Adhyaya 133

Verse 1

ऑपन--माजल छा अफ-जआकऋा-ज एकत्रिशर्दाधेकशततमो< ध्याय: भीमसेनके द्वारा कर्णकी पराजय संजय उवाच वर्तमाने महाराज संग्रामे लोमहर्षणे । व्याकुलेषु च सर्वेषु पीड्यमानेषु सर्वश:

संजय म्हणाला—महाराज! तो रोमांचकारी संग्राम सुरू असता, सर्व बाजूंनी पीडित होऊन सर्व सेना व्याकुळ झाली; रणभूमी भय, दडपण आणि अखंड आघातांच्या भोवऱ्यात बुडून गेली.

Verse 2

राधेयो भीममानर्च्छद्‌ युद्धाय भरतर्षभ | यथा नागो वने नागं मत्तो मत्तमभिद्रवन्‌

संजय म्हणाला—भरतश्रेष्ठ! राधेय कर्ण युद्धासाठी भीमसेनावर असा धावून गेला, जसा वनात एक मत्त हत्ती दुसऱ्या मदोन्मत्त हत्तीवर तुटून पडतो.

Verse 3

धृतराष्ट्र रवाच यौ तौ कर्णश्न भीमश्च सम्प्रयुद्धो महाबलौ । अर्जुनस्य रथोपान्ते कीदृश: सो5भवद्‌ रण:

धृतराष्ट्र म्हणाला—संजय! महाबली कर्ण आणि भीमसेन अर्जुनाच्या रथाजवळ येऊन जे घोर युद्ध करू लागले, तो रण कसा झाला?

Verse 4

पूर्व हि निर्जित: कर्णो भीमसेनेन संयुगे । कथं भूय: स राधेयो भीममागान्महारथ:,भीमसेनने युद्धमें जब राधानन्दन महारथी कर्णको पहले ही जीत लिया था, तब वह पुनः उनका सामना करनेके लिये कैसे आया?

संजय म्हणाला—कर्ण पूर्वीच संग्रामात भीमसेनाने पराजित केला होता; मग तो राधेय महारथी पुन्हा भीमासमोर कसा आला?

Verse 5

भीमो वा सूततनयं प्रत्युद्यात: कथं रणे । महारथं समाख्यातं पृथिव्यां प्रवरं रथम्‌,अथवा भीमसेन भूमण्डलके श्रेष्ठ एवं विख्यात महारथी सूतपुत्र कर्णसे समरांगणमें युद्ध करनेके लिये कैसे आगे बढ़े?

संजय म्हणाला—रणांगणात भीमसेन सूतपुत्र कर्णासमोर कसा पुढे गेला? कर्ण पृथ्वीवर श्रेष्ठ रथी व विख्यात महारथ म्हणून प्रसिद्ध आहे.

Verse 6

भीष्मद्रोणावतिक्रम्य धर्मराजो युधिष्ठिर: । नान्यतो भयमादत्त विना कर्णान्महारथात्‌,भीष्म और द्रोणसे पार पाकर धर्मराज युधिष्ठिरको अब महारथी कर्णके सिवा दूसरे किसीसे भय नहीं रह गया है

संजय म्हणाला—भीष्म व द्रोण यांना मागे टाकल्यानंतर धर्मराज युधिष्ठिराला आता महारथी कर्णावाचून दुसऱ्या कुणाचाही भय उरले नाही.

Verse 7

भयाद्‌ यस्य महाबाहोरन शेते बहुला: समा: । चिन्तयन्‌ नित्यशो वीर्य राधेयस्य महात्मन: । त॑ कथं सूतपुत्रं तु भीमोड्योधयताहवे

संजय म्हणाला—ज्या महाबाहु, महामना राधेय कर्णाच्या पराक्रमाचे नित्य चिंतन करत भयामुळे राजा युधिष्ठिर अनेक वर्षे झोपू शकला नाही, त्या सूतपुत्र कर्णाशी भीमसेनाने रणात कसा युद्ध केला?

Verse 8

ब्रद्माण्यं वीर्यसम्पन्नं समरेष्वनिवर्तिनम्‌ । कथं कर्ण युधां श्रेष्ठ योधयामास पाण्डव:

संजय म्हणाला—ब्राह्मणभक्त, पराक्रमसंपन्न आणि समरात कधीही न माघार घेणारा, योद्ध्यांमध्ये श्रेष्ठ अशा कर्णाशी पांडव भीमसेनाने कसा युद्ध केला?

Verse 9

यौ तौ समीयतुर्वीरी वैकर्तनवृकोदरौ । कथं तावत्र युध्येतां महाबलपराक्रमौ,जो वीर पहले आपसमें भिड़ चुके थे, वे ही महान्‌ बल और पराक्रमसे सम्पन्न कर्ण और भीमसेन यहाँ पुन: कैसे युद्धमें प्रवृत्त हुए?

संजय म्हणाला—ते दोन्ही वीर—वैकर्तन कर्ण आणि वृकोदर भीम—जे पूर्वीही एकदा भिडले होते, ते येथे पुन्हा महान् बल-पराक्रमाने कसे युद्धास प्रवृत्त झाले?

Verse 10

भ्रातृत्वं दर्शितं पूर्व घूणी चापि स सूतज: । कथं भीमेन युयुधे कुन्त्या वाक्यमनुस्मरन्‌

संजय म्हणाला—पूर्वी सूतपुत्र कर्णाने अर्जुनाला वगळून इतर पांडवांप्रती बंधुभाव दाखविला होता; तो दयाळू म्हणूनही प्रसिद्ध आहे. तरीही कुंतीचे वचन वारंवार स्मरत असताना त्याने भीमसेनाशी रणांगणात कसे युद्ध केले?

Verse 11

भीमो वा सूतपुत्रेण स्मरन्‌ वैरं पुरा कृतम्‌ अयुध्यत कथं शूर: कर्णेन सह संयुगे,अथवा शूरवीर भीमसेनने पहलेके किये हुए वैरका स्मरण करके सूतपुत्र कर्णके साथ उस रफणक्षेत्रमें किस प्रकार युद्ध किया?

संजय म्हणाला—शूर भीमसेनाने पूर्वी केलेल्या वैराचे स्मरण ठेवून त्या रणांगणात सूतपुत्र कर्णाशी कशा प्रकारे युद्ध केले? तो कर्णाशी कसा भिडला?

Verse 12

आशास्ते च सदा सूत पुत्रो दुर्योधनो मम । कर्णो जेष्यति संग्रामे समस्तान्‌ पाण्डवानिति,संजय! मेरा बेटा दुर्योधन सदा यही आशा करता है कि कर्ण संग्राममें समस्त पाण्डवोंको जीत लेगा

संजय म्हणाला—माझा पुत्र दुर्योधन नेहमीच अशी आशा धरतो की ‘सूतपुत्र कर्ण संग्रामात सर्व पांडवांना जिंकेल।’

Verse 13

जयाशा यत्र पुत्रस्य मम मन्दस्य संयुगे | स कथं भीमकर्माणं भीमसेनमयोधयत्‌

संजय म्हणाला—रणांगणात ज्याच्यावर माझ्या मंदबुद्धी पुत्राची विजयाची आशा ठेवलेली आहे, त्या कर्णाने भयंकर कर्म करणाऱ्या भीमसेनाशी कशा प्रकारे युद्ध केले?

Verse 14

यं समासाद्य पुत्रै्मे कृतं वैरं महारथै: । त॑ सूततनयं तात कथं भीमो हायोधयत्‌

संजय म्हणाला—तात! ज्याचा आधार घेऊन माझ्या पुत्रांनी महारथी पांडवांशी वैर ठरविले आहे, त्या सूतपुत्र कर्णाशी भीमसेनाने कशा प्रकारे युद्ध केले?

Verse 15

अनेकान्‌ विप्रकारांश्व सूतपुत्रसमुद्भवान्‌ | स्मरमाण: कथं भीमो युयुथे सूतसूनुना,सूतपुत्रके द्वारा किये गये अनेक अपकारोंको स्मरण करके भीमसेनने उसके साथ किस तरह युद्ध किया?

सूतपुत्राकडून झालेले अनेक अपकार स्मरत असतानाही भीमसेनाने त्या सूतसूनूसोबत कसा युद्ध केला?

Verse 16

योडजयत्‌ पृथिवीं सर्वा रथेनैकेन वीर्यवान्‌ । त॑ सूततनयं युद्धे कथं भीमो हायोधयत्‌

ज्या पराक्रमी वीराने एकाच रथाच्या बळावर सारी पृथ्वी जिंकली, त्या सूततनयाशी रणांगणात भीमसेनाने कसा संग्राम केला?

Verse 17

यो जात: कुण्डलाभ्यां च कवचेन सहैव च । त॑ सूतपुत्रं समरे भीम: कथमयोधयत्‌,जो जन्मसे ही कवच और कुण्डलोंके साथ उत्पन्न हुआ था, उस सूतपुत्रके साथ समरांगणमें भीमसेनने किस प्रकार युद्ध किया?

जो जन्मत:च कवच व कुंडले धारण करून उत्पन्न झाला होता, त्या सूतपुत्राशी समरांगणात भीमसेनाने कसा युद्ध केला?

Verse 18

यथा तयोर्युद्धमभूद्‌ यश्चासीद्‌ विजयी तयो: । तन्ममाचक्ष्व तत्त्वेन कुशलो हासि संजय

संजय! त्या दोन्ही वीरांचे युद्ध जसे झाले आणि त्यांच्यातून जो विजयी ठरला, ते सर्व वृत्तांत मला तत्त्वतः अचूक सांग; कारण तू या कार्यात कुशल आहेस.

Verse 19

संजय उवाच भीमसेनस्तु राधेयमुस्तृज्य रथिनां वरम्‌ | इयेष गन्तुं यत्रास्तां वीरी कृष्णधनंजयौ

संजय म्हणाला—राजन्! रथींमध्ये श्रेष्ठ राधेय कर्णाला सोडून भीमसेन तेथे जाण्याची इच्छा करू लागला, जिथे वीर श्रीकृष्ण आणि धनंजय अर्जुन होते.

Verse 20

त॑ प्रयान्तमभिद्रुत्य राधेय: कड्कपत्रिभि: । अभ्यवर्षन्महाराज मेघो वृष्ट्येव पर्वतम्‌

संजय म्हणाला—महाराज! तेथून निघून जाणाऱ्या भीमसेनावर धाव घेऊन राधेय कर्णाने कंक-पिसांनी युक्त बाणांचा असा वर्षाव केला, जसा मेघ पर्वतावर पावसाचा वर्षाव करतो।

Verse 21

फुल्लता पड़कजेनेव वक्त्रेण विहसन्‌ बली । आजुहाव रणे यान्तं भीममाधिरथिस्तदा,बलवान्‌ अधिरथपुत्रने खिलते हुए कमलके समान मुखसे हँसकर जाते हुए भीमसेनको युद्धके लिये ललकारा

संजय म्हणाला—तेव्हा बलवान अधिरथपुत्र कर्ण, फुललेल्या कमळासारख्या मुखाने हसत, रणात पुढे जाणाऱ्या भीमाला युद्धासाठी ललकारू लागला।

Verse 22

कर्ण उवाच भीमाहितैस्तव रणे स्वप्रेडपि न विभावितम्‌ । तद्‌ दर्शयसि कस्मान्मे पृष्ठं पार्थदिदृक्षया

कर्ण म्हणाला—भीम! तुझे शत्रूही स्वप्नातसुद्धा असे मानत नव्हते की तू रणात पाठ दाखवशील. मग पार्थाला भेटण्याच्या इच्छेने तू मला पाठ का दाखवितोस?

Verse 23

कुन्त्या: पुत्रस्य सदृशं नेदं पाण्डवनन्दन । तेन मामभित: स्थित्वा शरवर्षैरवाकिर,पाण्डवनन्दन! तुम्हारा यह कार्य कुन्तीके पुत्रके योग्य नहीं है। अतः मेरे सम्मुख रहकर मुझपर बाणोंकी वर्षा करो

कर्ण म्हणाला—पांडवनंदन! हे कृत्य कुंतीपुत्राला शोभणारे नाही. म्हणून माझ्यासमोर उभा राहून माझ्यावर बाणांचा वर्षाव कर।

Verse 24

भीमसेनस्तदाद्धानं कर्णन्नामर्षयद्‌ युधि । अर्धमण्डलमावृत्य सूतपुत्रमयोधयत्‌,कर्णकी ओरसे रणक्षेत्रमें वह युद्धकी ललकार भीमसेन न सह सके। उन्होंने अर्धमण्डल गतिसे घूमकर सूतपुत्रके साथ युद्ध आरम्भ कर दिया

रणांगणात कर्णाची ती ललकार भीमसेनाला सहन झाली नाही. तो अर्धमंडल गतीने वळून सूतपुत्र कर्णासमोर आला आणि त्याच्याशी युद्धास भिडला।

Verse 25

अवक्रगामिभिर्बाणैर भ्यवर्षन्महायशा: । दंशितं द्वैरथे यत्तं सर्वशस्त्रविशारदम्‌

महायशस्वी भीमसेनाने सरळ लक्ष्याला जाऊन भिडणाऱ्या बाणांचा वर्षाव केला. कवचधारी, द्वैरथ युद्धासाठी सिद्ध आणि सर्व शस्त्रांत निपुण अशा कर्णावर तो अखंड शरवृष्टी करू लागला.

Verse 26

विधित्सु: कलहस्यान्तं जिघांसु: कर्णमक्षिणोत्‌ । हत्वा तस्यानुगांस्तं च हन्तुकामो महाबल:

कलहाचा अंत करण्याची इच्छा बाळगून महाबली भीमसेन कर्णाचा वध करू इच्छित होता; म्हणून तो बाणांनी त्याला क्षत-विक्षत करीत होता. कर्णाला मारून त्याच्या अनुगामी सेवकांचाही संहार करण्याची त्याची अभिलाषा होती.

Verse 27

तस्मै व्यसृजदुग्राणि विविधानि परंतप: । अमर्षात्‌ पाण्डव: क्रुद्ध: शरवर्षाणि मारिष

माननीय नरेश! शत्रूंना संताप देणारा पांडव भीमसेन अमर्षाने क्रुद्ध होऊन कर्णावर नानाविध उग्र बाणांची वर्षा करू लागला.

Verse 28

तस्य तानीषुवर्षाणि मत्तद्विरदगामिन: । सूतपुत्रो5स्त्रमायाभिर ग्रसत्‌ परमास्त्रवित्‌

परमास्त्रविद सूतपुत्र कर्णाने आपल्या अस्त्र-मायेने, मत्त हत्तीप्रमाणे उन्मत्त वेगाने पुढे सरसावणाऱ्या भीमसेनाची ती बाणवृष्टी जणू गिळून टाकली—म्हणजेच निष्फळ केली.

Verse 29

स यथावन्महाबाहुर्विद्यया वै सुपूजित: । आचार्यवन्महेष्वास: कर्ण: पर्यचरद्‌ बली,महाबाहु महाधनुर्धर बलवान्‌ कर्ण अपनी विद्याद्वारा आचार्य द्रोणके समान यथावत्‌ पूजित हो रणक्षेत्रमें विचरने लगा

तेव्हा महाबाहु, महाधनुर्धर, बलवान कर्ण आपल्या विद्येमुळे यथोचित पूजित होऊन, आचार्यासारखा मान मिळवत रणभूमीत संचार करू लागला.

Verse 30

युध्यमानं तु संरम्भाद्‌ भीमसेनं हसन्निव । अभ्यपद्यत कौन्तेयं कर्णो राजन्‌ वृकोदरम्‌,राजन! क्रोधपूर्वक युद्ध करनेवाले कुन्तीपुत्र भीमसेनकी हँसी उड़ाता हुआ-सा कर्ण उनके सामने जा पहुँचा

क्रोधोन्मत्त आवेशाने युद्ध करणाऱ्या कुंतीपुत्र भीमसेनाची जणू थट्टा करत हसत कर्ण, हे राजन्, त्या कौन्तेय वृकोदरासमोर येऊन उभा राहिला.

Verse 31

तन्नामृष्यत कौन्तेय: कर्णस्य स्मितमाहवे । युध्यमानेषु वीरेषु पश्यत्सु च समन्‍्ततः

रणांगणात कर्णाचे ते स्मित कौन्तेय भीम सहन करू शकला नाही. सर्व बाजूंनी युद्ध करणारे वीर पाहत असतानाच तो क्रोधाने पेटला.

Verse 32

त॑ं भीमसेन: सम्प्राप्तं वत्सदन्तै: स्तनान्तरे । विव्याध बलवान क्रुद्धस्तोत्रैरिव महाद्विपम्‌

मग बलवान भीमसेन क्रुद्ध होऊन जवळ आलेल्या कर्णाच्या वक्षस्थळी ‘वत्सदंत’ नावाच्या बाणांनी तसाच भेदू लागला, जसा महावत अंकुशांनी महान गजराजाला टोचतो.

Verse 33

पुनश्न सूतपुत्र॑ तु स्वर्णपुडुखै: शिलाशितै: । सुमुक्तैश्नित्रवर्माणं निर्बिभेद त्रिसप्तभि:

त्यानंतर सूतपुत्र कर्णाने सोन्याच्या पिसांनी युक्त, दगडावर धार लावलेले आणि नीट सोडलेले एकवीस बाण विचित्र कवचधारी योद्ध्यावर झाडून त्याला पुन्हा जखमी व विदीर्ण केले.

Verse 34

कर्णो जाम्बूनदैर्जालै: संछन्नान्‌ वातरंहस: । हयान्‌ विव्याध भीमस्य पञ्चभि: पठ्चभि: शरै:,उधर कर्णने भीमसेनके सोनेकी जालियोंसे आच्छादित हुए वायुके समान वेगशाली घोड़ोंको पाँच-पाँच बाणोंसे वेध दिया

इकडे कर्णाने जांबूनद सुवर्णजाळ्यांनी आच्छादित, वाऱ्यासारख्या वेगवान भीमाच्या घोड्यांना प्रत्येकी पाच बाणांनी भेदले.

Verse 35

ततो बाणमयं जालं भीमसेनरयथं प्रति । कर्णेन विहितं राजन्‌ निमेषार्धाददृश्यत,राजन! तदनन्तर आधे निमेषमें ही भीमसेनके रथपर कर्णद्वारा बाणोंका जाल-सा बिछाया जाता दिखायी दिया

त्यानंतर, राजन्, कर्णाने रचलेले बाणांचे जाळे जणू भीमसेनाच्या रथावर अर्ध्या निमेषातही दिसून आले.

Verse 36

सरथ: सध्वजस्तत्र समूत: पाण्डवस्तदा । प्राच्छाद्यत महाराज कर्णचापच्युतै: शरै:,महाराज! वहाँ कर्णके धनुषसे छूटे हुए बाणोंद्वारा उस समय रथ, ध्वज और सारथिसहित पाण्डुनन्दन भीमसेन आच्छादित हो गये

महाराज, त्या वेळी पांडव भीमसेन सारथी व ध्वजासह कर्णाच्या धनुषातून सुटलेल्या बाणांनी पूर्णपणे झाकला गेला.

Verse 37

तस्य कर्णश्नतु:षष्ट्या व्यधमत्‌ कवचं दृढम्‌ । क्रुद्धक्षाप्पहनत्‌ पार्थ नाराचैर्मर्म भेदिभि:

कर्णाने चौसष्ट बाणांनी त्याचे दृढ कवच फाडून टाकले; मग क्रुद्ध होऊन मर्मभेदी नाराचांनी पार्थाला (अर्जुनाला) घोर जखमी केले.

Verse 38

ततो<चिन्त्य महाबाहु: कर्णकार्मुकनि:सृतान्‌ । समाश्लिष्यदसम्शभ्रान्त: सूतपुत्रं वृकोदर:

मग महाबाहु वृकोदर कर्णाच्या धनुषातून सुटलेल्या बाणांची पर्वा न करता, न घाबरता, सूतपुत्राच्या अगदी जवळ गेला—जणू त्याला आलिंगन देणारच.

Verse 39

स कर्णचापप्रभवानिषूनाशीविषोपमान्‌ । बिभ्रद्‌ भीमो महाराज न जगाम व्यथां रणे,महाराज! कर्णके धनुषसे छूटे हुए विषधर सर्पके समान भयंकर बाणोंको अपने शरीरपर धारण करते हुए भीमसेन रणक्षेत्रमें व्यथित नहीं हुए

महाराज, कर्णाच्या धनुषातून निघालेले विषारी सर्पासारखे भयंकर बाण शरीरावर झेलूनही भीम रणात व्यथित झाला नाही.

Verse 40

ततो द्वात्रिंशता भल्लैरनिशितैस्तिग्मतेजनै: । विव्याध समरे कर्ण भीमसेन: प्रतापवान्‌,तत्पश्चात्‌ अच्छी तरह तेज किये हुए बत्तीस तीखे भल्लोंसे प्रतापी भीमसेनने समरांगणमें कर्णको भारी चोट पहुँचायी

त्यानंतर रणांगणात प्रतापवान भीमसेनाने उत्तम रीतीने धार लावलेल्या, तीक्ष्ण व प्रखर तेजाच्या बत्तीस भल्लांनी कर्णास भेदून टाकले।

Verse 41

अयल्नेनैव तं॑ कर्ण: शरैर्भूशमवाकिरत्‌ । भीमसेनं महाबाहुं सैन्धवस्य वधैषिणम्‌,उधर कर्ण जयद्रथके वधकी इच्छावाले महाबाहु भीमसेनपर अनायास ही बाणोंकी बड़ी भारी वर्षा करने लगा

इकडे कर्णाने अनायासच सैन्धव (जयद्रथ) वधाची इच्छा बाळगणाऱ्या महाबाहु भीमसेनावर बाणांची घनघोर वर्षा केली।

Verse 42

मृदुपूर्व तु राथेयो भीममाजावयोधयत्‌ । क्रोधपूर्व तथा भीम: पूर्व वैरमनुस्मरन्‌

राधानंदन राथेय कर्ण रणभूमीत भीमाशी जणू मृदू प्रहार करीत युद्ध करीत होता; पण भीम मात्र जुने वैर वारंवार स्मरून क्रोधपूर्वक त्याच्याशी झुंज देत होता।

Verse 43

त॑ भीमसेनो नामृष्यदवमानममर्षण: । स तस्मै व्यसृजत्‌ तूर्ण शरवर्षममित्रहा

अमर्षशील, शत्रुनाशक भीमसेनाला कर्णाने दाखवलेली मृदुता आपल्यावरील अवमान वाटली; ते सहन न होऊन त्याने तत्काळ त्याच्यावर बाणांची वर्षा सोडली।

Verse 44

ते शरा: प्रेषितास्तेन भीमसेनेन संयुगे । निपेतु: सर्वतो वीरे कूजन्त इव पक्षिण:,युद्धस्थलमें भीमसेनके द्वारा चलाये हुए वे बाण कूजते हुए पक्षियोंके समान वीर कर्णपर सब ओरसे पड़ने लगे

रणात भीमसेनाने सोडलेले ते बाण कूजनाऱ्या पक्ष्यांसारखे नाद करीत, वीर कर्णावर सर्व बाजूंनी येऊन कोसळू लागले।

Verse 45

हेमपुड्खा: प्रसन्नाग्रा भीमसेनथधनुश्चयुता: । प्राच्छादयंस्ते राधेयं शलभा इव पावकम्‌

भीमसेनाच्या धनुषातून सुटलेले सुवर्णपंखांचे, तेजस्वी अग्रभागाचे बाण राधेय कर्णाला सर्व बाजूंनी असे झाकून टाकू लागले—जसे पतंग ज्वलंत अग्नीला आच्छादित करतात।

Verse 46

कर्णस्तु रथिनां श्रेष्ठश्छाद्यमान: समन्तत: । राजन्‌ व्यसृजदुग्राणि शरवर्षाणि भारत

भरतवंशी राजन्! सर्व बाजूंनी बाणांनी आच्छादित होत असतानाही रथीश्रेष्ठ कर्णाने प्रत्युत्तरादाखल भयंकर बाण-वर्षा सोडली।

Verse 47

तस्य तानशनिप्रख्यानिषून्‌ समरशोभिन: । चिच्छेद बहुभिर्भल्लैरसम्प्राप्तान्‌ वकोदर:

समरभूमीत शोभणारे कर्णाचे ते वज्रतुल्य बाण वकोदर भीमसेनाने आपल्या जवळ येण्यापूर्वीच अनेक भल्लांनी छेदून पाडले।

Verse 48

पुनश्च शरवर्षेण च्छादयामास भारत । कर्णो वैकर्तनो युद्धे भीमसेनमरिंदम:,भरतनन्दन! शत्रुओंका दमन करनेवाले सूर्यपुत्र कर्णने युद्धमें पुन: बाण-वर्षा करके भीमसेनको ढक दिया

भरतनंदना! शत्रुदमन करणारा वैकर्तन कर्णाने युद्धात पुन्हा बाण-वर्षा करून भीमसेनाला झाकून टाकले।

Verse 49

तत्र भारत भीमं तु दृष्टवन्त: सम सायकै: । समाचिततनु संख्ये श्वाविधं शललैरिव,भारत! उस समय युद्धस्थलमें बाणोंसे चिने हुए शरीरवाले भीमसेनको सब लोगोंने कंटकोंसे युक्त साहीके समान देखा

भारत! त्या वेळी रणांगणात समप्रमाणात बाणांनी भरलेले शरीर असलेला भीमसेन सर्वांना काट्यांनी युक्त साहीसारखा दिसला।

Verse 50

हेमपुड्खान्‌ शिलाधौतान्‌ कर्णचापच्युतान्‌ शरान्‌ । दधार समरे वीर: स्वरश्मीनिव रश्मिवान्‌

कर्णाच्या धनुषातून सुटलेले, दगडावर धार लावलेले सुवर्णपंखी बाण वीर भीमसेनावर येऊन आदळले. रणांगणात भीमाने ते आपल्या देहावर तसेच धारण केले, जसे तेजस्वी सूर्य आपल्या किरणांना धारण करतो.

Verse 51

रुधिरोक्षितसर्वाड्रो भीमसेनो व्यराजत । समृद्धकुसुमापीडो वसन्ते5शोकवृक्षवत्‌

रक्ताने भिजलेला सर्वांग असलेला भीमसेन शोभून दिसत होता. तो वसंतात दाट फुलांनी बहरलेल्या अशोकवृक्षासारखा तेजस्वी भासत होता.

Verse 52

तत्तु भीमो महाबाहो: कर्णस्य चरितं रणे | नामृष्यत महाबाहु: क्रोधादुद्वृत्तलोचन:,महाबाहु भीमसेन रणभूमिमें विशालबाहु कर्णके उस चरित्रको न सह सके। उस समय क्रोधसे उनके नेत्र घूमने लगे

परंतु महाबाहु भीम रणांगणात महाबाहु कर्णाचे ते वर्तन सहन करू शकला नाही. क्रोधाने त्याचे डोळे फिरू लागले.

Verse 53

स कर्ण पज्चविंशत्या नाराचानां समार्पयत्‌ | महीधरमिव श्वैतं गूढपादैर्विषोल्बणै:

त्याने कर्णावर पंचवीस नाराच बाण सोडले. ते बाण रुतल्यावर कर्ण असा भासला, जणू लपलेल्या पायांचे विषारी सर्पांनी भरलेला शुभ्र पर्वतच.

Verse 54

पुनरेव च विव्याध षड्भिरष्टाभिरेव च । मर्मस्वमरविक्रान्त: सूतपुत्र॑ं तनुत्यजम्‌,फिर देवोपम पराक्रमी भीमने अपने शरीरकी परवा न करनेवाले सूतपुत्रको उसके मर्मस्थानोंमें छः और आठ बाण मारकर घायल कर दिया

पुन्हा देवोपम पराक्रमी भीमाने, आपल्या देहाची पर्वा न करणाऱ्या सूतपुत्र कर्णाला, त्याच्या मर्मस्थानी प्रथम सहा आणि मग आणखी आठ बाणांनी भेदले.

Verse 55

पुनरन्येन बाणेन भीमसेन: प्रतापवान्‌ । चिच्छेद कार्मुकं तूर्ण कर्णस्य प्रहसन्निव,इसके बाद हँसते हुए-से प्रतापी भीमसेनने दूसरा बाण मारकर तुरंत ही कर्णके धनुषको काट दिया

यानंतर प्रतापवान भीमसेनाने जणू हसतच दुसऱ्या बाणाने क्षणार्धात कर्णाचे धनुष्य छेदून टाकले।

Verse 56

जघान चतुरश्नाश्वान्‌ सूतं च त्वरित: शरै: । नाराचैरर्करश्म्याभै: कर्ण विव्याध चोरसि

मग त्याने वेगाने बाणांचा मारा करून रथाचे चारही घोडे व सारथी यांनाही ठार केले; आणि सूर्यकिरणांसारख्या तेजस्वी नाराचांनी कर्णाच्या छातीवर घोर आघात केला।

Verse 57

ते जम्मुर्धरणीमाशु कर्ण निर्भिद्य पत्रिण: । यथा जलधरं भित्त्वा दिवाकरमरीचय:,जैसे सूर्यकी किरणें बादलोंको भेदकर सब ओर फैल जाती हैं, उसी प्रकार भीमसेनके बाण कर्णके शरीरको छेदकर शीघ्र ही धरतीमें समा गये

जसे सूर्यकिरणें मेघांना भेदून सर्वत्र पसरतात, तसेच भीमसेनाचे पिसाळ बाण कर्णाला भेदून क्षणातच भूमीत रुतले।

Verse 58

स वैक्लव्यं महत्‌ प्राप्प छिन्नधन्वा शराहतः । तथा पुरुषमानी स प्रत्यपायाद्‌ रथान्तरम्‌

बाणांनी जखमी होऊन आणि धनुष्य छिन्न झाल्याने तो मोठ्या वैक्लव्यात पडला; पुरुषार्थाचा अभिमान असूनही रथहीन होऊन तो मागे सरत दुसऱ्या रथाकडे पळून गेला।

Verse 130

इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें दुर्योधनका युद्धविषयक एक सौ तीसवाँ अध्याय पूरा हुआ

अशा प्रकारे श्रीमहाभारताच्या द्रोणपर्वातील जयद्रथवधपर्वांतर्गत दुर्योधनाच्या युद्धविषयक एकशे तीसावा अध्याय समाप्त झाला।

Verse 13131

इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि कर्णपराजये एकत्रिंशदधिकशततमो< ध्याय:

अशा प्रकारे श्रीमहाभारताच्या द्रोणपर्वात, जयद्रथवधपर्वाच्या अंतर्गत, कर्णपराजय-विषयक एकशे एकतीसावा अध्याय समाप्त झाला।