारी झाली. भीमाने ती फिरवून चालविताच ती तेव्हा अग्नीप्रमाणे प्रज्वलित झाली.

Verse 14

इस प्रकार श्रीमह्ाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत द्रोणाभिषेकपर्वमें अभिमन्युका पराक्रमविषयक चौदहवाँ अध्याय पूरा हुआ

तसेच गदायुद्धातील सर्व मार्ग व मण्डलांत सर्वतोमुखी विचरत असता महाराज शल्याची गदा महाविद्युत्प्रमाणे प्रकाशमान होऊन अत्यंत शोभून दिसत होती.

Verse 15

तौ वृषाविव नर्दन्तौ मण्डलानि विचेरतु: । आवर्तितगदाशूज्रावुभौ शल्यवृकोदरौ,इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि द्रोणाभिषेकपर्वणि शल्यापयाने पठचदशो<ध्याय: ।।

शल्य आणि वृकोदर हे दोघेही दोन महावृषभांसारखे गर्जत गर्जत एकमेकांभोवती मण्डलांत फिरू लागले. दोघेही शूरवीर आपापल्या गदा आवर्तित करून संधी शोधीत होते.

Verse 16

वे शल्य और भीमसेन दोनों गदारूप सींगोंको घुमा-घुमाकर साँड़ोंकी भाँति गरजते हुए पैंतरे बदल रहे थे ।।

संजय म्हणाला—शल्य आणि भीमसेन हे दोघेही गदा शिंगांसारखी फिरवीत, बैलांसारखे गर्जत पैंतरे बदलत होते व वर्तुळाकार फिरून संधी शोधत होते. मण्डलाकार पावलांच्या चालीत आणि गदेच्या हाताळणी व प्रहारात त्या दोन्ही पुरुषसिंहांचे युद्ध जणू समसमानच भासत होते.

Verse 17

ताडिता भीमसेनेन शल्यस्य महती गदा । साग्निज्वाला महारीद्रा तदा तूर्णमशीर्यत,उस समय भीमसेनकी गदासे टकराकर शल्यकी विशाल एवं महाभयंकर गदा आगकी चिनगारियाँ छोड़ती हुई तत्काल छिन्न-भिन्न होकर बिखर गयी

संजय म्हणाला—भीमसेनाच्या प्रहाराने शल्याची विशाल व अत्यंत भयंकर गदा अग्निज्वाळांसारख्या ठिणग्या उडवीत त्या क्षणीच तुटून विखुरली.

Verse 18

तथैव भीमसेनस्य द्विषताभिहता गदा । वर्षाप्रदोषे खद्योतैर्व॒तो वृक्ष इवाबभौ

संजय म्हणाला—तसेच शत्रूच्या आघाताने भीमसेनाची गदाही ठिणग्या उडवीत उजळून निघाली; जणू पावसाळ्यातील संध्याकाळी काजव्यांनी वेढलेला वृक्ष झळाळत असावा.

Verse 19

गदा क्षिप्ता तु समरे मद्रराजेन भारत | व्योम दीपयमाना सा ससूजे पावकं मुहुः,भारत! तब मद्रराज शल्यने समरभूमिमें दूसरी गदा चलायी, जो आकाशको प्रकाशित करती हुई बारंबार अंगारोंकी वर्षा कर रही थी

संजय म्हणाला—हे भारत! मग मद्रराज शल्याने रणात दुसरी गदा फेकली; ती आकाश उजळवीत पुन्हा पुन्हा अग्नीसारख्या ठिणग्यांचा वर्षाव करीत असल्यासारखी भासत होती.

Verse 20

तथैव भीमसेनेन द्विषते प्रेषिता गदा । तापयामास तत्‌ सैन्यं महोल्का पतती यथा

संजय म्हणाला—तसेच भीमसेनाने शत्रूला लक्ष्य करून फेकलेली गदा आकाशातून कोसळणाऱ्या महाउल्केसारखी कौरवसेनेला दाह देऊ लागली.

Verse 21

ते गदे गदिनां श्रेष्ठौ समासाद्य परस्परम्‌ । श्वसन्त्यौ नागकन्ये वा ससृजाते विभावसुम्‌

गदायुद्धात श्रेष्ठ भीमसेन व शल्य यांच्या हातातील त्या दोन गदा समोरासमोर येऊन परस्परांवर आदळल्या. आदळताच त्या जणू फुत्कार करणाऱ्या नागकन्यांसारख्या अग्नीची ज्वाला उधळीत होत्या.

Verse 22

नखैरिव महाव्याप्रौ दनतैरिव महागजौ । तौ विचेरतुरासाद्य गदाग्रया भ्यां परस्परम्‌

जसे दोन महावाघ नखांनी, किंवा दोन महागज दातांनी एकमेकांवर घाव घालतात, तसे भीमसेन आणि शल्य जवळ येऊन गदांच्या अग्रभागाने परस्परांवर प्रहार करीत रणांगणात विचरत होते.

Verse 23

ततो गदाग्राभिहतौ क्षणेन रुधिरोक्षितौ | ददृशाते महात्मानौ किंशुकाविव पुष्पितौ

त्यानंतर गदेच्या अग्रभागाच्या आघाताने ते दोन्ही महात्मे वीर क्षणातच रक्ताने ओथंबले. ते जणू फुललेल्या किंशुक (पलाश) वृक्षांसारखे दिसू लागले.

Verse 24

शुश्रुवे दिक्षु सर्वासु तयो: पुरुषसिंहयो: । गदाभिघातसंह्ाद: शक्राशनिरवोपम:,उन दोनों पुरुषसिंहोंकी गदाओंके टकरानेका शब्द इन्द्रके वजकी गड़गड़ाहटके समान सम्पूर्ण दिशाओंमें सुनायी देता था

त्या दोन्ही पुरुषसिंहांच्या गदाघातांचा संघात-नाद इंद्राच्या वज्रगर्जनेसारखा सर्व दिशांना ऐकू येत होता.

Verse 25

गदया मद्रराजेन सव्यदक्षिणमाहत: । नाकम्पत तदा भीमो भिद्यमान इवाचल:,उस समय मद्रराजकी गदासे बायें-दायें चोट खाकर भी भीमसेन विचलित नहीं हुए। जैसे पर्वत वजका आघात सहकर भी अविचलभावसे खड़ा रहता है

त्या वेळी मद्रराजाच्या गदेने डावीकडून व उजवीकडून आघात होऊनही भीम किंचितही डगमगला नाही; जणू आघातांनी फाटत असूनही अचल पर्वतच.

Verse 26

तथा भीमगदावेगैस्ताड्यमानो महाबल: । धैर्यान्मद्राधिपस्तस्थौ वजैर्गिरिरिवाहत:,इसी प्रकार भीमसेनकी गदाके वेगसे आहत होकर महाबली मद्रराज वज्राघातसे पीड़ित पर्वतकी भाँति धैर्यपूर्वक खड़े रहे

भीमाच्या गदेच्या प्रचंड वेगाने आघात होऊनही महाबली मद्रराज धैर्याने ढळला नाही; वज्राघाताने पीडित पर्वत जसा स्थिर राहतो, तसा तो अडिग उभा राहिला.

Verse 27

आपेततुर्महावेगौ समुच्छितगदावुभौ । पुनरन्तरमार्गस्थौ मण्डलानि विचेरतु:,वे दोनों महावेगशाली वीर गदा उठाये एक-दूसरेपर टूट पड़े। फिर अन्तर्मार्गमें स्थित हो मण्डलाकार गतिसे विचरने लगे

दोघेही महावेगवान वीर गदा उचलून एकमेकांवर तुटून पडले. मग जवळच्या अंतरात स्थान घेऊन मांडलाकार गतीने फिरू लागले.

Verse 28

अथाप्लुत्य पदान्यष्टौ संनिपत्य गजाविव । सहसा लोहदण्डाभ्यामन्योन्यमभिजष्नतु:,तत्पश्चात्‌ आठ पग चलकर दोनों दो हाथियोंकी भाँति परस्पर टूट पड़े और सहसा लोहेके डंडोंसे एक-दूसरेको मारने लगे

मग आठ पावले उडी मारून पुढे जाऊन ते दोघे दोन उन्मत्त हत्तींसारखे एकमेकांवर धडकले आणि क्षणात लोखंडी दंडांनी परस्परांवर घाव घालू लागले.

Verse 29

तौ परस्परवेगाच्च गदाभ्यां च भूशाहतौ । युगपत पेततुर्वीरौ क्षिताविन्द्रध्वजाविव,वे दोनों वीर परस्परके वेगसे और गदाओंद्वारा अत्यन्त घायल हो दो इन्द्रध्वजोंके समान एक ही समय पृथ्वीपर गिर पड़े

परस्परांच्या वेगाने आणि गदांच्या घावांनी अत्यंत जखमी होऊन ते दोघे वीर एकाच वेळी पृथ्वीवर कोसळले—जणू दोन इंद्रध्वज एकाच क्षणी पडावेत तसे.

Verse 30

ततो विह्वलमान त॑ नि:श्वसन्तं पुन: पुन: । शल्यमभ्यपतत्‌ तूर्ण कृतवर्मा महारथ:,उस समय शल्य अत्यन्त विह्लल होकर बारंबार लम्बी साँस खींच रहे थे। इतनेहीमें महारथी कृतवर्मा तुरंत राजा शल्यके पास आ पहुँचा

तेव्हा शल्य अत्यंत व्याकुळ होऊन वारंवार दीर्घ श्वास घेत होते. इतक्यात महारथी कृतवर्मा वेगाने धावून शल्याजवळ येऊन पोहोचला.

Verse 31

दृष्टवा चैनं महाराज गदयाभिनिपीडितम्‌ । विचेष्टन्तं यथा नागं मूर्च्छयाभिपरिप्लुतम्‌,महाराज! आकर उसने देखा कि राजा शल्य गदासे पीड़ित एवं मूच्छासे अचेत हो आहत हुए नागकी भाँति छटपटा रहे हैं

संजय म्हणाला—महाराज! गदेने चिरडलेला त्याला पाहून, तो मूर्च्छेने व्यापून सर्पासारखा तडफडत होता।

Verse 32

ततः स्वरथमारोप्य मद्राणामधिपं रणे । अपोवाह रणात्‌ तूर्ण कृतवर्मा महारथ:,यह देख महारथी कृतवर्मा युद्धस्थलमें मद्रराज शल्यको अपने रथपर बिठाकर तुरंत ही रणभूमिसे बाहर हटा ले गया

संजय म्हणाला—मग महारथी कृतवर्म्याने रणात मद्राधिपतीला आपल्या रथावर चढवून त्वरेने रणभूमीबाहेर नेले।

Verse 33

क्षीबवद्‌ विह्नललो वीरो निमेषात्‌ पुनरुत्थित: । भीमो<पि सुमहाबाहुर्गदापाणिरदृश्यत

संजय म्हणाला—तो वीर मदोन्मत्तासारखा विह्वळ झाला तरी निमेषात पुन्हा उभा राहिला. तेव्हा महाबाहू भीमही गदा हातात घेऊन दिसू लागला।

Verse 34

ततो मद्राधिपं दृष्टवा तव पुत्रा: पराड्मुखम्‌ । सनागपत्त्यश्वरथा: समकम्पन्त मारिष,आर्य! उस समय मद्रराज शल्यको युद्धसे विमुख हुआ देख हाथी, घोड़े, रथ और पैदल-सेनाओंसहित आपके सारे पुत्र भयसे काँप उठे

संजय म्हणाला—मग मद्राधिपती शल्य रणापासून पराङ्मुख झालेला पाहून, हत्ती-घोडे-रथ व पायदळासह तुमचे पुत्र भयाने थरथर कापू लागले, हे राजश्रेष्ठा।

Verse 35

ते पाण्डवैर््यमानास्तावका जितकाशिभि: । भीता दिशो<न्वपद्यन्त वातनुन्ना घना इव

संजय म्हणाला—विजयाने शोभणाऱ्या पांडवांनी दडपल्यामुळे तुमचे सैन्य भयभीत होऊन, वाऱ्याने उडवलेल्या ढगांसारखे चारही दिशांना पळून गेले।

Verse 36

निर्जित्य धार्तराष्ट्रांस्तु पाण्डवेया महारथा: । व्यरोचन्त रणे राजन्‌ दीप्यमाना इवाग्नय:,राजन्‌! इस प्रकार आपके पुत्रोंकी जीतकर महारथी पाण्डव प्रज्वलित अग्नियोंकी भाँति रणक्षेत्रमें प्रकाशित होने लगे

धृतराष्ट्रपुत्रांना जिंकून पांडवांचे महारथी, हे राजन्, रणांगणात प्रज्वलित अग्नीप्रमाणे तेजस्वी होऊन उजळून निघाले।

Verse 37

सिंहनादान्‌ भृशं चक्र: शड्खान्‌ द्मुश्न हर्षिता: । भेरीक्ष वादयामासुर्मुदड्भां श्षानके: सह

ते आनंदित होऊन वारंवार सिंहनाद करू लागले आणि अनेक शंख फुंकू लागले; तसेच भेरी, मृदंग व आनक इत्यादी वाद्येही वाजविली।