Previous Verse
Next Verse

Shloka 4

Adhyāya 6: Pañca-mahābhūta–guṇa-nirdeśa and Sudarśana-dvīpa

Five Elements, Sensory Qualities, and a Cosmographic Island

हिमवान्‌ हेमकूटश्व निषधश्च नगोत्तम: । नीलश्न वैदूर्यमय: श्वेतश्न शशिसंनिभ:,उनके नाम इस प्रकार हैं--हिमवान, हेमकूट, पर्वतश्रेष्ठ निषध, वैदूर्यमणिमय नीलगिरि, चन्द्रमाके समान उज्ज्वल श्वेतगिरि तथा सब धातुओंसे सम्पन्न होकर विचित्र शोभा धारण करनेवाला शुंगवान्‌ पर्वत। राजन! ये छः: पर्वत सिद्धों तथा चारणोंके निवास स्थान हैं

sañjaya uvāca |

himavān hemakūṭaś ca niṣadhaś ca nagottamaḥ |

nīlaś ca vaidūryamayaḥ śvetaś ca śaśisaṃnibhaḥ |

संजय म्हणाला—हिमवान, हेमकूट आणि पर्वतश्रेष्ठ निषध; वैदूर्यमणिमय नीलगिरी व चंद्रासारखा उज्ज्वल श्वेतगिरी—हे सर्व विख्यात पर्वत आहेत. राजन्, हे पर्वत सिद्ध व चारणांनी सेविलेले, पवित्र निवासस्थान आहेत.

हिमवान्Himavat (the Himalaya mountain)
हिमवान्:
Karta
TypeNoun
Rootहिमवत्
FormMasculine, Nominative, Singular
हेमकूटःHemakūṭa (the ‘golden-peak’ mountain)
हेमकूटः:
Karta
TypeNoun
Rootहेमकूट
FormMasculine, Nominative, Singular
and
:
TypeIndeclinable
Root
निषधःNiṣadha (a mountain name)
निषधः:
Karta
TypeNoun
Rootनिषध
FormMasculine, Nominative, Singular
and
:
TypeIndeclinable
Root
नगोत्तमःbest of mountains (mountain-chief)
नगोत्तमः:
TypeAdjective
Rootनगोत्तम
FormMasculine, Nominative, Singular
नीलःNīla (a mountain name)
नीलः:
Karta
TypeNoun
Rootनील
FormMasculine, Nominative, Singular
वैदूर्यमयःmade of vaidūrya (cat’s-eye gem)
वैदूर्यमयः:
TypeAdjective
Rootवैदूर्यमय
FormMasculine, Nominative, Singular
श्वेतःŚveta (a mountain name)
श्वेतः:
Karta
TypeNoun
Rootश्वेत
FormMasculine, Nominative, Singular
शशिसंनिभःmoon-like, resembling the moon
शशिसंनिभः:
TypeAdjective
Rootशशिसंनिभ
FormMasculine, Nominative, Singular

संजय उवाच

S
Sañjaya
H
Himavān (Himālaya)
H
Hemakūṭa
N
Niṣadha
N
Nīla
Ś
Śveta
V
Vaidūrya (gem)

Educational Q&A

The verse highlights a sacred, ordered cosmos: even amid the war narrative, the Mahābhārata situates events within a vast moral and spiritual universe, where exalted places are associated with purity, radiance, and the presence of perfected beings.

Sañjaya is describing prominent mountains by name and distinctive qualities (golden-peaked, gem-like, moon-bright), as part of a broader geographical/cosmological enumeration that frames the epic’s setting.