Adhyaya 121

Verse 1

ऑपन--माज छा जि: एकोनविशर्त्याधिकशततमो< ध्याय: सात्यकि और उनके सारथिका संवाद तथा सात्यकिद्धारा काम्बोजों और यवन आदिकी सेनाकी पराजय संजय उवाच ततः स सात्यकिर्धीमान्‌ महात्मा वृष्णिपुड्भव: । सुदर्शन निहत्याजौ यन्तारं पुनरब्रवीत्‌

संजय म्हणाले—राजन्! त्यानंतर वृष्णिवंशातील श्रेष्ठ, बुद्धिमान महात्मा सात्यकीने रणांगणात सुदर्शनाचा वध करून पुन्हा आपल्या सारथ्यास असे म्हटले।

Verse 2

रथाश्वनागकलिलं शरशक्त्यूमिमालिनम्‌ । खड्गमत्स्यं गदाग्राहं शूरायुधभहास्वनम्‌

“तात! रथ, घोडे आणि हत्ती यांनी दाटलेली द्रोणाचार्यांची सेना महासागरासारखी होती. त्यात बाण व शक्ती इत्यादी अस्त्र-शस्त्रे जणू तरंगमाळा; खड्ग जणू मासे, आणि गदा जणू ग्राह. शूरवीरांच्या आयुधप्रहारातून उठणारा महान् नाद जणू सागराचा भयंकर गर्जन होता.”

Verse 3

प्राणापहारिणं रौद्रं वादित्रोत्क़ुष्टनादितम्‌ । योधानामसुखस्पर्श दुर्धर्षमजयैषिणाम्‌

“तो प्राणहर, रौद्र आणि भयंकर होता; वाद्यांच्या उच्च नादाने व वीरांच्या ललकारांनी त्याचा गर्जन अधिकच वाढत असे. योद्ध्यांसाठी त्याचा स्पर्श दुःखदायक होता, आणि ज्यांना विजयाची अभिलाषा नव्हती त्यांच्यासाठी तो दुर्धर्ष आतंक होता.”

Verse 4

तीर्णा: सम दुस्तरं तात द्रोणानीकमहार्णवम्‌ । जलसंधबलेनाजोौ पुरुषादैरिवावृतम्‌

“तात! रणांगणात जलसंधाच्या बळाने—जणू राक्षसांनी—घेरलेल्या त्या दुस्तर द्रोणसेना-रूपी महासागरास आम्ही पार करून आलो आहोत; म्हणून तो अधिकच दुर्गम भासत होता.”

Verse 5

अतोथचन्‍्यत्‌ पृतनाशेषं मन्ये कुनदिकामिव । तर्तव्यामल्पसलिलां चोदयाश्वानसम्भ्रमम्‌

त्याच्याव्यतिरिक्त उरलेली सेना मला अल्प जलाच्या लहान नदीसारखी सहज ओलांडण्याजोगी वाटते. म्हणून निर्भय होऊन घोडे पुढे हाक.

Verse 6

हस्तप्राप्तमहं मन्ये साम्प्रतं सव्यसाचिनम्‌ । निर्जित्य दुर्धरं द्रोणं सपदानुगमाहवे

सेवकांसह दुर्धर्ष वीर द्रोणाचार्याला रणांगणात जिंकून मी असे मानतो की या क्षणी सव्यसाची अर्जुन आपल्या हातातच आला आहे; कारण तो जिंकताच तत्क्षणी पाठलाग करत पुढे निघून गेला आहे.

Verse 7

हार्दिक्यं योधवर्य च मन्ये प्राप्त धनंजयम्‌ । न हि मे जायते त्रासो दृष्टवा सैन्यान्यनेकश:

मी मानतो की हार्दिक्य आणि तो श्रेष्ठ योद्धा धनंजयाजवळ पोहोचले आहेत. तरीही अनेक विभागांत जमलेल्या सेनांना पाहूनही माझ्या मनात भय उत्पन्न होत नाही.

Verse 8

वल्लेरिव प्रदीप्तस्य वने शुष्कतृणोलपे । 'योद्धाओंमें श्रेष्ठ कृतवर्माको पराजित करके मैं ऐसा समझता हूँ कि अर्जुन मुझे मिल गये। जैसे सूखे तृण और लतावाले वनमें प्रज्वलित हुई अग्निके लिये कहीं कोई बाधा नहीं रहती, उसी प्रकार मुझे इन अनेक सेनाओंको देखकर तनिक भी त्रास नहीं हो रहा है ।।

योद्ध्यांमध्ये श्रेष्ठ कृतवर्म्याला पराभूत करून मी असे मानतो की अर्जुन आता माझ्या आवाक्यात आला आहे. जसे कोरड्या गवत-वल्लींनी भरलेल्या वनात प्रज्वलित अग्नीला कुठेही अडथळा राहत नाही, तसेच या अनेक सेनांना पाहूनही मला किंचितही त्रास होत नाही. पांडवांचा मुख्य किरीटधारी ज्या भूमीवरून गेला ती भूमी पाहा.

Verse 9

द्रवते तद्‌ यथा सैन्यं तेन भग्नं महात्मना,'सारथे! उन्हीं महात्मा अर्जुनकी खदेड़ी हुई वह सेना इधर-उधर भाग रही है। दौड़ते हुए रथों, हाथियों और घोड़ोंसे लाल रेशमके समान यह धूल ऊपरको उठ रही है

सारथे! त्या महात्मा अर्जुनाने भग्न केलेली ती सेना तुटून विखुरल्याप्रमाणेच आता इकडे-तिकडे पळत आहे. धावत्या रथांमुळे, हत्ती व घोड्यांमुळे धूळ वर उडत आहे आणि लाल रेशमासारखी झळाळत आहे.

Verse 10

रथैरविंपरिधावद्धिर्गजैरश्वैश्न॒ सारथे | कौशेयारुणसंकाशमेतदुद्धूयते रज:

संजय म्हणाला—सारथे! रथ, हत्ती आणि घोडे इकडे-तिकडे धावत असल्याने कौशेयाच्या लालसर छटेप्रमाणे धूळ वर उडत आहे. महात्मा अर्जुनाने हुसकावून लावलेली ती सेना सर्व दिशांना विखुरून पळत आहे.

Verse 11

अभ्याशस्थमहं मन्ये श्वेताश्वं कृष्णसारथिम्‌ | स एष श्रुयते शब्दो गाण्डीवस्पामितौजस:

संजय म्हणाला—मला वाटते श्वेत अश्वांनी युक्त, ज्यांचे सारथी श्रीकृष्ण आहेत, तो अर्जुन अगदी जवळ आला आहे; कारण त्या अमित पराक्रमीच्या गाण्डीव धनुष्याची गडगडाटासारखी टंकार ऐकू येत आहे.

Verse 12

यादृशानि निमित्तानि मम प्रादुर्भवन्ति वै अनस्तंगत आदित्ये हन्ता सैन्धवर्मर्जुन:

संजय म्हणाला—माझ्यासमोर जशी शुभ निमित्ते प्रकट होत आहेत, त्यावरून असे वाटते की सूर्यास्त होण्यापूर्वीच अर्जुन सैन्धव (जयद्रथ) याचा वध करील.

Verse 13

शनैर्विश्रम्भयन्नश्चान्‌ याहि यत्रारिवाहिनी । यत्रैते सतलत्राणा: सुयोधनपुरोगमा:

संजय म्हणाला—सूत! घोड्यांना हळूहळू सावरत, त्यांना विसावा देत त्या ठिकाणी जा, जिथे शत्रुसैन्य उभे आहे; जिथे तलत्राण धारण केलेले हे योद्धे सुयोधनाला पुढे करून उभे आहेत.

Verse 14

४ 5 ६ ९ ऐ । दंशिता: क्रूरकर्माण: काम्बोजा युद्धदुर्मदा: । शरबाणासनधरा यवनाश्ष प्रहारिण:

संजय म्हणाला—तेथे कवचधारी, क्रूरकर्मा आणि युद्धाच्या मदाने उन्मत्त काम्बोज उभे आहेत; तसेच धनुष्य-बाण धारण करून प्रहारात निपुण यवनही रांगेत सज्ज आहेत.

Verse 15

शका: किराता दरदा बर्बरास्ताम्रलिप्तका: | अन्ये च बहवो म्लेच्छा विविधायुधपाणय:

शक, किरात, दरद, बर्बर, ताम्रलिप्तक आणि इतरही अनेक म्लेच्छ योद्धे विविध शस्त्रे हातात घेऊन तेथे उभे आहेत. ते रणात उन्मत्त, कर्मात कठोर; दुर्योधनाला अग्रस्थानी ठेवून युद्धेच्छेने आमच्याकडे तोंड करून सज्ज आहेत.

Verse 16

यत्रैते सतलत्राणा: सुयोधनपुरोगमा: । मामेवाभिमुखा: सर्वे तिष्ठन्ति समरार्थिन:

जिथे हे सर्व कवचधारी योद्धे—सुयोधन (दुर्योधन) याला अग्रस्थानी ठेवून—माझ्याच दिशेने तोंड करून समरासाठी उभे आहेत, तिथेच चला.

Verse 17

एतान्‌ सरथनागाश्चान्‌ निहत्याजौ सपत्तिन: । इदं दुर्ग महाघोरं तीर्णमेवोपधारय

यांना—रथ, हत्ती, घोडे आणि पायदळासह—रणात ठार केल्यावर निश्चयाने समज की हा अत्यंत दुर्गम व महाभयंकर संकट-गड आपण पार केला आहे.

Verse 18

सूत उवाच न सम्भ्रमो मे वार्ष्णेय विद्यते सत्यविक्रम । यद्यपि स्यात्‌ तव क्रुद्धो जामदग्न्योडग्रत: स्थित:

सूत म्हणाला—हे वार्ष्णेय, सत्यपराक्रमी! मला किंचितही घबराट नाही. क्रोधाने भरलेले जमदग्निनंदन परशुरामही तुमच्या समोर उभे राहिले, तरी मला भय वाटणार नाही.

Verse 19

द्रोणो वा रथिनां श्रेष्ठ: कृपो मद्रेश्वरो 5पि वा । तथापि सम्भ्रमो न स्यात्‌ त्वामाश्रित्य महाभुज

महाबाहो! रथींचा श्रेष्ठ द्रोण, कृपाचार्य किंवा मद्रराज शल्य जरी समोर उभे राहिले, तरीही तुमच्या आश्रयाने मला घबराट येणार नाही; भय मला स्पर्श करणार नाही.

Verse 20

त्वया सुबहवो युद्धे निर्जिता: शत्रुसूदन । दंशिता: क्रूरकर्माण: काम्बोजा युद्धदुर्मदा:

हे शत्रुसूदन! तुझ्यामुळे युद्धात अनेक जण पराजित झाले आहेत. क्रूर कर्म करणारे आणि रणमदाने उन्मत्त असे ते काम्बोजही तू दाबून वश केलेस.

Verse 21

शरबाणासनधरा यवनाश्ष प्रहारिण: । शका: किराता दरदा बर्बरास्ताम्रलिप्तका:

धनुष्य-बाण धारण करणारे योद्धे होते—प्रहारात प्रचंड यवन; तसेच शक, किरात, दरद, बर्बर आणि ताम्रलिप्तकही होते.

Verse 22

अन्ये च बहवो म्लेच्छा विविधायुधपाणय: । न च मे सम्भ्रम: कश्चिद्‌ भूतपूर्व: कथंचन

आणखीही अनेक म्लेच्छ होते, ज्यांच्या हातात विविध प्रकारची शस्त्रे होती. पण मला अशी घबराट व व्याकुळता कधीही पूर्वी कोणत्याही प्रकारे झाली नव्हती.

Verse 23

किमुतैतत्‌ समासाद्य धीरसंयुगगोष्पदम्‌ | आयुष्मन्‌ कतरेण त्वां प्रापपामि धनंजयम्‌

हे आयुष्मन्! धीर वीरांसाठीही रणभूमी गायीच्या खुराच्या ठशाएवढी लहान करून तू येथे कसा आला आहेस? या दोन मार्गांपैकी कोणत्या मार्गाने मी तुला धनंजयाजवळ पोहोचवू?

Verse 24

शत्रुसूदन! आपने पहले भी युद्धमें बहुतेरे कवचधारी

हे शत्रुसूदन! पूर्वीही तू युद्धात अनेक कवचधारी, क्रूरकर्मा आणि रणमदाने उन्मत्त काम्बोजांना पराजित केले आहेस. धनुष्य-बाण धारण करणारे, प्रहारात कुशल यवनही तू जिंकलेस. शक, किरात, दरद, बर्बर, ताम्रलिप्त आणि हातात नानाविध आयुध घेणारे इतर अनेक म्लेच्छही तू परास्त केलेस. त्या प्रसंगी कधी कोणालाही कोणत्याही प्रकारचे भय झाले नाही. मग गायीच्या खुराच्या ठशाएवढ्या तुच्छ या रणस्थळी येऊन भय कसे होईल? आयुष्मन्! या दोन मार्गांपैकी कोणत्या मार्गाने मी तुला धनंजयाजवळ पोहोचवू? हे वार्ष्णेय! तू कोणावर क्रुद्ध आहेस? कोणाचा मृत्यू जवळ आला आहे? आणि कोणाचे मन आज यमपुरीकडे जाण्यास उत्सुक झाले आहे?

Verse 25

के त्वां युधि पराक्रान्तं कालान्तकयमोपमम्‌ | दृष्टवा विक्रमसम्पन्नं विद्रविष्यन्ति संयुगे

रणांगणात कालान्तक यमासारखा प्रचंड, अजेय पराक्रमाने युक्त तुला पाहून संग्रामात कोण पळून जाणार नाही?

Verse 26

सात्यकिरुवाच मुण्डानेतान्‌ हनिष्यामि दानवानिव वासव:

सात्यकि म्हणाला—“सूत! जसा वासव (इंद्र) दानवांचा वध करतो, तसा मी या मुण्डित-शिर काम्बोजांचा संहार करीन. असे करून माझी प्रतिज्ञा पूर्ण करीन; म्हणून मला सरळ त्यांच्याकडेच ने. आज त्यांचा नाश केल्यावरच मी माझ्या प्रिय पाण्डव—पाण्डुनंदन अर्जुन—याच्याकडे जाईन.”

Verse 27

प्रतिज्ञां पारयिष्यामि काम्बोजानेव मां वह । अद्यैषां कदनं कृत्वा प्रियं यास्यामि पाण्डवम्‌

सात्यकि म्हणाला—“मी माझी प्रतिज्ञा पूर्ण करीन. मला सरळ काम्बोजांकडेच ने. आज त्यांचा संहार करूनच मी माझ्या प्रिय पाण्डव—अर्जुन—याच्याकडे जाईन.”

Verse 28

अद्य द्रक्ष्यन्ति मे वीर्य कौरवा: ससुयोधना: । मुण्डानीके हते सूत सर्वसैन्येषु चासकृत्‌

आज सुयोधनासह सर्व कौरव माझे वीर्य पाहतील. सूत! आज मुण्डानीक मारला गेल्यावर आणि पुन्हा पुन्हा सर्व सैन्यांत संहार घडल्यावर.

Verse 29

अद्य कौरवसैन्यस्य दीर्यमाणस्य संयुगे । श्र॒त्वा विरावं बहुधा संतप्स्यति सुयोधन:

आज रणात कौरवसेना फाडली जाऊन छिन्नभिन्न होत असताना, तिचा नानाविध आर्तनाद वारंवार ऐकून सुयोधन संतापाने जळून उठेल.

Verse 30

अद्य पाण्डवमुख्यस्य श्वेता श्वस्प महात्मन: । आचार्यस्य कृतं मार्ग दर्शयिष्यामि संयुगे,आज रणक्षेत्रमें मैं अपने आचार्य पाण्डवप्रवर श्वेतवाहन महात्मा अर्जुनके प्रकट किये हुए मार्गको दिखाऊँगा

आज रणांगणात मी पांडवश्रेष्ठ श्वेताश्ववाहन महात्मा अर्जुनाने प्रकट केलेला—आचार्य द्रोणांनी रचलेला—मार्ग युद्धात दाखवीन।

Verse 31

अद्य मद्‌बाणनिहतान्‌ योधमुख्यान्‌ सहस्रश: । दृष्टवा दुर्योधनो राजा पश्चात्तापं गमिष्यति,आज मेरे बाणोंसे अपने सहस्रों प्रमुख योद्धाओंको मारा गया देखकर राजा दुर्योधन अत्यन्त पश्चात्ताप करेगा

आज माझ्या बाणांनी सहस्रों प्रमुख योद्धे निहत झालेले पाहून राजा दुर्योधन तीव्र पश्चात्तापाने व्याकुळ होईल।

Verse 32

अद्य मे क्षिप्रहस्तस्य क्षिपत: सायकोत्तमान्‌ | अलातचक्रप्रतिमं धनुर्द्रक्ष्यन्ति कौरवा:,आज शीतघ्रतापूर्वक हाथ चलाकर उत्तम बाणोंका प्रहार करते हुए मेरे धनुषको कौरवलोग अलातचक्रके समान देखेंगे

आज वेगवान हाताने उत्तम बाण सोडताना माझे धनुष्य कौरवांना जळत्या अलातचक्रासारखे फिरताना दिसेल।

Verse 33

मत्सायकचिताड्रानां रुधिरं स्रवतां मुहुः । सैनिकानां वध दृष्टवा संतप्स्यति सुयोधन:

माझ्या बाणांनी विद्ध होऊन ज्यांच्या अंगांतून वारंवार रक्त स्रवेल, अशा सैनिकांचा संहार पाहून सुयोधन संतप्त होईल।

Verse 34

अद्य मे क्रुद्धरूपस्य निघ्नतश्न वरान्‌ वरान्‌ | द्विरर्जुनमिमं लोकं मंस्यतेड्द्य सुयोधन:

आज क्रोधरूप धारण करून मी कौरवसेनेतील श्रेष्ठश्रेष्ठ वीरांना एकेक करून निहत करीन; तेव्हा सुयोधन आज असे मानील की या लोकात आता दोन अर्जुन झाले आहेत।

Verse 35

अद्य राजसहस्राणि निहतानि मया रणे । दृष्टवा दुर्योधनो राजा संतप्स्यति महामृथे,आज महासमरमें मेरे द्वारा सहस्नों राजाओंका विनाश देखकर राजा दुर्योधनको बड़ा संताप होगा

आज रणांगणात मी हजारो राजांचा संहार केला आहे. हे पाहून या महासंग्रामात राजा दुर्योधन शोक व संतापाने दग्ध होईल.

Verse 36

अद्य स्नेहं च भक्ति च पाण्डवेषु महात्मसु । हत्वा राजसहस््राणि दर्शयिष्यामि राजसु

आज मी महात्मा पांडवांवरील माझा स्नेह व भक्ती प्रकट करीन; हजारो राजांचा वध करून राजांमध्ये ते स्पष्ट करून दाखवीन.

Verse 37

संजय उवाच एवमुक्तस्तदा सूत: शिक्षितान्‌ साधुवाहिन:

संजय म्हणाला—असे सांगितल्यावर तेव्हा तो सूत, जो सुशिक्षित व सदाचारात निपुण होता, त्याप्रमाणे करण्यास तत्पर झाला.

Verse 38

ते पिबन्त इवाकाशं युयुधानं हयोत्तमा:

ते उत्तम घोडे जणू आकाशच पित आहेत असे भासवत, युयुधानाला वेगाने पुढे घेऊन गेले.

Verse 39

सात्यकिं ते समासाद्य पृतनास्वनिवर्तिनम्‌

सैन्यरचनेत कधीही न मागे हटणाऱ्या सात्यकीला समोर येताच, तुमच्या योद्ध्यांना त्या अढळ प्रतिस्पर्ध्याचा सामना करावा लागला.

Verse 40

तेषामिषूनथास्त्राणि वेगवान्‌ नतपर्वभि:

Sañjaya said: With swift force, he met their arrows and weapon-launches, bending (or deflecting) them by means of his own shafts—checking the onrush of their attack in the thick of battle.

Verse 41

अच्छिनत्‌ सात्यकी राजन नैनं ते प्राप्तुवत्‌ शरा: । राजन! वेगशाली सात्यकिने झुकी हुई गाँठवाले अपने बाणोंद्वारा उन सबके बाणों तथा अन्य अस्त्रोंको काट गिराया। वे बाण उनके पासतक पहुँच न सके ।।

Sañjaya said: O King, Sātyaki cut down their missiles; none of those arrows could reach him. With swift, well-aimed shafts—knotted and forceful—he severed and brought down all their arrows and other weapons before they could come near. Then that dreadful warrior, wheeling in every direction, with razor-sharp arrows tipped with gold and fletched with vulture-feathers, struck down the Yavanas—cleaving heads and arms, and even slicing through their iron and bronze armor. The passage underscores disciplined martial skill used as protective counter-force in battle: not reckless slaughter, but mastery that neutralizes incoming harm and breaks the enemy’s capacity to strike.

Verse 42

उच्चकर्त शिरांस्युग्रो यवनानां भुजानपि । शैक्यायसानि वर्माणि कांस्थानि च समन्ततः

Sañjaya said: The fierce warrior, wheeling about on every side, hewed off the Yavanas’ heads and arms, and even cut through their armour made of red iron and of bronze. The scene underscores the ruthless momentum of battle, where prowess and weapon-skill overwhelm bodily protection, and violence spreads indiscriminately across the field.

Verse 43

भित्त्वा देहांस्तथा तेषां शरा जम्मुर्महीतलम्‌ | ते हन्यमाना वीरेण म्लेच्छा: सात्यकिना रणे

Sañjaya said: Having pierced their bodies, the arrows then fell upon the earth. Those Mleccha warriors, being struck down in battle by the heroic Sātyaki, were slain—showing the relentless, consequence-laden momentum of war where valor and duty manifest through uncompromising violence.

Verse 44

शतशो< भ्यपतंस्तत्र व्यसवो वसुधातले । वे बाण उनके शरीरोंको विदीर्ण करके पृथ्वीमें घुस गये। वीर सात्यकिके द्वारा रणभूमिमें आहत होकर सैकड़ों म्लेच्छ प्राण त्यागकर धराशायी हो गये ।।

Sañjaya said: There, by the hundreds, lifeless bodies fell upon the earth. The arrows, having torn through their bodies, plunged into the ground. Struck on the battlefield by the hero Sātyaki, hundreds of the mleccha warriors gave up their lives and collapsed. The scene underscores the grim, impersonal momentum of war—where prowess and duty drive action, yet the cost is measured in lives abruptly ended.

Verse 45

पज्च षट्‌ सप्त चाष्टौ च बिभेद यवनान्‌ शरै: । वे कानतक खींचकर छोड़े हुए और अविच्छिन्न गतिसे परस्पर सटकर निकलते हुए बाणोंद्वारा पाँच

संजय म्हणाला—सात्यकीने धनुष्य ताणून असे बाण सोडले की त्यांची धार अखंड राहिली; त्या बाणांनी तो एकाच वेळी पाच, सहा, सात आणि आठ यवनांना विदीर्ण करी। हे नराधिप! तेथे तुमच्या सैन्याचा संहार करत शैनेयाने हजारो काम्बोज व शक, शबर, किरात आणि बर्बर यांच्या प्रेतांनी भूमी पसरून ती अगम्य केली; रणभूमी मांस व रक्ताच्या चिखलाने भरून गेली।

Verse 46

शबराणां किरातानां बर्बराणां तथैव च । अगम्यरूपां पृथिवीं मांसशोणितकर्दमाम्‌

शबर, किरात आणि बर्बर—अशा वन्य जनांनी भरलेली ती भूमी अगम्यरूप झाली होती; ती मांस व रक्ताच्या चिखलाने माखली होती।

Verse 47

दस्यूनां सशिरस्त्राणै: शिरोभिलूनमूर्थजै:

तेथे दस्यु योद्ध्यांची शिरे विखुरलेली होती—काही शिरस्त्राणांसह, काहींचे केश छाटलेले—जणू युद्धाने माणसाची ओळख आणि मर्यादा दोन्ही हिरावून घेतल्या।

Verse 48

रुधिरोक्षितसवरज़िस्तैस्तदायोधनं बभौ

रक्ताने माखलेल्या अवयवांमुळे ते रणांगण भयाण दिसत होते; संहाराच्या रंगाने त्याचे रूपच पालटले होते।

Verse 49

कबन्‍न्धै: संवृतं सर्व ताम्रा भ्रे: खमिवावृतम्‌ | जिनके सारे अंग खूनसे लथपथ हो रहे थे, उन कबन्धोंसे भरा हुआ वह सारा रफक्षेत्र लाल रंगके बादलोंसे ढके हुए आकाशके समान जान पड़ता था ।।

रक्ताने माखलेल्या अवयवांचे कबन्ध ज्या रणक्षेत्रावर सर्वत्र पसरले होते, ते तांबूस ढगांनी झाकलेल्या आकाशासारखे भासत होते।

Verse 50

ते सात्वतेन निहता: समावत्रुर्वसुंधराम्‌ । वज्र और विद्युतकें समान कठोर स्पर्शवाले सुन्दर पर्वयुक्त बाणोंद्वारा सात्यकिके हाथसे मारे गये उन यवनोंने वहाँकी भूमिको अपनी लाशोंसे ढक लिया ।।

संजय म्हणाला—सात्वत वीराने घायाळ करून पाडलेल्या यवनांनी आपल्या देहांनी भूमी झाकून टाकली. वज्र व विद्युत्‌ यांसारख्या कठोर स्पर्शाचे, सुंदर पर्वयुक्त बाण सात्यकीच्या हातून लागून तेथे ते ढिगाने पडले. थोडेसे यवन उरले; ते भग्न, विखुरलेले, कष्टाने प्राण धरून, जवळजवळ शुद्ध हरपलेले होते. रणांगणात युयुधानाने त्यांना जिंकून टाकल्यावर ते हातांनी व चाबकांनी घोड्यांना फटकारत, अत्युच्च वेग धरून, भयाने सर्व दिशांनी पळून गेले.

Verse 51

जिता: संख्ये महाराज युयुधानेन दंशिता: । पाण्णिशिश्व कशाभिश्च ताडयन्तस्तुरज्रमान्‌

संजय म्हणाला—महाराज, रणात युयुधानाने त्यांना जिंकले; त्याच्या प्रहाराने ते व्याकुळ झाले. ते लगाम व चाबकांनी घोड्यांना फटकारत पुढे हाकू लागले.

Verse 52

काम्बोजसैन्यं विद्राव्य दुर्जयं युधि भारत

संजय म्हणाला—हे भारत, युद्धात दुर्जय काम्बोज सैन्याला पिटाळून (तो पुढे सरकला)।

Verse 53

यवनानां च तत्‌ सैन्यं शकानां च महद्बलम्‌ | ततः स पुरुषव्यात्र: सात्यकि: सत्यविक्रम:

संजय म्हणाला—यवनांचे ते सैन्यही होते आणि शकांची महान्, बलाढ्य वाहिनीही होती. तेव्हा सत्यविक्रम पुरुषव्याघ्र सात्यकि पुढे सरसावला.

Verse 54

प्रविष्टस्तावकान्‌ जित्वा सूतं याहीत्यचोदयत्‌ । भरतनन्दन! उस रफणक्षेत्रमें दुर्जय काम्बोज-सेनाको

संजय म्हणाला—तुमच्या सैन्यात घुसून त्यांना जिंकून त्याने सारथ्याला हुकूम दिला—“पुढे चला!” भरतनंदना, रणात त्याचे ते कर्म पाहून—जे पूर्वी इतर कुणी केले नव्हते—सर्व योद्धे विस्मयमग्न झाले.

Verse 55

चारणा: सहगन्धर्वा: पूजयाज्चक्रिरे भृशम्‌ । जिसे पहले दूसरोंने नहीं किया था, समरांगणमें सात्यकिके उस पराक्रमको देखकर चारणों और ग्रन्धवोंने उनकी भूरि-भूरि प्रशंसा की ।।

संजय म्हणाला—चारणांनी गंधर्वांसह त्या वीराचा अत्यंत सन्मान केला. रणांगणात सात्यकीचा असा अद्वितीय पराक्रम पाहून—जो पूर्वी कुणीही केला नव्हता—त्यांनी त्याची वारंवार स्तुती केली. आणि अर्जुनाचा पृष्ठरक्षक सात्यकी पुढे जात असता, त्याला पाहून चारण आनंदित झाले; हे प्रजानाथ, तुमच्या स्वतःच्या सैन्यानेही त्याची प्रशंसा करून त्याला मान दिला.

Verse 86

पत्त्यश्वरथनागौघै: पतितैर्विषमीकृताम्‌ । “देखो, पाण्डवप्रवर किरीटधारी अर्जुन जिस मार्गसे गये हैं, वहाँकी भूमि धराशायी हुए पैदलों, घोड़ों, रथों और हाथियोंके समुदायसे विषम एवं दुर्लड्घ्य हो गयी है

संजय म्हणाला—पाहा, पांडवांतील श्रेष्ठ किरीटधारी अर्जुन ज्या मार्गाने गेला आहे, तेथील भूमी पडलेल्या पायदळ, घोडे, रथ आणि हत्ती यांच्या ढिगाऱ्यांनी विषम व ओलांडणे कठीण झाली आहे.

Verse 119

इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि सात्यकिप्रवेशे यवनपराजये एकोनविंशत्यधिकशततमो<ध्याय:

अशा प्रकारे श्रीमहाभारताच्या द्रोणपर्वात, जयद्रथवधपर्वाच्या अंतर्गत, सात्यकीप्रवेश व यवनपराजय विषयक एकशे एकोणविसावा अध्याय समाप्त झाला.

Verse 256

केषां वैवस्वतो राजा स्मरतेड्द्य महाभुज । युद्धमें काल

सूत म्हणाला—हे महाबाहो! आज वैवस्वत राजा यम कोणाकोणाचे स्मरण करीत आहे? युद्धात काळ, अंतक आणि यमासारखा पराक्रम दाखविणाऱ्या, बल-विक्रमसम्पन्न तुमच्यासारख्या वीराला पाहून आज कोणते योद्धे रणांगण सोडून पळून जातील? हे महाबाहो, आज राजा यम कोणाला आठवित आहे?

Verse 366

बल॑ वीर्य कृतज्ञत्वं मम ज्ञास्यन्ति कौरवा: । आज सहस्रों राजाओंका संहार करके मैं इन राजाओंके समाजमें महात्मा पाण्डवोंके प्रति अपने स्नेह और भक्तिका प्रदर्शन करूँगा। अब कौरवोंको मेरे बल

कौरवांना माझे बल, पराक्रम आणि कृतज्ञता कळेल. आज सहस्रों राजांचा संहार करून मी या राजसमाजासमोर महात्मा पांडवांप्रति माझा स्नेह व भक्ती प्रकट करीन. आता कौरवांना माझ्या सामर्थ्याचे, शौर्याचे आणि कृतज्ञ निष्ठेचे प्रत्यक्ष प्रमाण मिळेल.

Verse 373

शशाड्कसंनिकाशान्‌ वै वाजिनो व्यनुदद्‌ भृशम्‌ | संजय कहते हैं--राजन्‌! सात्यकिके ऐसा कहनेपर सारथिने चन्द्रमाके समान श्वेत वर्णवाले उन घोड़ोंको

संजय म्हणाला—महाराज! सात्यकी असे बोलताच सारथ्याने चंद्रासारख्या शुभ्र, उत्तम शिकवलेल्या व सुदृढ धावणाऱ्या त्या घोड्यांना प्रचंड वेगाने हाकून रणसंग्रामाच्या गर्दीत घुसविले।

Verse 386

प्रापपन्‌ यवनान्‌ शीघ्र॑ं मन:ःपवनरंहस: । मन और वायुके समान वेगवाले उन उत्तम घोड़ोंने आकाशको पीते हुए-से चलकर युयुधानको शीघ्र ही यवनोंके पास पहुँचा दिया

संजय म्हणाला—मन आणि वाऱ्यासारख्या वेगाचे ते श्रेष्ठ घोडे जणू आकाशच पित असल्याप्रमाणे धावले आणि युयुधानाला क्षणार्धात यवनांच्या जवळ पोहोचविले।

Verse 466

कृतवांस्तत्र शैनेय: क्षपयंस्तावकं॑ बलम्‌ | प्रजानाथ! सात्यकिने आपकी सेनाका संहार करते हुए वहाँकी भूमिको सहस्रों काम्बोजों

संजय म्हणाला—प्रजानाथ! तेथे शैनेय सात्यकी तुमच्या सैन्याचा संहार करीत सहस्रों काम्बोज, शक, शबर, किरात व बर्बर यांच्या प्रेतांनी भूमी पाटून ती अगम्य करून टाकली होती; तेथे मांस व रक्ताची चिखल साचली होती।

Verse 476

दीर्घकूचैर्मही कीर्णा विबर्हैरण्डजैरिव । उन लुटेरोंके लंबी दाढ़ीवाले शिरस्त्राणयुक्त मुण्डित मस्तकोंसे आच्छादित हुई रणभूमि पंखहीन पक्षियोंसे व्याप्त हुई-सी जान पड़ती थी

संजय म्हणाला—लांब कलगी असलेल्या शिरस्त्राणांनी आणि मुण्डित मस्तकांनी रणभूमी इतकी कीर्ण झाली होती की ती जणू पंखहीन पक्ष्यांनी व्यापलेली भूमी भासत होती।

Verse 513

जवमुनत्तममास्थाय सर्वतः प्राद्रवन्‌ भयात्‌ । महाराज! थोड़े-से यवन शेष रह गये थे

संजय म्हणाला—महाराज! अत्युच्च वेगाचा आश्रय घेऊन ते भयाने सर्व दिशांनी पळाले. थोडेसे यवनच उरले होते; त्यांनी मोठ्या कष्टाने प्राण वाचविले होते. आपल्या समूहापासून तुटून ते जणू अचेत होत होते. रणभूमीत युयुधानाने त्या सर्व कवचधारी यवनांना जिंकले होते. ते हातांनी व चाबकांनी घोड्यांना मारत, उत्तम वेगाचा आधार घेऊन, दहशतीने सर्वत्र पळून गेले।

Verse 3936

बहवो लघुहस्ताश्न॒ शरवर्षरवाकिरन्‌ । युद्धमें कभी पीछे न हटनेवाले सात्यकिको अपनी सेनाओंके बीच पाकर शीघ्रतापूर्वक हाथ चलानेवाले बहुतेरे यवनोंने उनके ऊपर बाणोंकी वर्षा आरम्भ कर दी

संजय म्हणाला—अनेक चपळहस्त योद्धे बाणवृष्टीच्या गजराने रणभूमी भरून टाकू लागले. युद्धात कधीही मागे न हटणाऱ्या सात्यकीला आपल्या सैन्याच्या मध्यभागी उभा पाहताच अनेक यवनांनी तत्काळ त्याच्यावर शरवृष्टी सुरू केली.