Shloka 1
धृतराष्ट्रस्य स्पर्शाभिलाषः — Dhṛtarāṣṭra’s Request for Touch and Permission for Tapas
- कृषि आदि आठ सन्धान कर्म हैं। बाल आदि बीस असन्धेय हैं। नास्तिकता आदि चौदह दोष हैं और मन्त्र आदि अठारह तीर्थ हैं। उन सबका विस्तारपूर्वक वर्णन पहले आ चुका है। सप्तमो<ध्याय: युधिष्ठिरको धृतराष्ट्रके द्वारा राजनीतिका उपदेश धृतराष्ट उवाच संधिविग्रहमप्यत्र पश्येथा राजसत्तम । द्वियोनिं विविधोपायं बहुकल्पं युधिष्ठिर
dhṛtarāṣṭra uvāca | saṃdhivigraham apy atra paśyethā rājasattama | dviyonim vividhopāyaṃ bahukalpaṃ yudhiṣṭhira ||
धृतराष्ट्र म्हणाला—नृपश्रेष्ठ युधिष्ठिर! संधी आणि विग्रह यांकडेही लक्ष ठेव. शत्रू बलवान असेल तर त्याच्याशी संधी करणे आणि तो दुर्बल असेल तर त्याच्याशी युद्ध छेडणे—हे संधी-विग्रहाचे दोन आधार आहेत. यांचे उपयोग अनेक प्रकारचे आहेत आणि भेदही पुष्कळ आहेत.
धृतराष्ट उवाच
Educational Q&A
A ruler must deliberately evaluate both peace (saṃdhi) and war (vigraha). The counsel frames them as twofold in basis—peace with a stronger adversary and war against a weaker one—while emphasizing that real policy requires many nuanced methods and variants rather than a single rigid rule.
In the Āśramavāsika Parva, Dhṛtarāṣṭra addresses Yudhiṣṭhira and offers instruction in rājadharma (political ethics). This verse opens a section of counsel, directing Yudhiṣṭhira to keep strategic attention on the twin instruments of treaty-making and conflict.