
गोमहात्म्य-प्रश्नोत्तरम् (Saudāsa–Vasiṣṭha on the Purifying Power of Cows)
Upa-parva: Dāna-Dharma Anuśāsana (Instruction on Gifts and Merit)
Bhīṣma recounts an earlier dialogue: King Saudāsa (Ikṣvāku lineage) approaches the sage Vasiṣṭha, described as an accomplished and widely revered purohita, and asks what is called the most purifying (pavitra) in the three worlds—something whose constant remembrance yields superior merit. Vasiṣṭha responds by articulating a doctrinal praise of cows: they are portrayed as foundational supports of beings, a source of auspiciousness, continuity (past and future), nourishment, and a stable locus where gifts do not perish. The chapter links cows to yajña-structures—havis, svāhā/vāṣaṭ formulas, and the fruit of sacrifice—asserting their ongoing ritual utility at morning and evening offerings. It then outlines a merit logic of cow-gifts: donations of one, ten, a hundred, or a thousand cows are declared comparable in fruit, while specific prestigious gifts (e.g., a kapilā cow with calf and suitable accoutrements, or a bull to a learned recipient) are associated with prosperity and favorable outcomes. The discourse also prescribes reverential practices—remembering and praising cows, offering salutations at dawn and dusk, avoiding contempt, and invoking cow-remembrance in fear or ominous dreams—culminating in a phalaśruti-like assurance that such remembrance confers protection in difficult circumstances.
Chapter Arc: दानधर्म के उपाख्यान में ब्रह्मा–इन्द्र संवाद खुलता है: दूसरों की गाय चुराकर दान/विक्रय करने, या गोहिंसा करने का दोष कितना भयावह है—और गोदान किस प्रकार कुलों का उद्धार करता है। → ब्रह्मा इन्द्र को बतलाते हैं कि भक्षार्थ, विक्रयार्थ या दानार्थ (ब्राह्मण के नाम पर) भी जो पराई गाय का अपहरण करता है, वह पुण्य का नहीं, पाप का भागी होता है; और जो उच्छृंखल होकर गोवध/गोमांस-भक्षण को अनुमोदित करता है, वह भी दोष में सहभागी बनता है। → गोदान का महात्म्य चरम पर पहुँचता है: गोदान के साथ सुवर्ण-दक्षिणा का विधान ‘परम’ कहा गया है; इससे दाता सात पीढ़ी पूर्वजों और सात पीढ़ी भावी संतानों का उद्धार करता है, और सुवर्ण कुल-शुद्धि का साधन बनता है। → भीष्म इस उपदेश को परंपरा-सिद्ध बताते हैं—ब्रह्मा से इन्द्र तक, और आगे राजवंशों/आचार्यों द्वारा श्रुत—और युधिष्ठिर को संकेत देते हैं कि यह पाठ ब्राह्मण-सभा में नित्य कहा जाए तो अक्षय लोक-फल प्राप्त होता है, विशेषतः यज्ञ, गोदान और देव-समागम के अवसरों पर।
Verse 1
ऑपन--#ह< बक। हक २ >> चतु:सप्ततितमो< ध्याय: दूसरोंकी गायको चुराकर देने या बेचनेसे दोष, गोहत्याके भयंकर परिणाम तथा गोदान एवं सुवर्ण-दक्षिणाका माहात्म्य इन्द्र उवाच जानन् यो गामपहरेद् विक्रीयाच्चार्थकारणात् | एतदू विज्ञातुमिच्छामि क्व नु तस्य गतिर्भवेत्,इन्द्रने पूछा--पितामह! यदि कोई जान-बूझकर दूसरेकी गौका अपहरण करे और धनके लोभसे उसे बेच डाले, उसकी परलोकमें कया गति होती है? यह मैं जानना चाहता हूँ इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि चतु:सप्ततितमो<ध्याय: ।। ७४ |। इस प्रकार श्रीमह्याभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें चौहतत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ ७४ ॥ (दाक्षिणात्य अधिक पाठका ह “लोक मिलाकर कुल १५३६ “लोक हैं) #द-2८5 >> धन * पञ्चसप्ततितमोब ध्याय: व्रत, नियम, दम, सत्य, ब्रह्म॒चर्य, माता-पिता, गुरु आदिकी सेवाकी महत्ता युधिछ्िर उवाच विस्नरम्भितो5हं भवता धर्मान् प्रवदता विभो | प्रवक्ष्यामि तु संदेहं तन्मे ब्रूहि पितामह
इंद्र म्हणाला—पितामह! जर कोणी जाणूनबुजून दुसऱ्याची गाय पळवून नेईल आणि धनलोभाने ती विकून टाकील, तर परलोकात त्याची काय गती होते? हे मला जाणून घ्यायचे आहे.
Verse 2
पितामह उवाच भक्षार्थ विक्रयार्थ वा ये5पहारं हि कुर्वते । दानार्थ ब्राह्मणार्थाय तत्रेदं श्रूयतां फलम्,ब्रह्माजीने कहा--इनन््द्र! जो खाने, बेचने या ब्राह्मणोंको दान करनेके लिये दूसरेकी गाय चुराते हैं, उन्हें क्या फल मिलता है, यह सुनो
पितामह म्हणाले—हे इंद्रा! जे लोक खाण्यासाठी, विकण्यासाठी, किंवा ब्राह्मणांना दान देण्यासाठीही दुसऱ्याची (गाय) चोरी करतात—त्यांना काय फल मिळते, ते ऐक.
Verse 3
विक्रयार्थ हि यो हिंस्याद् भक्षयेद् वा निरंकुश: । घातयान हि पुरुष येडनुमन्येयुररथिन:,जो उच्छुंंखल मनुष्य मांस बेचनेके लिये गौकी हिंसा करता या गोमांस खाता है तथा जो स्वार्थवश घातक पुरुषको गाय मारनेकी सलाह देते हैं, वे सभी महान् पापके भागी होते हैं
जो उच्छृंखल मनुष्य मांस-विक्रीसाठी गायीची हिंसा करतो किंवा गोमांस खातो, तसेच जो स्वार्थासाठी घातक पुरुषाला गोवधाचा सल्ला देतो किंवा त्यास अनुमोदन देतो—ते सर्व महापापाचे भागीदार ठरतात।
Verse 4
घातक: खादको वापि तथा यश्चानुमन्यते । यावन्ति तस्या रोमाणि तावद् वर्षाणि मज्जति,गौकी हत्या करनेवाले, उसका मांस खानेवाले तथा गोहत्याका अनुमोदन करनेवाले लोग गौके शरीरमें जितने रोएँ होते हैं, उतने वर्षोतक नरकमें डूबे रहते हैं
गायीचा वध करणारा, तिचे मांस खाणारा आणि गोहत्येला अनुमोदन देणारा—हे सर्व त्या गायीच्या अंगावर जितके केस आहेत तितकी वर्षे नरकात बुडून राहतात।
Verse 5
ये दोषा यादृशाश्ैव द्विजयज्ञोपघातके । विक्रये चापहारे च ते दोषा वै स्मृता: प्रभो,प्रभो! ब्राह्मणके यज्ञका नाश करनेवाले पुरुषको जैसे और जितने पाप लगते हैं, दूसरोंकी गाय चुराने और बेचनेमें भी वे ही दोष बताये गये हैं
प्रभो! ब्राह्मणाच्या यज्ञाचा उपघात करणाऱ्यास जसे आणि जितके दोष लागतात, तसेच दोष दुसऱ्याची गाय चोरणे व विकणे यांतही सांगितले आहेत।
Verse 6
अप॒दहृृत्य तु यो गां वै ब्राह्मणाय प्रयच्छति । यावद् दानफलं तस्यास्तावन्निरयमृच्छति,जो दूसरेकी गाय चुराकर ब्राह्मणको दान करता है, वह गोदानका पुण्य भोगनेके लिये जितना समय शास्त्रोंमें बताया गया है, उतने ही समयतक नरक भोगता है
जो दुसऱ्याची गाय चोरून ब्राह्मणाला दान देतो, तो गोदानाचे शास्त्रात सांगितलेले जितके दानफळ आहे तितक्याच काळासाठी नरक भोगतो।
Verse 7
सुवर्ण दक्षिणामाहुर्गोप्रदाने महाद्युते । सुवर्ण परमित्युक्त दक्षिणार्थमसंशयम्,महातेजस्वी इन्द्र! गोदानमें कुछ सुवर्णकी दक्षिणा देनेका विधान है। दक्षिणाके लिये सुवर्ण सबसे उत्तम बताया गया है। इसमें संशय नहीं है
महातेजस्वी! गोदानात सुवर्ण-दक्षिणा देण्याचा विधी आहे. दक्षिणेसाठी सुवर्णच परम (सर्वोत्तम) असे सांगितले आहे—यात संशय नाही।
Verse 8
गोप्रदानात् तारयते सप्त पूर्वास्तथा परान् | सुवर्ण दक्षिणां कृत्वा तावदद्विगुणमुच्यते
पितामह म्हणाले—गोदानाने मनुष्य आपल्या सात पूर्वजांचा तसेच सात पुढे येणाऱ्या पिढ्यांचा उद्धार करतो. आणि त्या दानासोबत सुवर्ण-दक्षिणा दिल्यास त्याचे पुण्यफल दुप्पट सांगितले आहे॥
Verse 9
मनुष्य गोदान करनेसे अपनी सात पीढ़ी पहलेके पितरोंका और सात पीढ़ी आगे आनेवाली संतानोंका उद्धार करता है; किंतु यदि उसके साथ सोनेकी दक्षिणा भी दी जाय तो उस दानका फल दूना बताया गया है ।। सुवर्ण परमं दान॑ सुवर्ण दक्षिणा परा । सुवर्ण पावनं शक्र पावनानां परं स्मृतम्,क्योंकि इन्द्र! सुवर्णका दान सबसे उत्तम दान है। सुवर्णकी दक्षिणा सबसे श्रेष्ठ है, तथा पवित्र करनेवाली वस्तुओंमें सुवर्ण ही सबसे अधिक पावन माना गया है
भीष्म म्हणाले—सुवर्णदान हे परम दान आहे आणि सुवर्ण-दक्षिणा ही दानासोबतची सर्वोत्तम दक्षिणा मानली जाते. हे शक्र (इंद्रा)! सुवर्ण पावन आहे; पावन करणाऱ्या वस्तूंमध्ये तेच सर्वाधिक पावन म्हणून स्मरणात आहे॥
Verse 10
कुलानां पावन प्राहुर्जातरूपं शतक्रतो । एषा मे दक्षिणा प्रोक्ता समासेन महाद्युते,महातेजस्वी शतक्रतो! सुवर्ण सम्पूर्ण कुलोंको पवित्र करनेवाला बताया गया है। इस प्रकार मैंने तुमसे संक्षेपमें यह दक्षिणाकी बात बतायी
भीष्म म्हणाले—हे शतक्रतु (इंद्रा)! सुवर्ण हे कुलांचे पावन मानले जाते. हे महाद्युते! ही दक्षिणेची गोष्ट मी तुला संक्षेपाने सांगितली॥
Verse 11
भीष्मजी कहते हैं--भरतश्रेष्ठ युधिष्ठिर! यह उपर्युक्त उपदेश ब्रह्माजीने इन्द्रको दिया। इन्द्रने राजा दशरथको तथा पिता दशरथने अपने पुत्र श्रीरामचन्द्रजीको दिया
भीष्म म्हणाले—भरतश्रेष्ठ युधिष्ठिर! हा उपदेश प्रथम ब्रह्मदेवांनी इंद्राला दिला. इंद्राने तो राजा दशरथाला दिला, आणि पिता दशरथाने आपल्या पुत्र श्रीरामचंद्राला प्रदान केला॥
Verse 12
राघवो5पि प्रिय भ्रात्रे लकक्ष्मणाय यशस्विने । ऋषिभ्यो लक्ष्मणेनोक्तमरण्ये वसता प्रभो
भीष्म म्हणाले—हे प्रभो! राघवानेही आपल्या प्रिय भ्राता, यशस्वी लक्ष्मणाच्या हितासाठी, अरण्यात वास करत असताना, लक्ष्मणाने सांगितलेली गोष्ट ऋषींना सांगितली॥
Verse 13
भीष्म उवाच एतत् पितामहेनोक्तमिन्द्राय भरतर्षभ । इन्द्रो दशरथायाह रामायाह पिता तथा,प्रभो! श्रीरामचन्द्रजीने भी अपने प्रिय एवं यशस्वी भ्राता लक्ष्मणको इसका उपदेश दिया। फिर लक्ष्मणने भी वनवासके समय ऋषियोंको यह बात बतायी ।। पारम्पर्यागतं चेदमृषय: संशितव्रता: । दुर्धरं धारयामासू राजानश्वैव धार्मिका: इस प्रकार परम्परासे प्राप्त हुए इस दुर्धर उपदेशको उत्तम व्रतका पालन करनेवाले ऋषि और धर्मात्मा राजालोग धारण करते आ रहे हैं
भीष्म म्हणाले—हे भरतश्रेष्ठ! हा उपदेश पितामह ब्रह्म्याने इंद्राला सांगितला; इंद्राने तो दशरथाला सांगितला आणि पित्याने पुढे रामाला. प्रभु श्रीरामचंद्रांनीही आपल्या प्रिय व यशस्वी भ्राता लक्ष्मणाला हे शिकविले; आणि लक्ष्मणाने वनवासकाळी ऋषींना ही गोष्ट सांगितली. अशा रीतीने परंपरेने प्राप्त झालेला हा दुर्धर धर्मोपदेश दृढव्रती ऋषी आणि धर्मात्मे राजे यांद्वारे सतत धारण केला जात आहे.
Verse 14
उपाध्यायेन गदितं मम चेदं युधिष्ठिर । य इदं ब्राह्मणो नित्यं वदेद् ब्राह्मणसंसदि,(इति ब्रह्मा स भगवान् उवाच परमे श्वर:) युधिष्ठिर! मुझसे मेरे उपाध्याय (परशुरामजी) ने इस विषयका वर्णन किया था। जो ब्राह्मण अपनी मण्डलीमें बैठकर प्रतिदिन इस उपदेशको दुहराता है और यज्ञमें, गोदानके समय तथा दो व्यक्तियोंके भी समागममें इसकी चर्चा करता है, उसको सदा देवताओंके साथ अक्षयलोक प्राप्त होते हैं। यह बात भी परमेश्वर भगवान् ब्रह्माने स्वयं ही इन्द्रको बतायी है
भीष्म म्हणाले—युधिष्ठिरा! हा उपदेश मला माझ्या उपाध्यायांनी सांगितला होता. जो ब्राह्मण ब्राह्मणांच्या सभेत बसून दररोज याचे पठण करतो, आणि यज्ञात, गोदानाच्या वेळी तसेच दोन जणांच्या भेटीतही याची चर्चा करतो—त्याला देवांसह सदैव अक्षय लोक प्राप्त होतात. ही गोष्ट परमेश्वर भगवान ब्रह्म्याने स्वतः इंद्राला सांगितली होती.
Verse 15
यज्ञेषु गोप्रदानेषु द्योरपि समागमे । तस्य लोका: किलाक्षय्या दैवतै: सह नित्यदा,(इति ब्रह्मा स भगवान् उवाच परमे श्वर:) युधिष्ठिर! मुझसे मेरे उपाध्याय (परशुरामजी) ने इस विषयका वर्णन किया था। जो ब्राह्मण अपनी मण्डलीमें बैठकर प्रतिदिन इस उपदेशको दुहराता है और यज्ञमें, गोदानके समय तथा दो व्यक्तियोंके भी समागममें इसकी चर्चा करता है, उसको सदा देवताओंके साथ अक्षयलोक प्राप्त होते हैं। यह बात भी परमेश्वर भगवान् ब्रह्माने स्वयं ही इन्द्रको बतायी है
भीष्म म्हणाले—यज्ञात, गोदानाच्या वेळी आणि दोन जणांच्या भेटीतही जो हा उपदेश वारंवार उच्चारून त्याची चर्चा करतो, त्याला देवांसह सदैव अक्षय लोक प्राप्त होतात. असे परमेश्वर भगवान ब्रह्म्याने सांगितले आहे.
Verse 73
इस प्रकार श्रीमह्याभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें ब्रह्माजी और इन्द्रका संवादविषयक तिहत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ
अशा प्रकारे श्रीमहाभारताच्या अनुशासनपर्वातील दानधर्मपर्वात ब्रह्मा व इंद्र यांच्या संवादविषयक त्र्याहत्तरावा अध्याय समाप्त झाला.
Saudāsa asks what is most ‘pavitra’ (purifying) across the three worlds—an object of constant remembrance that yields the highest merit for a mortal.
It emphasizes disciplined reverence and merit-making through go-dāna and regular respectful remembrance (kīrtana/namas) of cows, integrating these with the ritual economy of homa and ghṛta usage.
Yes. The discourse repeatedly links cow-gifts and cow-remembrance with protection and favorable outcomes, culminating in the claim that praising/reminding oneself of cows in adverse or fearful situations leads to release from fear.